Adhyaya 73: Rudra’s Hymn: Vision of Nārāyaṇa, the Emergence of the Ādityas, and the Mutual Boon of Hari and Hara

Verse 1

रुद्र उवाच । शृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् । अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुङ्गव ॥ ७३.१ ॥

రుద్రుడు పలికెను—ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, ఆశ్చర్యభరితమైన మరొక వృత్తాంతాన్ని వినుము—జలంలో మునిగిన మునిపుంగవుడు చెప్పిన అపూర్వమైనది.

Verse 2

ब्रह्मणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः । अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज ॥ ७३.२ ॥

పూర్వకాలంలో బ్రహ్మ నన్ను సృష్టించి ‘ప్రజలను సృష్టించు’ అని ఆజ్ఞాపించాడు. కాని జ్ఞానాభావంతో అసమర్థుడనై, ఓ ద్విజా, నేను జలంలో మునిగిపోయాను.

Verse 3

तत्र यावत् क्षणं चैकें तिष्ठामि परमेश्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः ॥ ७३.३ ॥

అక్కడ నేను ఒక్క క్షణకాలం స్థిరంగా ఉండి పరమేశ్వరుని ధ్యానించితిని—అంగుష్ఠమాత్ర పురుషుని భావిస్తూ, నియమితమైన ఏకాగ్ర మనస్సుతో.

Verse 4

तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः । पुरुषा दश चैकाश्च तापयन्तोऽंशुभिर्जलम् ॥ ७३.४ ॥

అప్పుడు జలములోనుండి పది మరియు ఒక పురుషులు లేచిరి; వారి కాంతి ప్రళయాగ్నితో సమానము. వారు తమ కిరణాలతో జలాన్ని తాపింపజేసిరి.

Verse 5

मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीऱ्य तेजसा । तापयन्तो जलं छेदं क्व वा यास्यथ संशत ॥ ७३.५ ॥

నేను అడిగినప్పుడు—‘మీరు ఎవరు?’—మీరు తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ నీటిలోనుండి పైకి వచ్చి, నీటిని వేడెక్కించి చీల్చుకుంటూ; చెప్పండి, మీరు అందరూ కలిసి ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు?

Verse 6

एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किञ्चन सत्तमाः । एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुङ्गव ॥ ७३.६ ॥

నేను ఇలా పలికినా ఆ ఉత్తములు ఏమీ చెప్పలేదు; ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, ఆ మనుష్యులు అలాగే మౌనంగా వెళ్లిపోయారు.

Verse 7

ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः । स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ॥ ७३.७ ॥

ఆ తరువాత వారి వెనుక అత్యంత శోభనుడైన మహాపురుషుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు; అక్కడ ఆయన మేఘసమాన కాంతితో, తెల్ల కమలంలాంటి నేత్రాలతో ఉన్నాడు.

Verse 8

तमहम् पृष्टवान् कस्त्वं के चेमे पुरुषा गताः । किं वा प्रयोजनमिह कथ्यतां पुरुषर्षभ ॥ ७३.८ ॥

అప్పుడు నేను ఆయనను అడిగాను—‘నీవెవరు? ఇక్కడికి వచ్చిన ఈ పురుషులు ఎవరు? ఇక్కడి ప్రయోజనం ఏమిటి? చెప్పుము, ఓ పురుషర్షభా.’

Verse 9

पुरुष उवाच । य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः । आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव ॥ ७३.९ ॥

పురుషుడు అన్నాడు—ముందుగా వెళ్లిన ఆ దీప్తతేజస్సు పురుషులు బ్రహ్మను ధ్యానించి, త్వరగా ఆదిత్యలోకానికి (సూర్యమండలానికి) వెళ్తున్నారు.

Verse 10

सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः । प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः ॥ ७३.१० ॥

బ్రహ్మదేవుడు నిశ్చయంగా సృష్టిని సృజిస్తాడు; ఆ ప్రయోజనార్థమే ఈ మనుష్యులు ముందుకు సాగుతారు. ఆ సృష్టి పరిరక్షణ‑పోషణకై, ఓ దేవా, సందేహం లేదు.

