Adhyaya 74: Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions
Bhūpramāṇa–Brahmāṇḍavistara–Dvīpavarṣa-vibhāgaḥ
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography) & Genealogy
ഈ അധ്യായത്തിൽ വരാഹോപദേശത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഋഷികൾ ശാശ്വത രുദ്രൻ (ശംഭു)നോട് ഭൂമിയുടെയും ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെയും അളവുകൾ ചോദിക്കുന്നു—ഭൂമിയുടെ അളവ്-ആകൃതി, പർവ്വത-സമുദ്ര-നദികളുടെ വ്യാപ്തി, കൂടാതെ ബ്രഹ്മാണ്ഡവിസ്താരം. ഇത്തരത്തിലുള്ള പുരാണീയ ഭൂഗോളവിജ്ഞാനം പല പുരാണങ്ങളിലും വിശദമായി ഉള്ളതെന്ന് രുദ്രൻ സൂചിപ്പിച്ച്, സംക്ഷിപ്തമായി സൃഷ്ടിക്രമം പറയുന്നു—നാരായണനിൽ നിന്ന് ജലോത്പത്തി, നാഭികമലത്തിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഉദ്ഭവം, തുടർന്ന് സ്വായംഭുവ മനുവിന്റെ മന്വന്തരചക്രം. പ്രിയവ്രതവംശജർ വഴി വാസയോഗ്യ ഭൂഭാഗത്തിന്റെ വ്യാപനം, ഏഴ് ദ്വീപുകളും അവയുടെ അധിപതികൾ/പ്രദേശങ്ങളും, ജംബൂദ്വീപിലെ ഒൻപത് വർഷങ്ങളും പർവ്വതശ്രേണികളും വിവരിക്കുന്നു. അവസാനം ഭരതവംശാവലി അവതരിപ്പിച്ച് മനുഷ്യരാജ്യ-വാസവ്യവസ്ഥ ചക്രാകാര ദൈവഭരണത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 74
Verse 1
श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शम्भुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ७४.१ ॥
ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു—പിന്നെയും ആ എല്ലാ ഋഷിമാരും ആ സനാതനനെ ചോദ്യം ചെയ്തു—രുദ്രനെ; പുരാണപുരുഷനെ, ശാശ്വതനെ, ധ്രുവനെ, അവ്യയനെ; വിശ്വരൂപനെ, അജനെ, ശംഭുവിനെ, ത്രിനേത്രനെ, ശൂലപാണിയെ.
Verse 2
ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ॥ ७४.२ ॥
ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ സർവ്വദേവന്മാരിലും പരമൻ, ഞങ്ങളുടെയും സുരേശ്വരൻ. അതിനാൽ ഞങ്ങൾ നിങ്ങളോട് ഒരു ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു; അത് വിശദീകരിക്കാൻ നിങ്ങൾ അർഹൻ.
Verse 3
भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तारम् । समुद्राणां नदीणां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तारम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ॥ ७४.३ ॥
ഹേ ദേവദേവ, ഉമാപതേ! ദയവായി ഞങ്ങൾക്ക് ഭൂമിയുടെ അളവും രൂപവും, പർവ്വതങ്ങളുടെ വ്യാപ്തിയും, സമുദ്രങ്ങളുടെയും നദികളുടെയും വ്യാപ്തിയും, കൂടാതെ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയും പറഞ്ഞു തരണമേ.
