Adhyaya 73: Rudra’s Hymn: Vision of Nārāyaṇa, the Emergence of the Ādityas, and the Mutual Boon of Hari and Hara

Verse 1

रुद्र उवाच । शृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् । अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुङ्गव ॥ ७३.१ ॥

ರುದ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ, ಕೌತುಕಭರಿತ ಮತ್ತೊಂದು ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳು; ಜಲದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಮುನಿಪುಂಗವನು ಹೇಳಿದ ಅಪೂರ್ವ ವಿಷಯವಿದು.

Verse 2

ब्रह्मणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः । अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज ॥ ७३.२ ॥

ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ನನ್ನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ‘ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಸೃಜಿಸು’ ಎಂದು ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಾಭಾವದಿಂದ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿ, ಓ ದ್ವಿಜ, ನಾನು ಜಲದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದೆ.

Verse 3

तत्र यावत् क्षणं चैकें तिष्ठामि परमेश्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः ॥ ७३.३ ॥

ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಒಂದು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿದೆ—ಅಂಗುಷ್ಟಮಾತ್ರ ಪುರುಷನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ, ನಿಯತ ಹಾಗೂ ಏಕಾಗ್ರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ.

Verse 4

तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः । पुरुषा दश चैकाश्च तापयन्तोऽंशुभिर्जलम् ॥ ७३.४ ॥

ಆಗ ಜಲದಿಂದ ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಒಂದು ಪುರುಷರು ಉದ್ಭವಿಸಿದರು; ಅವರ ಕಾಂತಿ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಇತ್ತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಜಲವನ್ನು ತಾಪಗೊಳಿಸಿದರು.

Verse 5

मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीऱ्य तेजसा । तापयन्तो जलं छेदं क्व वा यास्यथ संशत ॥ ७३.५ ॥

ನಾನು ಕೇಳಿದಾಗ—‘ನೀವು ಯಾರು?’—ನೀವು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿ ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಂದು, ನೀರನ್ನು ತಾಪಗೊಳಿಸಿ ಅದನ್ನು ಚೀರಿ; ಹೇಳಿರಿ, ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೀರಿ?

Verse 6

एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किञ्चन सत्तमाः । एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुङ्गव ॥ ७३.६ ॥

ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರೂ ಆ ಸತ್ತಮರು ಏನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಓ ದ್ವಿಜಪುಂಗವ, ಆ ಪುರುಷರು ಹಾಗೆಯೇ ಮೌನವಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋದರು.

Verse 7

ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः । स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ॥ ७३.७ ॥

ನಂತರ ಅವರ ಹಿಂದೆ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭನನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದನು; ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಮೇಘಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಪುಂಡರೀಕದಂತೆ ಶ್ವೇತ ಕಮಲಸಮಾನ ನೇತ್ರಗಳವನು.

Verse 8

तमहम् पृष्टवान् कस्त्वं के चेमे पुरुषा गताः । किं वा प्रयोजनमिह कथ्यतां पुरुषर्षभ ॥ ७३.८ ॥

ನಂತರ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಕೇಳಿದೆ—‘ನೀನು ಯಾರು? ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಈ ಪುರುಷರು ಯಾರು? ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶವೇನು? ಹೇಳು, ಓ ಪುರುಷರ್ಷಭ.’

Verse 9

पुरुष उवाच । य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः । आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव ॥ ७३.९ ॥

ಪುರುಷನು ಹೇಳಿದನು—ಮೊದಲು ಹೋಗಿರುವ ಆ ದೀಪ್ತತೇಜಸ್ವಿ ಪುರುಷರು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಆದಿತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ (ಸೂರ್ಯಮಂಡಲಕ್ಕೆ) ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

Verse 10

सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः । प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः ॥ ७३.१० ॥

ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸೃಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಜನರು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪಾಲನೆ‑ರಕ್ಷಣೆಗೆ, ಹೇ ದೇವ, ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ.

Verse 11

शम्भुरुवाच । भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम । भवेतिनाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् ॥ ७३.११ ॥

ಶಂಭು ಹೇಳಿದರು— ಹೇ ಭಗವನ್, ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದಿರುವೆ? ‘ಭವೇತಿ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಈ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದೇನೆ.