Verse 11

शम्भुरुवाच । भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम । भवेतिनाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् ॥ ७३.११ ॥

శంభువు పలికెను— ఓ భగవాన్, మహాపురుషులలో శ్రేష్ఠుడా, నీవు ఇది ఎలా తెలుసుకున్నావు? ‘భవేతీ’ అనే నామంతో ఉన్న సమస్త విషయాన్ని నాకు పూర్తిగా చెప్పుము; ఎందుకంటే నేను ఈ జ్ఞానానికి దూరంగా ఉన్నాను.

Verse 12

एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत । अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः ॥ ७३.१२ ॥

రుద్రుడు ఇలా పలికినపుడు ఆ పురుషుడు ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చెను— “నేను నారాయణ దేవుడను; జలశయనుడు, సనాతనుడు.”

Verse 13

दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः । एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् ॥ ७३.१३ ॥

“నీకు దివ్యదృష్టి కలుగుగాక; యత్నంతో నన్ను చూడు.” అతడు అలా చెప్పినపుడు, నేను అతనిని చూడగలిగే వరకు అక్కడే నిలిచితిని.

Verse 14

तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् । तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ॥ ७३.१४ ॥

అంతవరకు నేను ఆయననే చూస్తున్నాను—అంగుళమాత్ర పరిమాణంలో, మండే సూర్య తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ; మరియు ఆయన నాభిలో కమలాన్ని చూస్తున్నాను.

Verse 15

ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः । एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः । तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत ॥ ७३.१५ ॥

అక్కడ నేను బ్రహ్మదేవుని చూస్తున్నాను; అలాగే నన్ను కూడా ఆయన ఒడిలో కూర్చున్నవాడిగా చూస్తున్నాను. ఆ మహాత్ముని ఇలా దర్శించి నేను ఆనందంతో పరవశించాను. ఓ ద్విజశార్దూలా, ఆయనను స్తుతించాలనే భావన నాకు కలిగింది.

Verse 16

तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत । स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा ॥ ७३.१६ ॥

ఓ సువ్రతా, ఆయన మూర్తి ప్రదర్శితమైనప్పుడు నేను ఈ స్తోత్రంతో ఆ విశ్వాత్మను స్తుతించాను—తపస్సు బలంతో, స్మరణతో చేసిన కర్మల ద్వారా.

Verse 17

रुद्र उवाच । नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे सरूपरूपाय सहस्रबाहवे । सहस्ररश्मिप्रवराय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे ॥ ७३.१७ ॥

రుద్రుడు పలికెను—అనంతుడైన, విశుద్ధ చైతన్యముగలవానికి నమస్కారం; రూపముతో కూడినవాడికీ రూపాతీతుడికీ, సహస్రబాహువుకీ నమస్కారం. సహస్ర కిరణములలో శ్రేష్ఠుడైన సృష్టికర్తకు, విశాల దేహుడై విశుద్ధ కర్మలుగలవానికి నమస్కారం.

Verse 18

समस्तविश्वार्थिहाराय शम्भवे सहस्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे । समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ ॥ ७३.१८ ॥

సమస్త లోక దుఃఖాలను హరించే శంభువుకు నమస్కారం; ఆయన తేజస్సు సహస్ర సూర్యుల వలె, వాయువుల వలె తీక్ష్ణమైంది. సమస్త విద్యలను ధరించిన చక్రధారికి నమస్కారం; సమస్త దేవతలు నిత్యం స్తుతించే నిర్దోషుడా.

Verse 19

अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर प्रभो विभो भूतपते महेश्वर । मरुत्पते सर्वपते जगत्पते भुवः पते भुवनपते सदा नमः ॥ ७३.१९ ॥

హే అనాది దేవా! హే అచ్యుతా, శేషుని శిరోరత్నమా! హే ప్రభూ, హే విభూ, హే భూతపతీ మహేశ్వరా! హే మరుత్పతీ, హే సర్వపతీ, హే జగత్పతీ! హే భూపతీ, హే భువనపతీ—నీకెప్పుడూ నమస్కారం.

