Adhyaya 73: Rudra’s Hymn: Vision of Nārāyaṇa, the Emergence of the Ādityas, and the Mutual Boon of Hari and Hara

Verse 1

रुद्र उवाच । शृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् । अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुङ्गव ॥ ७३.१ ॥

रुद्र म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ, कुतूहलयुक्त आणखी एक अद्भुत वृत्तांत ऐक; जो जलात निमग्न झालेल्या मुनिपुंगवाने सांगितला आहे, असा अपूर्व आहे.

Verse 2

ब्रह्मणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः । अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज ॥ ७३.२ ॥

पूर्वी ब्रह्म्याने मला निर्माण केले आणि ‘प्रजा सृज’ असे सांगितले; पण अज्ञानामुळे असमर्थ होऊन, हे द्विज, मी जलात निमग्न झालो.

Verse 3

तत्र यावत् क्षणं चैकें तिष्ठामि परमेश्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः ॥ ७३.३ ॥

तेथे मी एक क्षणभर स्थिर राहून परमेश्वराचे ध्यान करीत राहिलो—अंगुष्ठमात्र पुरुषाचे चिंतन करीत, संयत व एकाग्र मनाने.

Verse 4

तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः । पुरुषा दश चैकाश्च तापयन्तोऽंशुभिर्जलम् ॥ ७३.४ ॥

तेव्हा जलातून दहा आणि एक असे पुरुष उभे राहिले, ज्यांची प्रभा प्रलयाग्निसमान होती; ते आपल्या किरणांनी जल तापवू लागले.

Verse 5

मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीऱ्य तेजसा । तापयन्तो जलं छेदं क्व वा यास्यथ संशत ॥ ७३.५ ॥

मी विचारले—‘तुम्ही कोण?’—तेव्हा तुम्ही तेजाने दीप्त होऊन पाण्यातून वर आलात, पाणी तापवीत व ते चिरत; सांगा, तुम्ही सर्वजण एकत्र कुठे जात आहात?

Verse 6

एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किञ्चन सत्तमाः । एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुङ्गव ॥ ७३.६ ॥

मी असे बोलताच ते श्रेष्ठ पुरुष काहीच बोलले नाहीत; हे द्विजश्रेष्ठा, ते पुरुष तसेच मौन धारण करून निघून गेले.

Verse 7

ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः । स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ॥ ७३.७ ॥

त्यानंतर त्यांच्या मागोमाग अत्यंत शोभायमान असा महापुरुष प्रकट झाला; तो तेथे मेघासारखा दीप्तिमान व पांढऱ्या कमळासारख्या नेत्रांचा होता.

Verse 8

तमहम् पृष्टवान् कस्त्वं के चेमे पुरुषा गताः । किं वा प्रयोजनमिह कथ्यतां पुरुषर्षभ ॥ ७३.८ ॥

मग मी त्याला विचारले—‘तू कोण आहेस, आणि इथे आलेले हे पुरुष कोण? येथे नेमका काय उद्देश आहे? सांग, हे पुरुषश्रेष्ठा।’

Verse 9

पुरुष उवाच । य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः । आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव ॥ ७३.९ ॥

पुरुष म्हणाला—जे हे दीप्ततेज पुरुष आधी गेले, ते ब्रह्माचे ध्यान करून त्वरेने आदित्यलोकाकडे जातात.

Verse 10

सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः । प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः ॥ ७३.१० ॥

ब्रह्मा खरोखर सृष्टीची निर्मिती करतो; त्या हेतूने हे लोक प्रवृत्त होतात. आणि त्या सृष्टीच्या पालन‑रक्षणासाठी, हे देव, यांत संशय नाही.

Verse 11

शम्भुरुवाच । भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम । भवेतिनाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् ॥ ७३.११ ॥

शंभू म्हणाले— हे भगवन्, हे महापुरुषश्रेष्ठ, तुम्ही हे कसे जाणता? ‘भवेती’ या नावाने जे काही आहे ते सर्व मला सविस्तर सांगा; कारण मी तर या ज्ञानापासून दूर आहे.

Verse 12

एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत । अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः ॥ ७३.१२ ॥

रुद्राने असे म्हटल्यावर त्या पुरुषाने उत्तर दिले— “मी नारायण देव आहे; जलावर शयन करणारा, सनातन।”

Verse 13

दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः । एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् ॥ ७३.१३ ॥

“तुला दिव्य दृष्टी लाभो; प्रयत्नाने मला पाहा।” असे त्याने म्हटल्यावर, मी तो दिसेपर्यंत तिथेच थांबलो.