Verse 4
रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ॥ ७४.४ ॥
രുദ്രൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ പുരാണങ്ങളിലും ഭൂലോകം വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; വായവീയപുരാണത്തിൽ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ഭവൻ (ശിവൻ) മുതലായവരുടെ വിവരണം വിശദമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Verse 5
इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ॥ ७४.५ ॥
ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിങ്ങളോട് സംക്ഷേപമായി ആ ഇടക്കാലം (ക്ഷമാന്തരം) പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഹേ ധർമ്മജ്ഞരേ, ഹേ സത്തമരേ, ഞാൻ പറയുന്നതു നന്നായി ഗ്രഹിക്കുവിൻ।
Verse 6
योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥
ആ നാരായണൻ—സകലവിദ്യകളുടെ ബോധത്തിലൂടെ ഗ്രാഹ്യമായ പരമാത്മസ്വരൂപൻ, കല്മഷരഹിതൻ, പരമാണുവിനെപ്പോലെ സൂക്ഷ്മൻ, അചിന്ത്യസ്വഭാവൻ—ലോകവും അലോകവും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവൻ; പീതാംബരധാരി, വിശാലവക്ഷസ്ഥലൻ, ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്നവൻ, ശുദ്ധ വിജ്ഞാനമാത്രസ്വരൂപൻ. ആ ത്രിഗുണാത്മക ഭഗവാൻ (സത്ത്വ-രജസ്-തമസ് പ്രാധാന്യത്തോടെ) ജലത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. യോഗനിദ്രയിൽ ശയനിച്ചിരുന്ന അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് സത്യപദ്മം ഉദ്ഭവിച്ചു; അതിൽ സർവ്വവേദനിധിയായ ബ്രഹ്മാ പ്രജാപതി പ്രത്യക്ഷനായി. ബ്രഹ്മാ ആദ്യം സനകാദി ജ്ഞാനധർമ്മികളായ ഋഷികളെ, പിന്നെ സ്വായംഭുവ മനുവിനെയും മരീചി മുതലായവരെ ദക്ഷൻ വരെ സൃഷ്ടിച്ചു. സ്വായംഭുവ മനുവിൽ നിന്ന് ജഗദ്വിസ്താരം വിവരിക്കപ്പെടുന്നു—മനുവിന് പ്രിയവ്രതനും ഉത്താനപാദനും എന്ന രണ്ടു പുത്രന്മാർ; പ്രിയവ്രതന് പത്ത് പുത്രന്മാർ, ഏഴ് ദ്വീപുകളിൽ ഏഴ് പുത്രന്മാരെ അധിപതികളാക്കി—ജംബൂദ്വീപിൽ ആഗ്നീധ്രൻ, ശാകത്തിൽ മേധാതിഥി, കുശയിൽ ജ്യോതിഷ്മാൻ, ക്രൗഞ്ചയിൽ ദ്യുതിമാൻ, ശാല്മലയിൽ വപുഷ്മാൻ, ഗോമേദയിൽ ഹവ്യൻ, പുഷ്കരയിൽ സവനൻ. അവരുടെ വംശാനുസാരമായി ദേശ/വർഷങ്ങളുടെ പേരുകളും വിഭജനങ്ങളും സ്ഥിരപ്പെട്ടു; ജംബൂദ്വീപാധിപതി ആഗ്നീധ്രന് നാഭി മുതലായ ഒൻപത് പുത്രന്മാർ, അവരുടെ പേരുകളേ വർഷനാമങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ ഭുവനക്രമം സ്ഥാപിതമായി; ഓരോ കല്പത്തിലും ഏഴ്-ഏഴ് രാജാക്കന്മാർ ഭൂമിയുടെ പരിപാലനവും ഭരണക്രമവും നടത്തുന്നു—ഇതാണ് കല്പസ്വഭാവം. തുടർന്ന് നാഭിയുടെ വംശം—നാഭി മേരുദേവിയിലൂടെ ഋഷഭനെ ജനിപ്പിച്ചു; ഋഷഭന്റെ പുത്രൻ ഭരതൻ, അവന്റെ പേരിൽ ഹിമാലയത്തിന്റെ തെക്കൻ പ്രദേശം ‘ഭാരതം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായി. ഭരതന്റെ പുത്രൻ സുമതി; പിന്നെ രാജപരമ്പര ശതജിത് വരെ; ശതജിത്തിന്റെ നൂറു പുത്രന്മാർകൊണ്ട് പ്രജ വർദ്ധിച്ചു, ഭാരതവർഷവും സപ്തദ്വീപങ്ങളും ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 7
तेषां वंशप्रसूत्याऽऽ तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ॥ ७४.७ ॥
അവരുടെ വംശപ്രസൂതിയാൽ ഈ ഭാരതീ പ്രജ പോഷിതമായി നിലനിന്നു. കൃത, ത്രേതാ മുതലായ യുഗക്രമപ്രകാരം യുഗസഞ്ജ്ഞ/ഗണന ‘എഴുപത്തൊന്ന്’ എന്നു പറയുന്നു।
Verse 8
भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायम्भुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ॥ ७४.८ ॥
ഭുവനങ്ങളുടെ പ്രസംഗത്തിൽ ഈ ശുഭമായ സ്വായംഭുവ മന്വന്തരം വിശദീകരിച്ചു. ഇനി മനുവിന്റെ ദ്വീപങ്ങളെക്കുറിച്ച് അറിഞ്ഞുകൊള്ളുവിൻ।
Inside Adhyaya 74
How it unfolds
- Where it opens
In Varāha’s didactic frame, the sages raise a technical question to Rudra (Śambhu): how the Earth is measured and configured, and how the brahmāṇḍa’s scale relates to mountains, oceans, rivers, and inhabited regions.