Verse 20

जलेश नारायण विश्वशंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगाऽप्रतर्क्यमूर्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ॥ ७३.२० ॥

హే జలాధీశ నారాయణా, విశ్వహితకరా, క్షితీశా, విశ్వేశ్వరా, విశ్వలోచనా! నీవే చంద్రసూర్యస్వరూపుడవు, అచ్యుతా, వీరా; నీ మూర్తి తర్కాతీతం, అమృతమూర్తి, అవ్యయం।

Verse 21

ज्वलधूताशार्चिविरुद्धमण्डल प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख । नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत ॥ ७३.२१ ॥

హే నారాయణా, విశ్వతోముఖా! జ్వలించే అగ్ని మరియు దాని జ్వాలాకాంతికి ప్రతికూలమైన మహామండలధారివి; నన్ను రక్షించు. దేవార్త్తిహరా, అమృతా, అవ్యయా—నీకు నమస్కారం; హే సదాచ్యుతా, శరణాగతుడైన నన్ను కాపాడు।

Verse 22

वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय ॥ ७३.२२ ॥

హే విభో! నీ అనేక ముఖాలను నేను దర్శిస్తున్నాను; నీ మధ్యలో ఉన్న ఆ పురాతన బ్రహ్మను కూడా చూస్తున్నాను—అతడు జగత్తుల అధిపతి, సృష్టికి మూలకారణం. పితామహస్వరూపుడవైన నీకు నమస్కారం।

Verse 23

संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेव । सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै-रूपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् ॥ ७३.२३ ॥

సంసారచక్రంలో అనేక పరిభ్రమణాల మధ్య, కొన్నిసార్లు నీవు దేవవరులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆదిదేవుడిగా ప్రకాశిస్తావు. సన్మార్గానుసారులు, జ్ఞానంతో శుద్ధసత్త్వులు నిన్ను వివిధ రూపాలలో దర్శిస్తారు; నేను నీతో ఇంకేమి పలుకగలను?

Verse 24

एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद् यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोध्धा । गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः ॥ ७३.२४ ॥

ప్రకృతికి అతీతంగా ఉన్న ఏకమాత్రుడవైన నిన్ను యథార్థంగా ఎవడు తెలుసుకుంటాడో, వాడు సర్వజ్ఞుడై ఆదిబోధకుడవుతాడు. గుణాలు నిన్ను బలవంతంగా విభజించలేవు; నీవు విశాలమూర్తివైనా అత్యంత సూక్ష్మస్వరూపుడవు।

Verse 25

निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि कर्माभवान्नो विगतैककर्मा । संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि पुनः कथं देववरासि वेद्यः ॥ ७३.२५ ॥

మీరు వాక్యరహితులు, మనోరహితులు, ఇంద్రియాతీతులు; కర్మభావం లేనివారు, ఏకైక నిర్దిష్ట కర్మతో పరిమితులు కారు. అయినా మిమ్మల్ని సంసారస్థుడని అంటారు—నిజానికి మీరు అలా కారు; మరి, హే దేవవరా, మిమ్మల్ని ఎలా తెలుసుకోవాలి?

Verse 26

मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर् देव विशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर् यजद्भि- रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् ॥ ७३.२६ ॥

హే దేవా! నీ పరమ స్వరూపం—మూర్తమూ అమూర్తమూ, అపూర్వమూ—శుద్ధభావం గలవారు పొందగలరు. సంసారబంధాన్ని ఛేదించే యజ్ఞ-ఉపాసన చేసే భక్తులలో, హే చతుర్భుజా, నీవు స్థిరంగా నిలిచియుండుగాక.

Verse 27

परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् । अतोऽवतारोक्ततनुं पुराणमाराधयेयुः कमलासनाद्याः ॥ ७३.२७ ॥

దేవాదులు కూడా నీ పరమ స్వరూపాన్ని పూర్తిగా తెలియకపోవడం వల్ల—దాని కారణం అద్భుతమైనది—కాబట్టి కమలాసనుడు (బ్రహ్మ) మొదలైనవారు అవతారకథ ద్వారా వ్యక్తమైన దేహముగల ఈ పురాణాన్ని ఆరాధించవలెను.

Verse 28

न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनिर् एकान्ततो वेद महानुभावः । परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः ॥ ७३.२८ ॥

హే మహానుభావా! విశ్వసృష్టికర్త అయిన అబ్జయోని బ్రహ్మ కూడా నీ స్వరూపాన్ని సంపూర్ణంగా తెలియడు. కానీ నేను, తపస్సుతో శుద్ధుడనై, నిన్ను ఆద్యుడైన పురాతన కవి-ఋషి, ప్రథమ తత్త్వముగా తెలుసుకొనుచున్నాను.