Verse 14

तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् । तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ॥ ७३.१४ ॥

तोपर्यंत मी त्यालाच पाहतो—अंगठ्याएवढा, जळत्या सूर्याच्या तेजाने दीप्त; आणि त्याच्या नाभीवर मला कमळ दिसते.

Verse 15

ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः । एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः । तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत ॥ ७३.१५ ॥

तेथे मी ब्रह्मदेवाला पाहतो आणि स्वतःलाही त्यांच्या मांडीवर बसलेला पाहतो. असा त्या महात्म्याला पाहून मी हर्षाने भरून गेलो. हे द्विजशार्दूल, तेव्हा त्यांचे स्तवन करावे अशी बुद्धी माझ्या मनात उत्पन्न झाली.

Verse 16

तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत । स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा ॥ ७३.१६ ॥

हे सुव्रत, त्यांची मूर्ती प्रकट झाल्यावर मी या स्तोत्राने त्या विश्वात्म्याची स्तुती केली—तपाच्या सामर्थ्याने आणि स्मरणपूर्वक केलेल्या कर्मांनी.

Verse 17

रुद्र उवाच । नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे सरूपरूपाय सहस्रबाहवे । सहस्ररश्मिप्रवराय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे ॥ ७३.१७ ॥

रुद्र म्हणाले—अनंत, विशुद्ध चित्त असणाऱ्यास नमस्कार; रूपयुक्त आणि अरूप, सहस्रबाहू यास नमस्कार. सहस्र किरणांमध्ये श्रेष्ठ अशा वेधसाला, विशाल देहधारी व निर्मळ कर्म करणाऱ्यास नमस्कार.

Verse 18

समस्तविश्वार्थिहाराय शम्भवे सहस्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे । समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ ॥ ७३.१८ ॥

समस्त विश्वाचे ताप हरून नेणाऱ्या शंभूस नमस्कार; ज्यांचे तीक्ष्ण तेज सहस्र सूर्य व वायूसमान आहे. सर्व विद्यांनी धृत अशा चक्रधारीस नमस्कार; ज्याची सर्व देवगण सदैव स्तुती करतात—हे अनघा.

Verse 19

अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर प्रभो विभो भूतपते महेश्वर । मरुत्पते सर्वपते जगत्पते भुवः पते भुवनपते सदा नमः ॥ ७३.१९ ॥

हे अनादि देव, हे अच्युत, शेषाचा शिरोमणी; हे प्रभो, हे विभो, हे भूतपते महेश्वरा। हे मरुत्पते, हे सर्वपते, हे जगत्पते; हे भूपते, हे भुवनपते—तुला सदैव नमस्कार.

Verse 20

जलेश नारायण विश्वशंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगाऽप्रतर्क्यमूर्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ॥ ७३.२० ॥

हे जलाधीश नारायण, विश्वकल्याणकर्ता, क्षितीश, विश्वेश्वर, विश्वलोचन! तूच चंद्र-सूर्यस्वरूप, अच्युत, वीर; तुझी मूर्ती तर्कापलीकडे, अमृतस्वरूप व अव्यय आहे।

Verse 21

ज्वलधूताशार्चिविरुद्धमण्डल प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख । नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत ॥ ७३.२१ ॥

हे नारायण, विश्वतोमुख! ज्वलंत अग्नी व त्याच्या ज्वालाप्रभेला विरोध करणारे तुझे तेजस्वी मंडल असो; मला वाचव. देवांचे दुःख हरिणारे, अमर व अव्यय, तुला नमस्कार; हे सदाच्युत, शरण आलेल्या मला रक्षण कर।

Verse 22

वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय ॥ ७३.२२ ॥

हे विभो! तुझे अनेक मुख मी पाहतो, आणि तुझ्या मध्यभागी स्थित तो पुरातन ब्रह्मा—जगांचा ईश व उत्पत्तीचा कारण—मला दिसतो. पितामहस्वरूप तुझा नमस्कार असो.

Verse 23

संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेव । सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै-रूपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् ॥ ७३.२३ ॥

संसारचक्रातील अनेक फेर्‍यांत कधी तू देवांतील श्रेष्ठ आदिदेव म्हणून प्रकट होतोस. सन्मार्गी, ज्ञानाने शुद्ध झालेल्या अंतःकरणाचे जन तुला विविध रूपांत पाहतात; मी तुला आणखी काय बोलू?