- Central event
Rudra acknowledges that full cosmography is dispersed across Purāṇas, then gives a compressed but authoritative map of reality: cosmogony (Nārāyaṇa → waters → navel-lotus → Brahmā), the Svāyambhuva Manu cycle, Priyavrata’s role in expanding and organizing inhabited space, enumeration of the seven dvīpas and their rulers, and the internal structure of Jambūdvīpa (nine varṣas and major mountain systems).
- Climax resolution
The cosmographic account is ‘grounded’ in human history by shifting into Bharata-varṣa: the Nābhi → Ṛṣabha → Bharata line and an extended royal genealogy, presenting polity and settlement as the terrestrial face of cyclical cosmic administration (kalpa/manvantara order).
Geographical context
Purāṇic regions and ecological-geographical markers: Jambūdvīpa; Śākadvīpa; Kuśadvīpa; Krauñcadvīpa; Śālmaladvīpa; Gomeda(dvīpa); Puṣkaradvīpa; Jambūdvīpa varṣas—Nābhi, Kiṃpuruṣa, Harivarṣa, Ilāvṛta, Ramyaka, Hiraṇmaya, Kuru, Bhadrāśva, Ketumāla; mountain systems—Himavat, Hemakūṭa, Niṣadha, Meru, Nīla, Śveta, Śṛṅgavat, Mālyavat, Gandhamādana; Bhārata-varṣa.
The narrative frame
- Rudra (Śambhu), within Varāha’s broader teaching frameSages (ṛṣayaḥ) who inquire into measures of Earth and cosmos · Didactic, encyclopedic, compressive (saṅkṣepa) exposition with purāṇic authority-claims
The emotional journey
- Dominant RasaAdbhuta (wonder) with a strong Jñāna-oriented śānta undertone
- Emotional ProgressionCuriosity about cosmic scale → awe at ordered cosmography → intellectual settling into structured divisions (dvīpa/varṣa/mountains) → legitimizing calm as genealogy ties cosmic order to human governance
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot directly pilgrimage-actionable: the chapter is primarily cosmographic and genealogical, describing purāṇic macro-geography (dvīpas/varṣas) rather than a visitable tīrtha itinerary.
Frequently Asked Questions
The chapter primarily frames knowledge of Earth and cosmos as a component of dharma-informed governance: territorial order, human settlement, and rulership are presented as embedded in cyclical cosmic administration (kalpa and manvantara), implying that maintaining stability on Earth is part of a larger regulative order described through cosmography and genealogy.
No specific tithi, nakṣatra, lunar-month, or seasonal ritual timing is prescribed here. The principal chronological markers are macro-cosmic: kalpa cycles and the Svāyambhuva Manvantara, used to contextualize recurring patterns of Earth’s administration and division.
Environmental balance appears indirectly through the text’s model of Earth as a regulated system: dvīpas/varṣas, mountain ranges, and the distribution of realms are portrayed as stable structures repeatedly instituted across kalpas. This cosmographic ordering can be read as an early framework for ‘terrestrial balance,’ where stewardship is expressed as maintaining the integrity of established land divisions and governance norms rather than through explicit conservation rules.
The narrative references Nārāyaṇa, Brahmā (as Prajāpati), the jñāna-oriented figures Sanaka, Sanandana, Sanatkumāra, Svāyambhuva Manu, Marīci and other progenitors up to Dakṣa, Priyavrata and his sons (including Agnīdhra), and the Jambūdvīpa line Nābhi → Ṛṣabha → Bharata, followed by an extended royal genealogy culminating in Śatajit and his hundred sons, presented as expanding and stabilizing Bhārata-varṣa.
Ask anything about Adhyaya 74 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.