Verse 29

पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्धश्चैतत्प्रसूतावसकृत्पुराणैः । सम्बोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः ॥ ७३.२९ ॥

నా జనకుడైన ప్రసిద్ధ పద్మాసనుడు (బ్రహ్మ) పురాణాలలో ఈ సృష్టికి ప్రసవకర్తగా పదేపదే సంబోధింపబడతాడు. అయినా, హే నాథా, నావంటి వాడుకూడా నిన్ను యథార్థంగా గ్రహించలేడు; తపస్సు లేనివారు నిన్ను ఎరుగరు.

Verse 30

ब्रह्मादिभिस्तत्प्रवरैरबोध्यं त्वां देव मूर्खाः स्वमनन्तनत्या । प्रबोधमिच्छन्ति न तेषु बुद्धिरुदारकीर्त्तिष्वपि वेदहीनाः ॥ ७३.३० ॥

హే దేవా! బ్రహ్మాది శ్రేష్ఠులకైనా నీవు గ్రాహ్యుడవు కాదు; అయినా మూర్ఖులు తమ అంతులేని నమస్కారాలతో నిన్ను ‘ప్రబోధింప’ కోరుతారు. వారిలో వివేకం లేదు; గొప్ప కీర్తి ఉన్నా వారు వేదజ్ఞానహీనులు.

Verse 31

जन्मान्तरैर्वेदविदां विवेक- बुद्धिर्भवेन्नाथ तव प्रसादात् । त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं न देवगन्धर्वगतिः शिवं स्यात् ॥ ७३.३१ ॥

హే నాథా! అనేక జన్మాంతరాలలో వేదవిదుల వివేకబుద్ధి నీ ప్రసాదం వల్లనే కలుగుతుంది. నీ ద్వారా లభించిన లాభమున్నవానికి కేవలం మానవస్థితి గానీ, దేవ-గంధర్వలోక గతి గానీ పరమ శివం కాదు.

Verse 32

त्वं विष्णुरूपोऽसि भवान् सुसूक्ष्मः स्थूलोऽसि चेदं कृतकृत्यतायाः । स्थूलः सुसूक्ष्मः सुलभोऽसि देव त्वद्वाह्यवृत्त्या नरके पतन्ति ॥ ७३.३२ ॥

నీవు విష్ణురూపుడవు—అత్యంత సూక్ష్ముడవు, అలాగే స్థూలంగా (ప్రత్యక్షంగా) కూడా ఉన్నావు; ఇదే కృతకృత్యత స్థితి. హే దేవా! నీవు స్థూలుడూ సూక్ష్ముడూ అయి సులభుడవు; నీ మార్గానికి బాహ్యమైన ప్రవర్తనతో జీవించేవారు నరకంలో పడతారు.

Verse 33

किमुच्यते वा भवति स्थितेऽस्मिन् खात्मीन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः । तत्त्वैः सतोयैः समरूपधारि-ण्यात्मस्वरूपे विततस्वभावे ॥ ७३.३३ ॥

ఈ తత్త్వం స్థితమై ఉన్నప్పుడు—ఆకాశం, అంతఃసత్త్వం, చంద్రుడు, అగ్ని, సూర్యుడు, భూమి, వాయువు మరియు జలసహిత తత్త్వాల ద్వారా సమరూపాన్ని ధరించి—తన స్వస్వరూపంలో విస్తృత స్వభావంతో ఉన్నప్పుడు—ఇంక ఏమని చెప్పగలం?

Verse 34

इति स्तुतिं मे भगवन्ननन्त जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च । सृष्टिं सृजस्वेति तवोदितस्य सर्वज्ञतां देहि नमोऽस्तु विष्णो ॥ ७३.३४ ॥

హే భగవాన్ అనంతా! భక్తుని తరఫున ప్రత్యేకంగా అర్పించిన నా ఈ స్తోత్రాన్ని స్వీకరించుము. అలాగే నీవు పలికిన ‘సృష్టిని సృజించు’ అనే వాక్యానుసారం నాకు సర్వజ్ఞతను ప్రసాదించుము. విష్ణో, నమస్కారం.