Verse 24

एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद् यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोध्धा । गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः ॥ ७३.२४ ॥

जो तुला प्रकृतीच्या पलीकडील एकमेव तत्त्व म्हणून यथार्थ जाणतो, तो सर्वज्ञ व आदिबोधक होतो. गुण तुला बलपूर्वक विभागू शकत नाहीत; कारण तू विशालमूर्ती असूनही अत्यंत सूक्ष्मस्वरूप आहेस.

Verse 25

निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि कर्माभवान्नो विगतैककर्मा । संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि पुनः कथं देववरासि वेद्यः ॥ ७३.२५ ॥

आप वाणीविरहित, मनोविरहित आणि इंद्रियांपलीकडे आहात; कर्मभावापासून मुक्त असून कोणत्याही एका निश्चित कर्मात बांधलेले नाहीत. तरीही आपण संसारात आहात असे म्हणतात—खरे तर आपण तसे नाही; मग, हे देवश्रेष्ठा, आपण कसे जाणावे?

Verse 26

मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर् देव विशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर् यजद्भि- रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् ॥ ७३.२६ ॥

हे देवा! तुझे परम वपु—साकारही व निराकारही, आणि अतुलनीय—विशुद्ध भाव असणाऱ्यांना प्राप्त होते. संसारबंधन छेदणाऱ्या यज्ञ-उपासना करणाऱ्या भक्तांत, हे चतुर्भुजा, तू स्थिर होवो.

Verse 27

परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् । अतोऽवतारोक्ततनुं पुराणमाराधयेयुः कमलासनाद्याः ॥ ७३.२७ ॥

कारण देवगण इत्यादीही तुझे परम वपु पूर्णतः जाणत नाहीत, ज्याचे कारण अद्भुत आहे; म्हणून कमलासन (ब्रह्मा) इत्यादींनी अवतारकथेत व्यक्त देह असलेल्या या पुराणाची आराधना करावी.

Verse 28

न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनिर् एकान्ततो वेद महानुभावः । परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः ॥ ७३.२८ ॥

हे महानुभावा! विश्वस्रष्टा अब्जयोनि ब्रह्माही तुझे वपु पूर्णतः जाणत नाही. पण मी, तपाने विशुद्ध होऊन, तुला आद्य—पुरातन कवी-ऋषी, प्रथम तत्त्व—म्हणून जाणतो.

Verse 29

पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्धश्चैतत्प्रसूतावसकृत्पुराणैः । सम्बोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः ॥ ७३.२९ ॥

माझे जनक, प्रसिद्ध पद्मासन (ब्रह्मा), पुराणांत वारंवार या सृष्टीचा प्रसवकर्ता म्हणून संबोधिले जातात. तरीही, हे नाथा, माझ्यासारखाही तुला यथार्थपणे जाणू शकत नाही; तपश्चर्याविहीन लोक तुला जाणतच नाहीत.

Verse 30

ब्रह्मादिभिस्तत्प्रवरैरबोध्यं त्वां देव मूर्खाः स्वमनन्तनत्या । प्रबोधमिच्छन्ति न तेषु बुद्धिरुदारकीर्त्तिष्वपि वेदहीनाः ॥ ७३.३० ॥

हे देवा! ब्रह्मा आदि श्रेष्ठांनाही तू पूर्णपणे कळत नाहीस; तरीही मूर्ख लोक आपल्या अनंत नमनांनी तुला ‘जागवू’ इच्छितात. त्यांच्यात विवेक नाही; मोठी कीर्ती असली तरी ते वेदज्ञानहीन आहेत.

Verse 31

जन्मान्तरैर्वेदविदां विवेक- बुद्धिर्भवेन्नाथ तव प्रसादात् । त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं न देवगन्धर्वगतिः शिवं स्यात् ॥ ७३.३१ ॥

हे नाथ! अनेक जन्मांतरी वेद जाणणाऱ्यांची विवेकबुद्धी तुझ्या कृपेनेच उत्पन्न होते. ज्याला तुझ्यामुळे लाभ मिळतो, त्याच्यासाठी केवळ मनुष्यत्व किंवा देव-गंधर्वलोकातील गती हेच परम कल्याण नाही.

Verse 32

त्वं विष्णुरूपोऽसि भवान् सुसूक्ष्मः स्थूलोऽसि चेदं कृतकृत्यतायाः । स्थूलः सुसूक्ष्मः सुलभोऽसि देव त्वद्वाह्यवृत्त्या नरके पतन्ति ॥ ७३.३२ ॥

तू विष्णुरूप आहेस—अतिसूक्ष्मही आणि स्थूल (प्रत्यक्ष)ही; हीच कृतकृत्यतेची अवस्था आहे. हे देवा! तू स्थूल व सूक्ष्म असूनही सुलभ आहेस; जे तुझ्यापासून बाह्य आचरण करतात ते नरकात पडतात.