Verse 12

एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत । अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः ॥ ७३.१२ ॥

ರುದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ಪುರುಷನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು— “ನಾನು ನಾರಾಯಣ ದೇವನು; ಜಲಶಯನನಾದ ಸನಾತನನು.”

Verse 13

दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः । एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् ॥ ७३.१३ ॥

“ನಿನಗೆ ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾಗಲಿ; ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು.” ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳಿದಾಗ, ನಾನು ಅವನನ್ನು ಕಾಣುವವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೆ.

Verse 14

तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् । तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ॥ ७३.१४ ॥

ಅಷ್ಟರವರೆಗೆ ನಾನು ಅವನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ—ಅಂಗುಷ್ಟಮಾತ್ರ, ಜ್ವಲಿಸುವ ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ; ಮತ್ತು ಅವನ ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಕಮಲವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ.

Verse 15

ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः । एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः । तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत ॥ ७३.१५ ॥

ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನನ್ನೂ ಅವರ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಹೀಗೆ ಕಂಡು ನಾನು ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಹೇ ದ್ವಿಜಶಾರ್ದೂಲ, ಅವರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಬೇಕೆಂಬ ಬುದ್ಧಿ ನನಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು.

Verse 16

तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत । स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा ॥ ७३.१६ ॥

ಹೇ ಸುವ್ರತ, ಅವರ ಮೂರ್ತಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದಾಗ ನಾನು ಈ ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ಆ ವಿಶ್ವಾತ್ಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದೆ—ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದಲೂ, ಸ್ಮರಣಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೂ.

Verse 17

रुद्र उवाच । नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे सरूपरूपाय सहस्रबाहवे । सहस्ररश्मिप्रवराय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे ॥ ७३.१७ ॥

ರುದ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ಅನಂತನಾದ, ವಿಶುದ್ಧ ಚೇತನೆಯುಳ್ಳವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ರೂಪವಂತನೂ ರೂಪಾತೀತನೂ ಆದ ಸಹಸ್ರಬಾಹುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಸಹಸ್ರ ಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಿಗೆ, ವಿಶಾಲ ದೇಹವಂತನೂ ವಿಶುದ್ಧ ಕರ್ಮವಂತನೂ ಆದವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.

Verse 18

समस्तविश्वार्थिहाराय शम्भवे सहस्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे । समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ ॥ ७३.१८ ॥

ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಹರಣಮಾಡುವ ಶಂಭುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಅವರ ತೀಕ್ಷ್ಣ ತೇಜಸ್ಸು ಸಹಸ್ರ ಸೂರ್ಯರು ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯಂತೆ. ಸಮಸ್ತ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಚಕ್ರಧಾರಿಗೇ ನಮಸ್ಕಾರ; ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಸದಾ ನುಡಿದು ಸ್ತುತಿಸುವ ನಿರನಘನೇ.

Verse 19

अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर प्रभो विभो भूतपते महेश्वर । मरुत्पते सर्वपते जगत्पते भुवः पते भुवनपते सदा नमः ॥ ७३.१९ ॥

ಹೇ ಅನಾದಿ ದೇವ, ಹೇ ಅಚ್ಯುತ, ಶೇಷನ ಶಿರೋಮಣಿ; ಹೇ ಪ್ರಭು, ಹೇ ವಿಭು, ಹೇ ಭೂತಪತಿ ಮಹೇಶ್ವರ. ಹೇ ಮರುತ್ಪತಿ, ಹೇ ಸರ್ವಪತಿ, ಹೇ ಜಗತ್ಪತಿ; ಹೇ ಭೂಪತಿ, ಹೇ ಭುವನಪತಿ—ನಿನಗೆ ಸದಾ ನಮಸ್ಕಾರ.

Verse 20

जलेश नारायण विश्वशंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगाऽप्रतर्क्यमूर्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ॥ ७३.२० ॥

ಹೇ ಜಲಾಧೀಶ ನಾರಾಯಣ, ವಿಶ್ವಹಿತಕರ, ಕ್ಷಿತೀಶ, ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ, ವಿಶ್ವಲೋಚನ! ನೀನೇ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯಸ್ವರೂಪ, ಅಚ್ಯುತ, ವೀರ; ನಿನ್ನ ಮೂರ್ತಿ ತರ್ಕಾತೀತ, ಅಮೃತಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯವಾಗಿದೆ.