Verse 35

चतुर्मुखो यो यदि कोटिवक्त्रो भवेनरः क्वापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानामयुतैरनेकैर्वदेत् तदा देववर प्रसीद ॥ ७३.३५ ॥

ఎవరైనా ఎక్కడైనా శుద్ధచిత్తుడై చతుర్ముఖుడైనా, లేదా కోటి ముఖములు కలవాడైనా అయినా, అతడు నీ గుణములను అసంఖ్యాత అయుతముల మేరకే వర్ణించగలడు. కనుక, ఓ దేవవరా, ప్రసన్నుడవు.

Verse 36

समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धेः त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य । सदा हृदिस्थोऽसि भवान्नमस्ते न सर्वगस्यास्ति पृथग्व्यवस्था ॥ ७३.३६ ॥

సమాధియుక్తుడై, విశుద్ధబుద్ధి కలిగి, నీ భావ-స్వరూపంలో ఏకమనస్కుడై అనుసరించువాడి హృదయంలో నీవు సదా నివసిస్తావు—నమస్కారం. సర్వవ్యాపికి ప్రత్యేక స్థలవ్యవస్థ ఉండదు.

Verse 37

इति प्रकाशं कृतमेतदीश स्तवं मया सर्वगतं विबुद्ध्वा । संसारचक्रक्रममाणयुक्त्या भीतं पुनीह्यच्युत केवलत्वम् ॥ ७३.३७ ॥

ఇలా, ఓ ఈశా, నిన్ను సర్వగతుడిగా గ్రహించి నేను ఈ స్తవాన్ని స్పష్టంగా రచించాను. సంసారచక్రంలో త్రిప్పబడుతున్నాననే యుక్తితో నేను భయపడుతున్నాను; ఓ అచ్యుతా, నన్ను పవిత్రం చేసి కేవలత్వం—పరమ మోక్షం—ప్రదానం చేయుము.

Verse 38

श्रीवराह उवाच । इति स्तुतस्तदा देवो रुद्रेणामिततेजसा । उवाच वाक्यं सन्तुष्टो मेघगम्भीरनिःस्वनः ॥ ७३.३८ ॥

శ్రీవరాహుడు పలికెను—ఆ సమయంలో అపార తేజస్సు గల రుద్రునిచే స్తుతింపబడిన దేవుడు సంతుష్టుడై, మేఘగంభీర ధ్వనితో వాక్యములు పలికెను.

Verse 39

विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देव देव उमापते । न भेदश्चावयोर् देव एकावावामुभावपि ॥ ७३.३९ ॥

విష్ణువు పలికెను—వరము కోరుకో; నీకు మంగళం కలుగుగాక, ఓ దేవదేవా, ఓ ఉమాపతే. ఓ దేవా, మన మధ్య భేదం లేదు; నిజంగా మన ఇద్దరమూ ఒకటే.

Verse 40

रुद्र उवाच । ब्रह्मणाऽहं नियुक्तस्तु प्रजाः सृज इति प्रभो । तत्र ज्ञानं प्रयच्छस्व त्रिविधं भूतभावनम् ॥ ७३.४० ॥

రుద్రుడు పలికెను—హే ప్రభూ! ‘ప్రజలను సృష్టించు’ అని బ్రహ్మ నన్ను నియమించాడు. కావున భూతభావనమైన త్రివిధ జ్ఞానాన్ని నాకు ప్రసాదించుము.

Verse 41

विष्णुरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं न सन्देहो ज्ञानराशिः सनातनः । देवानां च परं पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि ॥ ७३.४१ ॥

విష్ణువు పలికెను—నీవు సర్వజ్ఞుడవు; ఇందులో సందేహం లేదు. నీవు శాశ్వత జ్ఞాననిధివి. దేవతలలోనూ నీవు ఎల్లప్పుడూ పరమ పూజ్యుడవై ఉంటావు.

Verse 42

एवमुक्तः पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा । अन्यं देहि वरं देव प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ॥ ७३.४२ ॥

ఇలా వినిన ఉమాపతి (శివుడు) ఆనందంతో మళ్లీ పలికెను—హే దేవా! సమస్త జీవులలో ప్రసిద్ధమైన మరో వరాన్ని నాకు దయచేయుము.