Verse 33

किमुच्यते वा भवति स्थितेऽस्मिन् खात्मीन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः । तत्त्वैः सतोयैः समरूपधारि-ण्यात्मस्वरूपे विततस्वभावे ॥ ७३.३३ ॥

जेव्हा हे तत्त्व स्थित असते—आकाश, अंतरात्मा, चंद्र, अग्नी, सूर्य, पृथ्वी, वायू आणि जलसहित तत्त्वांनी एकरूप धारण करणारे—स्वतःच्या आत्मस्वरूपात, विस्तृत स्वभावाचे—तेव्हा काय म्हणावे?

Verse 34

इति स्तुतिं मे भगवन्ननन्त जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च । सृष्टिं सृजस्वेति तवोदितस्य सर्वज्ञतां देहि नमोऽस्तु विष्णो ॥ ७३.३४ ॥

हे भगवन् अनंत! भक्ताच्या वतीने विशेषतः अर्पण केलेली माझी ही स्तुती स्वीकार. आणि तू म्हणालास, ‘सृष्टी निर्माण कर’, त्या वचनानुसार मला सर्वज्ञता दे. विष्णो, नमस्कार असो.

Verse 35

चतुर्मुखो यो यदि कोटिवक्त्रो भवेनरः क्वापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानामयुतैरनेकैर्वदेत् तदा देववर प्रसीद ॥ ७३.३५ ॥

जर कोणी पुरुष कुठेही शुद्धचित्त होऊन चतुर्मुख—किंवा कोटी मुखांचा झाला, तरीही तो तुझ्या गुणांचे वर्णन असंख्य अयुतांनीच करू शकेल. म्हणून, हे देवश्रेष्ठ, प्रसन्न हो.

Verse 36

समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धेः त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य । सदा हृदिस्थोऽसि भवान्नमस्ते न सर्वगस्यास्ति पृथग्व्यवस्था ॥ ७३.३६ ॥

समाधियुक्त, विशुद्ध बुद्धीचा आणि तुझ्या भाव-स्वरूपात एकचित्ताने अनुसरण करणाऱ्याच्या हृदयात तू सदैव वास करतोस—तुला नमस्कार. जो सर्वव्यापी आहे त्याची वेगळी स्थानव्यवस्था नसते.

Verse 37

इति प्रकाशं कृतमेतदीश स्तवं मया सर्वगतं विबुद्ध्वा । संसारचक्रक्रममाणयुक्त्या भीतं पुनीह्यच्युत केवलत्वम् ॥ ७३.३७ ॥

अशा प्रकारे, हे ईश, तुला सर्वगत जाणून मी हा स्तव स्पष्टपणे रचला. संसारचक्रात वाहत जाण्याच्या युक्तीने मी भयभीत झालो आहे; हे अच्युत, मला पावन कर आणि केवलत्व—परम मुक्ती—दे.

Verse 38

श्रीवराह उवाच । इति स्तुतस्तदा देवो रुद्रेणामिततेजसा । उवाच वाक्यं सन्तुष्टो मेघगम्भीरनिःस्वनः ॥ ७३.३८ ॥

श्रीवराह म्हणाले—त्या वेळी अमित तेजस्वी रुद्राने स्तुती केल्यावर देव संतुष्ट झाले आणि मेघगंभीर नादासारख्या स्वरात वचन बोलले.

Verse 39

विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देव देव उमापते । न भेदश्चावयोर् देव एकावावामुभावपि ॥ ७३.३९ ॥

विष्णू म्हणाले—वर माग; तुझे कल्याण असो, हे देवदेव, हे उमापते। हे देव, आपल्यात कोणताही भेद नाही; खरे तर आपण दोघेही एकच आहोत.

Verse 40

रुद्र उवाच । ब्रह्मणाऽहं नियुक्तस्तु प्रजाः सृज इति प्रभो । तत्र ज्ञानं प्रयच्छस्व त्रिविधं भूतभावनम् ॥ ७३.४० ॥

रुद्र म्हणाले—हे प्रभो! ब्रह्मदेवांनी मला ‘प्रजा सृज’ असे सांगून नियुक्त केले आहे. म्हणून भूतभावन करणारे त्रिविध ज्ञान मला प्रदान करा.