Verse 21

ज्वलधूताशार्चिविरुद्धमण्डल प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख । नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत ॥ ७३.२१ ॥

ಹೇ ನಾರಾಯಣ, ವಿಶ್ವತೋಮುಖ! ಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಜ್ವಾಲಾಕಾಂತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ನಿಲ್ಲುವ ಮಹಾಮಂಡಲಧಾರಿಯೇ, ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ದೇವರ ಆರ್ಥಿಹರ, ಅಮೃತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯ—ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಹೇ ಸದಾಚ್ಯುತ, ಶರಣಾಗತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡು.

Verse 22

वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय ॥ ७३.२२ ॥

ಹೇ ವಿಭೋ! ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಮುಖಗಳನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಆ ಪುರಾತನ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತೇನೆ—ಅವನು ಜಗತ್ತುಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲಕಾರಣ. ಪಿತಾಮಹಸ್ವರೂಪನಾದ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.

Verse 23

संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेव । सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै-रूपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् ॥ ७३.२३ ॥

ಸಂಸಾರಚಕ್ರದ ಅನೇಕ ಪರಿವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೀನು ದೇವವರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆದಿದೇವನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತೀ. ಸನ್ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವರಾದವರು ನಿನ್ನನ್ನು ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ನಾನು ನಿನಗೆ ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಲಿ?

Verse 24

एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद् यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोध्धा । गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः ॥ ७३.२४ ॥

ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅತೀತನಾದ ಏಕಮಾತ್ರನಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಯಾರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಅವನು ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗಿ ಆದಿಬೋಧಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಗುಣಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾರವು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ವಿಶಾಲಮೂರ್ತಿಯಾದರೂ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದೀ.

Verse 25

निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि कर्माभवान्नो विगतैककर्मा । संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि पुनः कथं देववरासि वेद्यः ॥ ७३.२५ ॥

ನೀನು ವಾಕ್ಯರಹಿತ, ಮನೋರಹಿತ, ಇಂದ್ರಿಯಾತೀತ; ಕರ್ಮಭಾವದಿಂದ ಮುಕ್ತ, ಯಾವುದೊಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತನಲ್ಲ. ಆದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂಸಾರಸ್ಥನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ನಿಜವಾಗಿ ನೀನು ಹಾಗಲ್ಲ; ಹಾಗಾದರೆ, ಹೇ ದೇವವರ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು?

Verse 26

मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर् देव विशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर् यजद्भि- रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् ॥ ७३.२६ ॥

ಹೇ ದೇವಾ! ನಿನ್ನ ಪರಮ ರೂಪ—ಮೂರ್ತವೂ ಅಮೂರ್ತವೂ, ಅತುಲವೂ—ವಿಶುದ್ಧಭಾವ ಹೊಂದಿದವರು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸಂಸಾರಬಂಧವನ್ನು ಛೇದಿಸುವ ಯಜ್ಞ-ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ, ಹೇ ಚತುರ್ಭುಜನೇ, ನೀನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸಲಿ.

Verse 27

परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् । अतोऽवतारोक्ततनुं पुराणमाराधयेयुः कमलासनाद्याः ॥ ७३.२७ ॥

ದೇವಾದಿಗಳೂ ಸಹ ನಿನ್ನ ಪರಮ ರೂಪವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯರು; ಅದರ ಕಾರಣವೇ ಅದ್ಭುತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಮಲಾಸನ (ಬ್ರಹ್ಮ) ಮೊದಲಾದವರು ಅವತಾರಕಥೆಯಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾದ ದೇಹವಿರುವ ಈ ಪುರಾಣವನ್ನು ಆರಾಧಿಸಬೇಕು.

Verse 28

न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनिर् एकान्ततो वेद महानुभावः । परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः ॥ ७३.२८ ॥

ಹೇ ಮಹಾನುಭಾವನೇ! ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಅಬ್ಜಯೋನಿ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ನಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯನು. ಆದರೆ ನಾನು, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿಶುದ್ಧನಾಗಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಆದ್ಯನಾದ ಪುರಾತನ ಕವಿ-ಋಷಿ, ಪ್ರಥಮ ತತ್ತ್ವವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.