Verse 43

मूर्तो भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव । मां वहस्व च देवेश वरं मत्तो गृहीण च । येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् पूज्यतरो भवे ॥ ७३.४३ ॥

హే కేశవా! నీవే మూర్తిగా అవతరించి నన్ను ఆరాధించుము. హే దేవేశా! నన్ను వహించుము; నన్నుంచి వరాన్ని స్వీకరించుము—దానివల్ల నేను సమస్త దేవతలలో పూజ్యులకన్నా మరింత పూజ్యుడనగుదును.

Verse 44

विष्णुरुवाच । देवकार्यावतारेषु मानुषत्वमुपागतः । त्वामेवाराधयिष्यामि त्वं च मे वरदो भव ॥ ७३.४४ ॥

విష్ణువు పలికెను—దేవకార్యార్థం జరిగే అవతారాలలో నేను మానవత్వాన్ని పొందినప్పుడు, నేను నిన్నే ఆరాధించెదను; నీవు నాకు వరదాతవై ఉండుము.

Verse 45

यत् त्वयोक्तं वहस्वेति देवदेव उमापते । सोऽहं वहामि त्वां देवं मेघो भूत्वा शतं समाः ॥ ७३.४५ ॥

హే దేవదేవా, హే ఉమాపతే! మీరు ‘నన్ను మోసి పో’ అని చెప్పినందున, నేను మేఘరూపం ధరించి వంద సంవత్సరాలు మిమ్మల్ని, హే దేవా, మోస్తాను।

Verse 46

एवमुक्त्वा हरिर्मेघः स्वयं भूत्वा महेश्वरम् । उज्जहार जलात् तस्माद् वाक्यं छेदमुवाच ह ॥ ७३.४६ ॥

ఇలా చెప్పి హరి స్వయంగా మేఘరూపం ధరించి, ఆ నీటిలోనుండి మహేశ్వరుణ్ని పైకి ఎత్తాడు; అనంతరం ఒక నిర్ణయాత్మక వాక్యాన్ని పలికాడు।

Verse 47

ये एते दश चैकाश्च पुरुषाः प्राकृताः प्रभो । ते वैराजा महीं याता आदित्या इति संज्ञिताः ॥ ७३.४७ ॥

హే ప్రభూ! ఈ పది మరియు ఒకరు—ఈ ఆద్య ప్రాకృత పురుషులు—‘వైరాజ’ స్వరూపులై భూమికి వెళ్లి ‘ఆదిత్యులు’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధులయ్యారు।

Verse 48

मदांशो द्वादशो यस्तु विष्णुनामा महीतले । अवतीर्णो भवन्तं तु आराधयति शंकर ॥ ७३.४८ ॥

హే శంకరా! నా ద్వాదశాంశమైన ‘విష్ణు’ అనే నామధారి భూమిపై అవతరించి, మిమ్మల్ని ఆరాధిస్తున్నాడు।

Verse 49

एवमुक्त्वा स्वकादंशात् सृष्ट्वादित्यं घनं तथा । नारायणः शब्दवच्च न विद्मः क्व लयं गतः ॥ ७३.४९ ॥

ఇలా చెప్పి నారాయణుడు తన స్వాంశం నుండి సూర్యుని మరియు అలాగే ఘనమైన మేఘాన్ని సృష్టించి, శబ్దంలా అదృశ్యమయ్యాడు; ఆయన ఎక్కడ లయమయ్యాడో మాకు తెలియదు।

Verse 50

रुद्र उवाच । एवमेष हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः । वरदोऽभूत् पुरा मह्यं तेनाहं दैवतैर्वरः ॥ ७३.५० ॥

రుద్రుడు పలికెను—ఈ హరి దేవుడు సర్వవ్యాపి, సమస్త భావాలను ప్రేరేపించువాడు. పూర్వం నాకు వరదాతగా అయ్యెను; అందువల్ల నేను దేవతలలో శ్రేష్ఠుడనని భావింపబడుతున్నాను.

Verse 51

नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम । मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते ॥ ७३.५१ ॥

నారాయణునికి మించిన దేవుడు లేడు—ఎప్పుడూ లేడు, ఇకముందూ ఉండడు. ఓ శ్రేష్ఠ శ్రోతా, ఇదే వేదాలు మరియు పురాణాల గూఢార్థం. ఇక్కడ విష్ణువును ఎలా ఆరాధించాలో నేను మీకు సంపూర్ణంగా వివరించాను.