Verse 41

विष्णुरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं न सन्देहो ज्ञानराशिः सनातनः । देवानां च परं पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि ॥ ७३.४१ ॥

विष्णू म्हणाले—तू सर्वज्ञ आहेस, यात संशय नाही; तू सनातन ज्ञानराशी आहेस. देवांमध्येही तू सदैव परम पूज्य राहशील.

Verse 42

एवमुक्तः पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा । अन्यं देहि वरं देव प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ॥ ७३.४२ ॥

असे ऐकून उमापती (शिव) आनंदाने पुन्हा म्हणाले—हे देव! मला आणखी एक वर द्या, जो सर्व प्राण्यांमध्ये प्रसिद्ध असेल.

Verse 43

मूर्तो भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव । मां वहस्व च देवेश वरं मत्तो गृहीण च । येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् पूज्यतरो भवे ॥ ७३.४३ ॥

हे केशवा! तू स्वतः मूर्तरूप धारण करून माझी आराधना कर. हे देवेशा! मला वहन कर आणि माझ्याकडून वर स्वीकार—ज्यायोगे मी सर्व देवांमध्ये पूज्यांपेक्षाही अधिक पूज्य होईन.

Verse 44

विष्णुरुवाच । देवकार्यावतारेषु मानुषत्वमुपागतः । त्वामेवाराधयिष्यामि त्वं च मे वरदो भव ॥ ७३.४४ ॥

विष्णू म्हणाले—देवकार्याकरिता घेतलेल्या अवतारांत, मी मानुषत्व प्राप्त केल्यावर, मी केवळ तुझीच आराधना करीन; आणि तू मला वरदाता हो.

Verse 45

यत् त्वयोक्तं वहस्वेति देवदेव उमापते । सोऽहं वहामि त्वां देवं मेघो भूत्वा शतं समाः ॥ ७३.४५ ॥

हे देवदेव, हे उमापते! तू ‘मला वहा’ असे सांगितलेस; म्हणून मी मेघरूप धारण करून शंभर वर्षे तुला, हे देव, वहन करीन।

Verse 46

एवमुक्त्वा हरिर्मेघः स्वयं भूत्वा महेश्वरम् । उज्जहार जलात् तस्माद् वाक्यं छेदमुवाच ह ॥ ७३.४६ ॥

असे बोलून हरि स्वतः मेघरूप झाला आणि त्या जलातून महेश्वराला उचलून बाहेर काढले; मग त्याने निर्णायक वचन उच्चारले।

Verse 47

ये एते दश चैकाश्च पुरुषाः प्राकृताः प्रभो । ते वैराजा महीं याता आदित्या इति संज्ञिताः ॥ ७३.४७ ॥

हे प्रभो! हे दहा आणि एक असे जे आद्य प्राकृत पुरुष आहेत, ते ‘वैराज’ रूपाने पृथ्वीवर गेले असून ‘आदित्य’ या नावाने ओळखले जातात।

Verse 48

मदांशो द्वादशो यस्तु विष्णुनामा महीतले । अवतीर्णो भवन्तं तु आराधयति शंकर ॥ ७३.४८ ॥

हे शंकर! माझा जो बारावा अंश ‘विष्णु’ या नावाने पृथ्वीवर अवतरला आहे, तो तुझी आराधना करीत आहे।

Verse 49

एवमुक्त्वा स्वकादंशात् सृष्ट्वादित्यं घनं तथा । नारायणः शब्दवच्च न विद्मः क्व लयं गतः ॥ ७३.४९ ॥

असे बोलून नारायणाने आपल्या अंशातून सूर्य आणि तसेच घन मेघ निर्माण केला; आणि तो शब्दासारखा अदृश्य झाला—तो कुठे लीन झाला हे आम्हांस कळले नाही।

Verse 50

रुद्र उवाच । एवमेष हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः । वरदोऽभूत् पुरा मह्यं तेनाहं दैवतैर्वरः ॥ ७३.५० ॥

रुद्र म्हणाले—हा हरि देव सर्वव्यापी व सर्वभावांचा प्रेरक आहे. तो पूर्वी मला वर देणारा झाला; म्हणून मी देवांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो.

Verse 51

नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम । मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते ॥ ७३.५१ ॥

नारायणापेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही देव नाही—पूर्वीही नव्हता, पुढेही होणार नाही. हे श्रेष्ठ जन, हेच वेद-पुराणांचे गूढ तात्पर्य आहे. येथे विष्णूची पूजा कशी करावी ते मी सर्व सांगितले आहे.