Verse 29

पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्धश्चैतत्प्रसूतावसकृत्पुराणैः । सम्बोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः ॥ ७३.२९ ॥

ನನ್ನ ಜನಕನಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪದ್ಮಾಸನ (ಬ್ರಹ್ಮ) ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಸವಕರ್ತನೆಂದು ಮರುಮರು ಸಂಬೋಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ, ಹೇ ನಾಥನೇ, ನನ್ನಂತಹವನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾರನು; ತಪಸ್ಸಿಲ್ಲದವರು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯರು.

Verse 30

ब्रह्मादिभिस्तत्प्रवरैरबोध्यं त्वां देव मूर्खाः स्वमनन्तनत्या । प्रबोधमिच्छन्ति न तेषु बुद्धिरुदारकीर्त्तिष्वपि वेदहीनाः ॥ ७३.३० ॥

ಹೇ ದೇವಾ! ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಸಹ ನಿನ್ನನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರರು; ಆದರೂ ಮೂರ್ಖರು ತಮ್ಮ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ನಮಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ‘ಪ್ರಬೋಧಿಸಲು’ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವಿಲ್ಲ; ಮಹಾಕೀರ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅವರು ವೇದಜ್ಞಾನಹೀನರು.

Verse 31

जन्मान्तरैर्वेदविदां विवेक- बुद्धिर्भवेन्नाथ तव प्रसादात् । त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं न देवगन्धर्वगतिः शिवं स्यात् ॥ ७३.३१ ॥

ಹೇ ನಾಥಾ! ಅನೇಕ ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ವೇದವಿದರ ವಿವೇಕಬುದ್ಧಿ ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿನ್ನಿಂದ ಲಭಿಸಿದ ಲಾಭವಿರುವವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಮಾನವತ್ವವೂ ಅಲ್ಲ, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವಗತಿಯೂ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಲ್ಲ.

Verse 32

त्वं विष्णुरूपोऽसि भवान् सुसूक्ष्मः स्थूलोऽसि चेदं कृतकृत्यतायाः । स्थूलः सुसूक्ष्मः सुलभोऽसि देव त्वद्वाह्यवृत्त्या नरके पतन्ति ॥ ७३.३२ ॥

ನೀನು ವಿಷ್ಣುರೂಪನು—ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮನೂ, ಸ್ಥೂಲ (ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ)ನೂ; ಇದೇ ಕೃತಕೃತ್ಯತೆಯ ಸ್ಥಿತಿ. ಹೇ ದೇವಾ! ನೀನು ಸ್ಥೂಲವೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ಆಗಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯನು; ನಿನ್ನ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಹೊರಗಿನ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಬದುಕುವವರು ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 33

किमुच्यते वा भवति स्थितेऽस्मिन् खात्मीन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः । तत्त्वैः सतोयैः समरूपधारि-ण्यात्मस्वरूपे विततस्वभावे ॥ ७३.३३ ॥

ಈ ತತ್ತ್ವವು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವಾಗ—ಆಕಾಶ, ಅಂತರಾತ್ಮ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಭೂಮಿ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಜಲಸಹಿತ ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಸಮರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ—ತನ್ನ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ, ವ್ಯಾಪಕ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಿರುವಾಗ—ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಬೇಕು?

Verse 34

इति स्तुतिं मे भगवन्ननन्त जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च । सृष्टिं सृजस्वेति तवोदितस्य सर्वज्ञतां देहि नमोऽस्तु विष्णो ॥ ७३.३४ ॥

ಹೇ ಭಗವಾನ್ ಅನಂತಾ! ಭಕ್ತನ ಪರವಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದ ನನ್ನ ಈ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಮತ್ತು ನೀನು ಹೇಳಿದ ‘ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸೃಜಿಸು’ ಎಂಬ ವಚನದಂತೆ ನನಗೆ ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸು; ವಿಷ್ಣೋ, ನಮಸ್ಕಾರ.

Verse 35

चतुर्मुखो यो यदि कोटिवक्त्रो भवेनरः क्वापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानामयुतैरनेकैर्वदेत् तदा देववर प्रसीद ॥ ७३.३५ ॥

ಯಾವನಾದರೂ ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಶುದ್ಧಚಿತ್ತನಾಗಿ ಚತುರ್ಮುಖನಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ಕೋಟಿ ಮುಖಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವನಾಗಲಿ; ಆದರೂ ಅವನು ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಅಯುತಗಳಷ್ಟೇ ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲನು. ಆದ್ದರಿಂದ, ದೇವವರನೇ, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು.

Verse 36

समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धेः त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य । सदा हृदिस्थोऽसि भवान्नमस्ते न सर्वगस्यास्ति पृथग्व्यवस्था ॥ ७३.३६ ॥

ಸಮಾಧಿಯುಕ್ತನಾಗಿ, ವಿಶುದ್ಧಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಭಾವ-ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಏಕಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುವ ಸಾಧಕನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸದಾ ನೆಲೆಸಿರುವೆ—ನಮಸ್ಕಾರ. ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸ್ಥಳವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲ.

Verse 37

इति प्रकाशं कृतमेतदीश स्तवं मया सर्वगतं विबुद्ध्वा । संसारचक्रक्रममाणयुक्त्या भीतं पुनीह्यच्युत केवलत्वम् ॥ ७३.३७ ॥

ಇಂತೆ, ಹೇ ಈಶ, ನಿನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಗತನಾಗಿ ತಿಳಿದು ನಾನು ಈ ಸ್ತವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ರಚಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವೆನೆಂಬ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ನಾನು ಭೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಹೇ ಅಚ್ಯುತ, ನನ್ನನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿ ಕೇವಲತ್ವ—ಪರಮ ಮುಕ್ತಿ—ನೀಡು.

Verse 38

श्रीवराह उवाच । इति स्तुतस्तदा देवो रुद्रेणामिततेजसा । उवाच वाक्यं सन्तुष्टो मेघगम्भीरनिःस्वनः ॥ ७३.३८ ॥

ಶ್ರೀವರಾಹನು ಹೇಳಿದರು—ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ರುದ್ರನಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ, ಮೇಘಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದರು.

Verse 39

विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देव देव उमापते । न भेदश्चावयोर् देव एकावावामुभावपि ॥ ७३.३९ ॥

ವಿಷ್ಣು ಹೇಳಿದರು—ವರವನ್ನು ಬೇಡು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ದೇವದೇವನೇ, ಉಮಾಪತೇ. ದೇವನೇ, ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಭೇದವಿಲ್ಲ; ನಿಜವಾಗಿ ನಾವು ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ.

Verse 40

रुद्र उवाच । ब्रह्मणाऽहं नियुक्तस्तु प्रजाः सृज इति प्रभो । तत्र ज्ञानं प्रयच्छस्व त्रिविधं भूतभावनम् ॥ ७३.४० ॥

ರುದ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಪ್ರಭೋ! ‘ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸು’ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ನನ್ನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂತಭಾವನವಾದ ತ್ರಿವಿಧ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನನಗೆ ದಯಪಾಲಿಸು.

Verse 41

विष्णुरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं न सन्देहो ज्ञानराशिः सनातनः । देवानां च परं पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि ॥ ७३.४१ ॥

ವಿಷ್ಣು ಹೇಳಿದರು—ನೀನು ಸರ್ವಜ್ಞನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನೀನು ಶಾಶ್ವತ ಜ್ಞಾನನಿಧಿ. ದೇವರಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ಸದಾ ಪರಮ ಪೂಜ್ಯನಾಗಿರುವೆ.

Verse 42

एवमुक्तः पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा । अन्यं देहि वरं देव प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ॥ ७३.४२ ॥

ಇಂತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಉಮಾಪತಿ (ಶಿವ) ಹರ್ಷದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ದೇವಾ! ಸರ್ವಜಂತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ವರವನ್ನು ನನಗೆ ದಯಪಾಲಿಸು.

Verse 43

मूर्तो भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव । मां वहस्व च देवेश वरं मत्तो गृहीण च । येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् पूज्यतरो भवे ॥ ७३.४३ ॥

ಹೇ ಕೇಶವ! ನೀನೇ ಮೂರ್ತರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಆರಾಧಿಸು. ಹೇ ದೇವೇಶ! ನನ್ನನ್ನು ವಹಿಸು; ನನ್ನಿಂದ ವರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು—ಅದರಿಂದ ನಾನು ಸರ್ವದೇವರಲ್ಲಿಯೂ ಪೂಜ್ಯರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜ್ಯನಾಗುವೆನು.

Verse 44

विष्णुरुवाच । देवकार्यावतारेषु मानुषत्वमुपागतः । त्वामेवाराधयिष्यामि त्वं च मे वरदो भव ॥ ७३.४४ ॥

ವಿಷ್ಣು ಹೇಳಿದರು—ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುವ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾನವತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಆರಾಧಿಸುವೆನು; ನೀನು ನನಗೆ ವರದಾತನಾಗು.

Verse 45

यत् त्वयोक्तं वहस्वेति देवदेव उमापते । सोऽहं वहामि त्वां देवं मेघो भूत्वा शतं समाः ॥ ७३.४५ ॥

ಹೇ ದೇವದೇವ, ಹೇ ಉಮಾಪತೇ! ನೀವು ‘ನನ್ನನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಕಾರಣ, ನಾನು ಮೇಘರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿಮಗೆ, ಹೇ ದೇವ, ವಹಿಸುವೆನು।

Verse 46

एवमुक्त्वा हरिर्मेघः स्वयं भूत्वा महेश्वरम् । उज्जहार जलात् तस्माद् वाक्यं छेदमुवाच ह ॥ ७३.४६ ॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಹರಿ ಸ್ವತಃ ಮೇಘರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಆ ನೀರಿನಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿದನು; ನಂತರ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾದ ವಚನವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು।

Verse 47

ये एते दश चैकाश्च पुरुषाः प्राकृताः प्रभो । ते वैराजा महीं याता आदित्या इति संज्ञिताः ॥ ७३.४७ ॥

ಹೇ ಪ್ರಭು! ಈ ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ—ಈ ಆದ್ಯ ಪ್ರಾಕೃತ ಪುರುಷರು—‘ವೈರಾಜ’ ರೂಪದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಹೋಗಿ ‘ಆದಿತ್ಯರು’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ।

Verse 48

मदांशो द्वादशो यस्तु विष्णुनामा महीतले । अवतीर्णो भवन्तं तु आराधयति शंकर ॥ ७३.४८ ॥

ಹೇ ಶಂಕರ! ನನ್ನ ದ್ವಾದಶಾಂಶವಾದ ‘ವಿಷ್ಣು’ ಎಂಬ ನಾಮಧಾರಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿ, ನಿಮಗೆ ಆರಾಧನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 49

एवमुक्त्वा स्वकादंशात् सृष्ट्वादित्यं घनं तथा । नारायणः शब्दवच्च न विद्मः क्व लयं गतः ॥ ७३.४९ ॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಾರಾಯಣನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಂಶದಿಂದ ಆದಿತ್ಯನನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಘನಮೇಘವನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಶಬ್ದದಂತೆ ಅದೆಷ್ಟೋ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅദೃಶ್ಯನಾದನು; ಅವನು ಎಲ್ಲಿ ಲಯಗೊಂಡನೋ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು।

Verse 50

रुद्र उवाच । एवमेष हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः । वरदोऽभूत् पुरा मह्यं तेनाहं दैवतैर्वरः ॥ ७३.५० ॥

ರುದ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ಈ ಹರಿ ದೇವನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಸಮಸ್ತ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಮೂಲ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ವರದಾತನಾದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಗಣ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

Verse 51

नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम । मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते ॥ ७३.५१ ॥

ನಾರಾಯಣನಿಗಿಂತ ಮೇಲಾದ ದೇವನು ಇಲ್ಲ—ಹಿಂದೆಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಇರನು. ಓ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೋತನೇ, ಇದೇ ವೇದಗಳೂ ಪುರಾಣಗಳೂ ಹೇಳುವ ಗುಹ್ಯಾರ್ಥ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪೂಜಿಸಬೇಕೆಂದು ನಾನು ನಿಮಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ.