Adhyaya 39

Verse 1

। नारद उवाच । सहस्रसप्तत्युच्छ्राये पातालानि परस्परम् । अतलं वितलं चैव नितलं च रसातलम्

നാരദൻ പറഞ്ഞു—പാതാളലോകങ്ങൾ ഒന്നിന് താഴെ മറ്റൊന്ന്, സഹസ്ര-സപ്തതി (യോജന) ആഴത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അവ അതലം, വിതലം, നിതലം, രസാതലം.

Verse 2

तलातलं च सुतलं पातालं चापि सप्तमम् । कृष्णशुक्लारुणाः पीताः शर्कराशैलकांचनाः

കൂടാതെ തലാതലം, സുതലം, ഏഴാമത്തേതായ പാതാളവും ഉണ്ട്. അവ കൃഷ്ണ, ശുക്ല, അരുണ, പീത വർണങ്ങളായി—കല്ലുതുള്ളി, പർവ്വതം, സ്വർണംപോലെ ദീപ്തിമാനങ്ങളെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു.

Verse 3

भूमयो यत्र कौरव्य वरप्रासादशोभिताः । तेषु दानवदैतेयनागाश्चैव सहस्रसः

ഹേ കൗരവ്യ! അവിടെയുള്ള ഭൂമികൾ ശ്രേഷ്ഠമായ പ്രാസാദങ്ങളാൽ ശോഭിതമാണ്; ആ പ്രദേശങ്ങളിൽ ദാനവർ, ദൈത്യർ, നാഗങ്ങൾ ആയിരങ്ങളായി വസിക്കുന്നു.

Verse 4

स्वर्लोकादपि रम्याणि दृष्टानि बहुशो मया । आह्लादकारिणो नानामण्यो यत्र पन्नगः

ഞാൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തേക്കാളും മനോഹരമായ പല സ്ഥലങ്ങളും കണ്ടിട്ടുണ്ട്; അവിടെ നാഗങ്ങൾ നാനാവിധ ആഹ്ലാദകരമായ മണികളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 5

दैत्यदानवकन्याभिर्महारूपाभिरन्विते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

ദൈത്യ-ദാനവരുടെ മഹാരൂപവതികളായ കന്യകളാൽ നിറഞ്ഞ പാതാളത്തിൽ, ലോകവിമുക്തനായവന്റെയും ഹൃദയത്തിൽ ആര്ക്ക് ആനന്ദം ജനിക്കാതിരിക്കും?

Verse 6

यत्र नोष्णं न वा शीतं न वर्षं दुःखमेव च । भक्ष्यभोज्यमहाभोगकालो यत्रापि जायते

അവിടെ ചൂടുമില്ല, തണുപ്പുമില്ല, മഴയുമില്ല, ദുഃഖവും ഇല്ല; കൂടാതെ ഭക്ഷ്യ-ഭോജ്യങ്ങളായ മഹാഭോഗങ്ങളുടെ കാലവും അവിടെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 7

पाताले सप्तमे चास्ति लिंगं श्रीहाटकेश्वरम् । ब्रह्मणा स्थापितं पार्थ सहस्रयोजनोच्छ्रितम्

ഏഴാം പാതാളത്തിൽ ‘ശ്രീഹാടകേശ്വര’ എന്ന ലിംഗം ഉണ്ട്. ഹേ പാർഥാ, അത് ബ്രഹ്മാവ് സ്ഥാപിച്ചതും സഹസ്ര യോജന ഉയരമുള്ളതുമാണ്.

Verse 8

हाटकस्य तु लिंगस्य प्रासादो योजनायुतः । सर्वरत्नमयो दिव्यो नानाश्चयविभूषितः

ആ ഹാടക-ലിംഗത്തിനായി ഒരു യോജന വ്യാപ്തിയുള്ള പ്രാസാദമുണ്ട്; അത് ദിവ്യവും സർവരത്നമയവും നാനാവിധ നിധികളാൽ അലങ്കൃതവുമാണ്.

Verse 9

तच्चार्यंति तल्लिंगं नानानागेन्द्रसत्तमाः । तदधस्ताज्जलं भूरि तस्याधो नरकाः स्मृताः

ശ്രേഷ്ഠനായ നാഗേന്ദ്രന്മാർ ആ ലിംഗത്തെ അർച്ചിച്ച് പരിചരിക്കുന്നു. അതിന്റെ താഴെ വിപുലമായ ജലവിസ്താരം ഉണ്ട്; അതിനും താഴെ നരകങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 10

पापिनो येषु पात्यंते ताञ्छृणुष्व महामते । कोटयः पंचपंचाशद्राजानश्चैकविंशति

ഹേ മഹാമതേ! പാപികൾ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്ന നരകങ്ങളെ എന്നിൽ നിന്നു ശ്രവിക്ക. അവ അമ്പത്തഞ്ച് കോടി; അവയിൽ ഇരുപത്തൊന്ന് ‘രാജാക്കന്മാർ’ അഥവാ പ്രധാന വിഭാഗങ്ങൾ ഉണ്ട്.

Verse 11

रौरवः शूकरो रोधस्तालो विशसनस्तथा । महाज्वालस्तप्तकुम्भो लवणोथ विमोहकः

രൗരവ, ശൂകര, രോധ, താല, വിശസന; കൂടാതെ മഹാജ്വാല, തപ്തകുംഭ, ലവണ, പിന്നെ വിമോഹക—ഇവ നരകനാമങ്ങളാണ്.

Verse 12

रुधिरांधो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः । असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्ष्यश्च दारुमः

രുധിരാന്ധ, വൈതരണി, കൃമിശ, കൃമിഭോജന; അസിപത്രവനം, കൃഷ്ണ, ലാലാഭക്ഷ്യ, ദാരുമ—ഇവയും നരകങ്ങളിൽ എണ്ണപ്പെടുന്നു.

Verse 13

तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालोऽप्यधःशिराः । संदंशः कृष्णसूत्रश्च तमश्चावीचिरेवच

അതുപോലെ പൂയവഹ, പാപ, വഹ്നിജ്വാല, അധഃശിരസ്; കൂടാതെ സന്ദംശ, കൃഷ്ണസൂത്ര, തമസ്, അവീചി—ഇവയും നരകങ്ങളാണ്.

Verse 14

श्वभोजनो विसूचिश्चाप्यवीचिश्च तथाऽपरः । कूटसाक्षी रौरवं च रोधं गोविप्ररोधकः

ശ്വഭോജന, വിസൂചി, മറ്റൊരു അവീചിയും ഉണ്ട്. കൂറ്റസാക്ഷി രൗരവ നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; ഗാവിനെയും ബ്രാഹ്മണനെയും തടയുന്നവൻ രോധ നരകം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 15

सुरापः सूकरं याति तालं मिथ्याम नुष्यहा । गुरुतल्पी तप्तकुम्भं तप्तलोहं च भक्तहा

സുരാപാനം ചെയ്യുന്നവൻ പന്നിയോണി പ്രാപിക്കുന്നു; മനുഷ്യഹന്താവ് ‘താല’ നരകത്തിൽ പതിക്കുന്നു. ഗുരുശയ്യ ലംഘിക്കുന്നവൻ ‘തപ്തകുംഭ’ത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; ഭക്തഹന്താവ് ‘തപ്തലോഹ’ നരകം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 16

गुरूणामवमंता यचो महाज्वाले निपात्यते । लवणं शास्त्रहंता च निर्मर्यादो विमोहके

ഗുരുക്കന്മാരെ അവമാനിക്കുന്നവൻ ‘മഹാജ്വാല’ നരകത്തിൽ നിക്ഷിപ്തനാകും. ശാസ്ത്രം നശിപ്പിക്കുന്നവൻ ‘ലവണ’ നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; മർയ്യാദയില്ലാത്ത അധർമ്മി ‘വിമോഹക’ നരകത്തിൽ പതിക്കുന്നു.

Verse 17

कृमिभक्ष्ये देवद्वेष्टा कृमिशे तु दुरिष्टकृत् । पितृदेवात्पूर्वमश्रल्लांलाभक्ष्ये प्रयाति च

ദേവദ്വേഷി ‘കൃമിഭക്ഷ്യ’ നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; ദുഷ്ടയാഗം ചെയ്യുന്നവൻ ‘കൃമിശ’ നരകത്തിൽ പതിക്കുന്നു. പിതൃ-ദേവാർപ്പണം മുമ്പേ ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ ‘ലാംലാഭക്ഷ്യ’ നരകം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 18

मिथ्याजीवविरोधी विशसने कूटशस्त्रकृत् । अधोमुखे ह्यसद्ग्राही एकाशी पूयवाहके

ന്യായമായ ഉപജീവനത്തെ വിരോധിക്കുന്നവൻ ‘വിശസന’ നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; കപടായുധം നിർമ്മിക്കുന്നവനും അവിടെയേ. അസത്യത്തെ പിടിക്കുന്നവൻ ‘അധോമുഖ’ നരകത്തിൽ പതിക്കുന്നു; ഒറ്റയ്ക്ക് ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ ‘പൂയവാഹക’ നരകം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 19

मार्ज्जारकुक्कुटश्वानपक्षिपोष्टा प्रयाति च । बधिरांधगृहक्षेत्रतृणधान्यादिज्वालकः

പൂച്ച, കോഴി, നായ, പക്ഷി എന്നിവയെ വളർത്തി പോഷിപ്പിച്ച് തടിപ്പിക്കുന്നവൻ അതുപോലെയുള്ള ദുര്‍ഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. കൂടാതെ ബധിര-അന്ധരുടെ വീടുകളിലോ വയലുകളിലോ പുല്ല്, ധാന്യാദി കത്തിക്കുന്നവനും ഭീകരഫലം അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 20

नक्षत्ररंगजीवी च याति वैतरणीं नरः । धनयौवनमत्तो यो धनहा कृष्णमेति सः

നക്ഷത്രപ്രദർശനങ്ങളും കാഴ്ചവിരുന്നുകളും നടത്തി ജീവിക്കുന്നവൻ വൈതരണിയിലേക്കു പോകുന്നു. ധനവും യൗവനവും എന്ന മദത്തിൽ മത്തനായി ധനം നശിപ്പിക്കുന്നവൻ ‘കൃഷ്ണ’ എന്ന നരകാവസ്ഥയെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 21

असिपत्रवनं याति वृक्षच्छेदी वृथैव यत् । कुहकाजीविनः सर्वे वह्निज्वाले पतंति ते

കാരണമില്ലാതെ വൃക്ഷങ്ങൾ വെട്ടുന്നവൻ അസിപത്രവനത്തിലേക്കു പോകുന്നു. കപടതയാൽ ജീവിക്കുന്നവർ എല്ലാവരും വഹ്നിജ്വാല നരകത്തിൽ പതിക്കുന്നു.

Verse 22

परस्त्रीं च परान्नं च गच्छन्संदंशमेति च । दिवास्वप्नपरा ये व्रतलोपपराश्च ये

പരസ്ത്രീയെയും പരന്റെ അന്നത്തെയും തേടിപ്പോകുന്നവൻ സന്ദംശ നരകത്തിലേക്കു പോകുന്നു. പകൽനിദ്രയിൽ ആസക്തരായവരും വ്രതലംഘനത്തിൽ തൽപരരായവരും അത്തരം പതനം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 23

शरीरमदमत्ताश्च यांति चैते श्वभोजनम् । शिवं हरिं न मन्यंते यांत्यवीचिनमेव च

ശരീരാഭിമാനത്തിന്റെ മദത്തിൽ മത്തരായവർ ‘ശ്വഭോജന’ നരകത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ശിവനെയും ഹരിയെയും അംഗീകരിക്കാത്തവർ തീർച്ചയായും അവീചി നരകത്തിലേക്കു പോകുന്നു.

Verse 24

इत्येवमादिभिः पापैरशास्त्रौघस्य सेवनैः । पतंत्येव महाघोरनरकेषु सहस्रशः

ഇത്തരത്തിലുള്ളതും അതുപോലെയുള്ളതുമായ പാപങ്ങളാൽ, ശാസ്ത്രവിരുദ്ധാചാരങ്ങളുടെ പ്രളയത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നതാൽ, ജനങ്ങൾ തീർച്ചയായും ആയിരക്കണക്കിന് അതിഭീകര നരകങ്ങളിൽ പതിക്കുന്നു.

Verse 25

तस्माद्य इच्छेदेतेभ्यो विमोक्षं बुद्धिमान्नरः । श्रुतिमार्गेण तेनार्च्यौ देवौ हरिहरावुभौ

അതിനാൽ ഈ (നരകഗത) ദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്നു വിമോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ബുദ്ധിമാൻ, ശ്രുതി-മാർഗ്ഗപ്രകാരം ഹരിയും ഹരനും—ഇരുദേവന്മാരെയും ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണം।

Verse 26

नरकाणामधोभागे स्थितः कालाग्निसंज्ञकः । तदधो हट्टकश्चैव अनंतस्तदधः स्मृतः

നരകങ്ങളുടെ അധോഭാഗത്ത് ‘കാലാഗ്നി’ എന്ന ലോകം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അതിന്റെ താഴെ ‘ഹട്ടക’, അതിനും താഴെ ‘അനന്ത’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 27

यस्यैतत्सकलं विश्वं मूर्धाग्रे सर्षपायते । इत्यनंतप्रभावात्स ह्यनंत इति कीर्त्यते

ആരുടെ ശിരോഭാഗത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ഈ സമസ്ത വിശ്വവും കടുകുമണിപോലെ തോന്നുന്നുവോ—അത്തരം അനന്തപ്രഭാവം കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം ‘അനന്തൻ’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 28

दिशां गजास्तत्र पद्मकुमुदांजनवामनाः । तदधोंऽडकटाहश्च एकवीरास्ति तत्र च

അവിടെ ദിക്കുകളുടെ ഗജങ്ങൾ—പദ്മ, കുമുദ, അഞ്ജന, വാമന—ഉണ്ട്. അതിന്റെ താഴെ ‘ഓണ്ഡകടാഹ’ എന്ന ലോകം; അവിടെ ‘ഏകവീരൻ’ എന്നും ഉണ്ട്।

Verse 29

चतुर्लक्षसहस्राणि नवतिश्च शतानि च । एतनैव प्रमाणेन उदकं च ततः स्मृतम्

നാല് ലക്ഷംയും തൊണ്ണൂറ് ശതങ്ങളും—ഇതേ അളവുപ്രകാരം അവിടെയുള്ള ജലത്തിന്റെ പരിമാണവും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 30

तदधो नरकाः कोट्यो द्विकोट्योऽग्निस्ततो महान् । चत्वारिंशत्सहस्रैश्च तदधस्तम उच्यते

അതിന്റെ താഴെ കോടി കോടി നരകങ്ങളുണ്ട്; അതിനും താഴെ രണ്ടു കോടിയുടെ അളവുള്ള മഹാ അഗ്നിയുണ്ട്. അതിനും താഴെ കൂടി നാല്പതിനായിരം അകലത്തിൽ ‘തമസ്’ എന്നു വിളിക്കുന്ന ഘോര അന്ധകാരം പറയുന്നു.

Verse 31

चत्वारिंश्च्चकोट्यस्तु चतस्रश्च ततः पराः । एकोननवतिर्लक्षाः सहस्राशीतिरेव च

നാല്പത് കോടി, അതിന് അപ്പുറം കൂടി നാല്. പിന്നെ എൺപത്തൊമ്പത് ലക്ഷം, കൂടാതെ എൺപതിനായിരവും എണ്ണപ്പെടുന്നു.

Verse 32

तदधोंऽडकटाहोथ कोटिमात्रस्तथापरः । देवी युक्ता कपालीशा दंडहस्तेन चापि सा

അതിന്റെ താഴെ ‘അണ്ഡകടാഹ’ ഉണ്ട്, ഒരു കോടിയുടെ അളവുള്ളത്; അതിന് അപ്പുറം മറ്റൊരു പാളിയും ഉണ്ട്. അവിടെ ദേവി കപാലീശാ ദണ്ഡം കൈയിൽ ധരിച്ചു വിരാജിക്കുന്നു.

Verse 33

देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता तत्र पालिनी । संकर्षणस्य निःश्वासप्रेरितो दाहकोऽनलः

അവിടെ പാലിനിയായ ദേവി കോടി കോടി ദേവിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് നിലകൊള്ളുന്നു. സംകർഷണന്റെ നിശ്വാസപ്രേരണയാൽ ദാഹകമായ അനലൻ പ്രചണ്ഡമായി ദഹിപ്പാൻ പുറപ്പെടുന്നു.

Verse 34

कालाग्निं प्रेरयत्येव कल्पांते दह्यते जगत् । एवंविधमधःसूत्रं निर्मितं चात्र भारत

അവൻ തന്നെയാണ് കാലാഗ്നിയെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്; കല്പാന്തത്തിൽ ജഗത്ത് ദഗ്ധമാകുന്നു. ഹേ ഭാരത, ഇത്തരത്തിലുള്ള അധഃസൂത്രം ഇവിടെ നിർമ്മിതമായിരിക്കുന്നു.

Verse 35

मध्यसूत्रे कटाहे च पालकांस्ताञ्छृणुष्व मे । वसुधामा स्थितः पूर्वे शंखपालश्च दक्षिणे

മധ്യസൂത്രത്തിലും ബ്രഹ്മാണ്ഡ-കടാഹത്തിലും നിയുക്തരായ പാലകരെക്കുറിച്ച് എന്നിൽ നിന്നു കേൾക്കുക. കിഴക്കിൽ വസുധാമാ നിലകൊള്ളുന്നു; തെക്കിൽ ശംഖപാലൻ.

Verse 36

तक्षकेशः स्थितः पश्चादुत्तरे केतुमानिति । हरसिद्धिः सुपर्णाक्षी भास्करा योगनंदिनी

പടിഞ്ഞാറ് തക്ഷകകേശൻ നിലകൊള്ളുന്നു; വടക്കിൽ കേതുമാൻ. അതുപോലെ ഹരസിദ്ധി, സുപർണാക്ഷി, ഭാസ്കരാ, യോഗനന്ദിനീയും അവിടെ സന്നിഹിതരാണ്.

Verse 37

कोटिकोटी युता देवी देवीनां पालयत्यदः । एवमेतन्महाश्चर्यं ब्रह्मांडं स्थापितं च यैः

കോടിക്കോടി ദേവിമാരാൽ അനുഗൃഹീതയായ ആ ദേവി താഴെയുള്ള ഈ ലോകത്തെ കാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആ ദിവ്യശക്തികളാൽ ഈ മഹാശ്ചര്യമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡം സ്ഥാപിതമായി.

Verse 38

नमामि तानहं नित्यं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । विष्णुलोको रुद्रलोको बहिश्चास्मात्प्रकीर्त्यते

ഞാൻ നിത്യം ബ്രഹ്മാവിനെയും വിഷ്ണുവിനെയും മഹേശ്വരനെയും നമസ്കരിക്കുന്നു. ഈ (ബ്രഹ്മാണ്ഡാവരണം) പുറത്തായി വിഷ്ണുലോകവും രുദ്രലോകവും എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 39

तं च वर्णयितुं ब्रह्मा शक्तो नैवास्मदादयः । विमुक्ता यत्र संयांति नित्यं हरिहरव्रताः

ആ (ധാമം) വർണ്ണിക്കാൻ ബ്രഹ്മാവിനും കഴിവില്ല; ഞങ്ങളുപോലുള്ളവർക്കും അല്ല. അവിടെ നിത്യം ഹരി-ഹര വ്രതനിഷ്ഠരായ വിമുക്തർ എത്തിച്ചേരുന്നു.

Verse 40

ब्रह्मांडं संवृतं ह्येतत्कटाहेन समंततः । कपित्थस्य यथा बीजं कटाहेन सुसंवृतम्

ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡം എല്ലാദിക്കുകളിലും കടാഹസദൃശമായ ആവരണത്താൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കപിത്ത (കൈത്ത്) ഫലത്തിന്റെ വിത്ത് അതിന്റെ കഠിനമായ പുറംചട്ടയിൽ ഉറച്ചുപൂട്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 41

दशोत्तरेण पयसा वृतं तच्चापि तेजसा । तेजश्च वायुना वायुर्नभ साहंतया च तत्

ആ ആവരണത്തിന് പുറത്തായി അതിനേക്കാൾ പത്തിരട്ടി ജലാവരണം; അതിന് പുറത്തായി വീണ്ടും അഗ്നി (തേജസ്) ആവരണം. അഗ്നിയെ വായു, വായുവിനെ ആകാശം മൂടുന്നു—ഓരോന്നും മുൻപത്തേതിനെക്കാൾ പത്തിരട്ടി അധികപരിമാണത്തിൽ।

Verse 42

अहंकारश्च महता तं चापि प्रकृतिः परा । दशोत्तराणि सर्वाणि षडाहुः सप्तमं च तत्

അഹങ്കാരത്തെ മഹത്തത്ത്വം മൂടുന്നു; മഹത്തത്ത്വത്തെ പരമപ്രകൃതി മൂടുന്നു. ഇവയൊക്കെയും പരിമാണത്തിൽ പത്തിരട്ടി വീതം; ഇങ്ങനെ ആറു ആവരണങ്ങളുണ്ടെന്നും, ആ പ്രകൃതി ഏഴാമത്തേതെന്നും പറയുന്നു।

Verse 43

प्राकृतं चरणं पार्थ तदनंतं प्रकीर्तितम् । अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च

ഹേ പാർഥ, ആ ‘പ്രാകൃത ചരണം’ അനന്തമെന്ന് പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവിടെ ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങൾ ആയിരങ്ങളായും ആയിരങ്ങളായും, കൂടാതെ അയുതം എന്ന പത്തായിരക്കൂട്ടങ്ങളും ഉണ്ട്।

Verse 44

ईदृशानां तथा चात्र कोटिकोटिशतानि च । सर्वाण्येवंविधान्येव यादृशं कीर्तितंत्विदम्

ഇത്തരത്തിലുള്ള ലോകസമൂഹങ്ങൾ ഇവിടെ കോടി-കോടികളിൽ നൂറുകളായി നിലകൊള്ളുന്നു; എല്ലാം ഇതേ സ്വഭാവമുള്ളവ—ഇവിടെ വർണ്ണിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡംപോലെ തന്നെ।

Verse 45

यस्यैवं वैभवं पार्थ तं नमामी सदाशिवम् । अहो मंदः स पापात्मा को वा तस्मादचेतनः

ഹേ പാർഥാ, ഇത്തരമൊരു വൈഭവമുള്ള സദാശിവനോട് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു. അയ്യോ, അവനെ അറിയാതെ ഉണരാത്തവൻ മന്ദബുദ്ധിയുള്ള പാപാത്മാവ്; അവനേക്കാൾ ജഡൻ ആര്?

Verse 46

य एवंविधसंमोहतारकं न शिवं भजेत् । अथ ते कीर्थयिष्यामि कालमानं निबोध तत्

ഇത്തരമൊരു മോഹത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുന്ന ശിവനെ ആരാണ് ഭജിക്കാതിരിക്കുക? ഇനി ഞാൻ നിനക്കു കാലമാനം വിവരിക്കുന്നു; അത് നന്നായി ഗ്രഹിക്കൂ.

Verse 47

काष्ठा निमेषा दश पंच चाहुस्त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कला हि । त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहुर्त्तं तत्त्रिंशता रात्र्यहनी उभे च

പറയപ്പെടുന്നു—പതിനഞ്ച് നിമേഷം ഒരു കാഷ്ഠ; മുപ്പത് കാഷ്ഠ ചേർന്ന് ഒരു കല. മുപ്പത് കല ഒരു മുഹൂർത്തം; മുപ്പത് മുഹൂർത്തം ചേർന്നാൽ പകലും രാത്രിയും—ഇരണ്ടും പൂർണ്ണമാകും.

Verse 48

दिवसे पंच कालाः स्युस्त्रिमुहूर्ताः श्रृणुष्व तान् । प्रातस्ततः संगवश्च मध्याह्नश्चापराह्णकः

ഒരു ദിവസത്തിൽ അഞ്ചു കാലങ്ങൾ ഉണ്ട്, ഓരോന്നും മൂന്ന് മുഹൂർത്തം വീതം; അവ കേൾക്കുക—പ്രാതഃ, തുടർന്ന് സംഗവം, മധ്യാഹ്നം, അപരാഹ്ണം.

Verse 49

सायाह्नः पंचमश्चापि मुहूर्ता दश पंच च । अहोरात्राः पंचदश पक्ष इत्यभिधीयते

അഞ്ചാമത്തെ കാലം സായാഹ്നം (സന്ധ്യ) ആകുന്നു; കൂടാതെ (ഒരു ദിവസത്തിൽ) പതിനഞ്ച് മുഹൂർത്തങ്ങൾ ഉണ്ട്. പതിനഞ്ച് അഹോരാത്രങ്ങളെ ‘പക്ഷം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 50

मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजावृतुः । ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वेयने वर्षमुच्यते

ഒരു മാസം രണ്ട് പക്ഷങ്ങളാൽ ഘടിതമാണെന്ന് പറയുന്നു; രണ്ട് മാസങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരു ഋതു. മൂന്ന് ഋതുക്കൾ ചേർന്ന് അയം (അർദ്ധവർഷം); രണ്ട് അയം ചേർന്നത് വർഷം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 51

चतुर्भेदं मासमाहुः पंचभेदं च वत्सरम् । संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

മാസത്തിന് നാല് വിഭാഗങ്ങളുണ്ടെന്നും വർഷത്തിന് അഞ്ച് വിഭാഗങ്ങളുണ്ടെന്നും പറയുന്നു. അവയിൽ ഒന്നാമത് ‘സംവത്സരം’, രണ്ടാമത് ‘പരിവത്സരം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 52

इद्वत्सरस्तृतीयोऽसौ चतुर्थश्चानुवत्सरः । पंचमश्च युगोनाम गणनानिश्चयो हि सः

മൂന്നാമത് ‘ഇദ്വത്സരം’, നാലാമത് ‘അനുവത്സരം’ എന്നു പറയുന്നു. അഞ്ചാമത് ‘യുഗം’ എന്ന നാമം—ഇതാണ് ഗണനയുടെ സ്ഥിരനിശ്ചയം.

Verse 53

मासेन च मनुष्याणामहोरात्रं च पैतृकम् । कृष्णपक्षस्त्वहः प्रोक्तः शुक्लपक्षश्च शर्वरी

മനുഷ്യരുടെ ഒരു മാസം പിതൃകൾക്കു ഒരു അഹോരാത്രിയാകുന്നു. കൃഷ്ണപക്ഷം അവരുടെ ‘പകൽ’ എന്നും, ശുക്ലപക്ഷം അവരുടെ ‘രാത്രി’ എന്നും പറയുന്നു.

Verse 54

मानुषेण च वर्षेण दैविको दिवसः स्मृतः । अहस्तत्रो दगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम्

മനുഷ്യരുടെ ഒരു വർഷം ദേവന്മാരുടെ ഒരു ദിവസമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ആ ദിവ്യദിവസത്തിൽ ഉത്തരായണം അവരുടെ ‘പകൽ’, ദക്ഷിണായണം അവരുടെ ‘രാത്രി’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 55

वर्षेण चैव देवानां मतः सप्तर्षिवासरः । सप्तर्षीणां च वर्षेण ध्रौवश्च दिवसः स्मृतः

ദേവന്മാരുടെ വർഷമാനപ്രകാരം സപ്തർഷികളുടെ ‘ദിവസം’ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. സപ്തർഷികളുടെ വർഷമാനപ്രകാരം ധ്രുവന്റെ ‘ദിവസം’ എന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 56

मनुष्याणां च वर्षाणि लक्षासप्तदशैव तु । अष्टाविंशतिसहस्राणि कृतं त्रेतायुगं ततः

മനുഷ്യവർഷഗണനയിൽ പതിനേഴു ലക്ഷം ഇരുപത്തിയെട്ടായിരം വർഷങ്ങൾ കൃത (സത്യ) യുഗം; അതിന് ശേഷം ത്രേതാ യുഗം വരുന്നു.

Verse 57

लक्षद्वादशसाहस्रषण्नवत्यधिकाः पराः । अष्टौ लक्षाश्चतुःषष्टिसहस्राणि च द्वापरः

ത്രേതാ യുഗം പന്ത്രണ്ടു ലക്ഷം തൊണ്ണൂറ്റാറായിരം വർഷങ്ങളും കൂടാതെ ആയിരം വർഷവും എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; ദ്വാപര യുഗം എട്ടു ലക്ഷം അറുപത്തിനാലായിരം വർഷങ്ങൾ (മനുഷ്യ-മാനത്തിൽ).

Verse 58

चतुर्लक्षं तु द्वात्रिंशत्सहस्राणि कलिः स्मृतः । चतुर्भिरेतैर्देवानां युगामित्यभिधीयते

കലി യുഗം നാല് ലക്ഷം മുപ്പത്തിരണ്ടായിരം (മനുഷ്യവർഷം) എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ നാലു യുഗങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തെയാണ് ദേവന്മാരുടെ ‘യുഗം’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

Verse 59

आयुर्मनोर्युगानां च साधिका ह्येकसप्ततिः । चतुर्दशमनूनां च कालेन ब्रह्मणो दिनम्

മനുവിന്റെ യുഗങ്ങളുടെ ആയുസ്സ് എഴുപത്തൊന്ന് (അൽപ്പം അധികത്തോടെ) എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. പതിനാലു മനുക്കളുടെ കാലപരിമാണം കൊണ്ടാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ‘ദിവസം’ അളക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 60

युगानां च सहस्रेण स च कल्पः श्रृणुष्व तान् । भवोद्भवस्तपभव्य ऋतुर्वह्निर्वराहकः

യുഗങ്ങളുടെ ആയിരം സമുച്ചയമാണ് ഒരു കല്പം—അവയുടെ നാമങ്ങൾ ശ്രവിക്ക: ഭവോദ്ഭവ, തപോഭവ്യ, ഋതു, വഹ്നി, വരാഹക।

Verse 61

सावित्र आसिकश्चापि गांधारः कुशिकस्तथा । ऋषभश्च तथा खड्गो गांधारीयश्च मध्यमः

മറ്റു നാമങ്ങൾ കൂടി—സാവിത്ര, ആസിക, ഗാന്ധാര, കുശിക; അതുപോലെ ഋഷഭ, ഖഡ്ഗ, ഗാന്ധാരീയ, മധ്യമ।

Verse 62

वैराजश्च निषादश्च मेघवाहनपंचमौ । चित्रको ज्ञान आकूतिर्मोनो दंशश्च बृंहकः

വൈരാജയും നിഷാദയും (നാമങ്ങൾ), അഞ്ചാമത് മേഘവാഹന; തുടർന്ന് ചിത്രക, ജ്ഞാനം, ആകൂതി, മോനോ, ദംശ, ബൃംഹക।

Verse 63

श्वेतो लोहितरक्तौ च पीतवासाः शिवः प्रभुः । सर्वरूपश्च मासोऽयमेवं वर्षशतावधिः

പ്രഭു ശിവൻ ശ്വേതരൂപമായും, ലോഹിത-രക്തരൂപമായും, പീതവസ്ത്രധാരിയായും പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു. ഈ മാസം സർവ്വരൂപം; ഇങ്ങനെ (ദൈവമാനത്തിൽ) അത് നൂറുവർഷം വരെ വ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 64

पूर्वार्धमपरार्धं च ब्रह्ममानमिदं स्मृतम् । विष्णोश्च शंकरस्यापि नाहं शक्तश्च वर्णने

പൂർവാർധവും അപരാർധവും—ഇതിനെ ‘ബ്രഹ്മമാനം’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെയും ശങ്കരന്റെയും മഹിമാപരിമാണം വർണ്ണിക്കാൻ എനിക്ക് ശക്തിയില്ല.

Verse 65

क्वाहमल्पमतिः पार्थ क्वापरौ हरित्र्यंबकौ । देविकेनैव मानेन पातालेष्वपि गण्यते

ഹേ പാർഥാ, ഞാൻ അല്പബുദ്ധി എവിടെ, ആ രണ്ടുപേർ—ഹരിയും ത്ര്യംബകനും—എവിടെ? ദേവിയുടെ തന്നെ മാനദണ്ഡത്താൽ പാതാളങ്ങളിലും അതിന്റെ ഗണന നടക്കുന്നു।

Verse 66

इति ते सूचितं बुद्ध्या श्रृणु तत्प्राकृतं पुनः

ഇങ്ങനെ ബുദ്ധിയാൽ നിനക്കു സൂചിപ്പിച്ചു; ഇനി വീണ്ടും ആ സാധാരണ (പ്രാകൃത) വിവരണം കേൾക്കുക।

Verse 67

इति वैधात्रव्यवस्थितिः । श्रीनारद उवाच । ऋषभोनाम यन्नाम्ना नानापाषंड कल्पनाः । कलौ पार्थ भविष्यंति लोकानां मोहनात्मिकाः

ഇതാകുന്നു വിധാതാവ് സ്ഥാപിച്ച നിയമക്രമം. ശ്രീനാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാർഥാ, കലിയുഗത്തിൽ ‘ഋഷഭ’ എന്ന പേരിൽ പല പാഷണ്ഡ-കൽപ്പനകൾ ഉയർന്ന് ജനങ്ങളെ മോഹിപ്പിച്ച് ഭ്രമിപ്പിക്കും।

Verse 68

तस्य पुत्रस्तु भरतः शतश्रृंगस्तु तत्सुतः । तस्य पुत्राष्टकं जातं तथैकाच कुमारिका

അവന്റെ പുത്രൻ ഭരതൻ; ഭരതന്റെ പുത്രൻ ശതശൃംഗൻ. അവനു എട്ട് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു; അതുപോലെ ഒരു കുമാരിയും ജനിച്ചു।

Verse 69

इंद्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रद्वीपो गभस्तिमान् । नागः सौम्यश्च गांधर्वो वरुणश्च कुमारिका

അവർ ഇന്ദ്രദ്വീപൻ, കസേരു, താമ്രദ്വീപൻ, ഗഭസ്തിമാൻ, നാഗൻ, സൗമ്യൻ, ഗാന്ധർവൻ, വരുണൻ—കൂടാതെ (സഹിതം) ഒരു കുമാരിയും।

Verse 70

वदनं चापि कन्यायाः पार्थ बर्करिकाकृति । श्रृणु तत्कारणं सर्वं महाश्चर्यसमन्वितम्

ഹേ പാർഥാ, ആ കന്യയുടെ മുഖവും ബർക്കരിയെപ്പോലെ ആകൃതിയുള്ളതായിരുന്നു. മഹാശ്ചര്യസമന്വിതമായ അതിന്റെ മുഴുവൻ കാരണവും കേൾക്കുക.

Verse 71

महीसागरपर्यंतं वृक्षराजिविराजिते । जालीगुल्मलताकीर्णे स्तंभतीर्थस्य संनिधौ

ഭൂമിയിൽ നിന്ന് സമുദ്രാന്തം വരെ വ്യാപിച്ചും, വൃക്ഷനിരകളാൽ ശോഭിച്ചും, ജാലീ ചെടികൾ, കുറ്റിച്ചെടികൾ, വള്ളികൾ എന്നിവകൊണ്ട് നിറഞ്ഞും—സ്തംഭതീർത്ഥത്തിന്റെ സന്നിധിയിൽ.

Verse 72

अजासमजतो मध्यात्काचिदेका च बर्करी । भ्रांता सती समायाता प्रदेशे तत्र दुश्चरे

ആടുകളുടെ കൂട്ടത്തിന്റെ നടുവിൽ നിന്ന് ഒരു ഒറ്റ ബർക്കരി പുറപ്പെട്ടു. വഴിതെറ്റി അലഞ്ഞുകൊണ്ട് അവൾ ആ ദുഷ്കര പ്രദേശത്ത് എത്തി.

Verse 73

इतस्ततो भ्रमंति सा जालिमध्ये समंततः । निर्गंतुं नैव शक्नोति क्षुत्पिपासार्दिता शुभा

ആ ശുഭയായവൾ ജാലിയുടെ നടുവിൽ എല്ലാടവും ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും അലഞ്ഞു; വിശപ്പും ദാഹവും പീഡിപ്പിച്ചിട്ടും പുറത്തുകടക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 74

विलग्ना जालिमध्ये तु ततः पंचत्वमागता । कालेन कियता तस्य त्रुटित्वा शिरसो ह्यधः

ജാലിയുടെ നടുവിൽ കുടുങ്ങി അവൾ പിന്നീട് പഞ്ചത്വം പ്രാപിച്ചു. കുറെകാലത്തിന് ശേഷം അവളുടെ തല പൊട്ടി താഴേക്ക് വീണു.

Verse 75

पपात शनिदर्शे च महीसागरसंगमे । सर्वतीर्थमये तत्र सर्वपापप्रमोचने

അത് ശനിദർശ എന്ന സ്ഥലത്ത്, മഹീ നദിയും സമുദ്രവും സംഗമിക്കുന്നിടത്ത് വീണു—അവിടം സർവതീർത്ഥമയവും സർവപാപമോചനകരവും ആകുന്നു.

Verse 76

शिरस्तु तदवस्थं हि समग्रं तत्र संस्थितम् । जालिगुल्मावलग्नं च तस्या नैवापतज्जले

എന്നാൽ അവളുടെ ശിരസ് അതേ നിലയിൽ തന്നെ, സമഗ്രമായി അവിടെ നിലകൊണ്ടു. വലകളും കുറ്റിച്ചെടികളും കുടുങ്ങിയതിനാൽ അത് ജലത്തിൽ വീണില്ല.

Verse 77

शेषकायप्रपातेन महीसागरसंगमे । तत्तीर्थस्य प्रभावेन बर्करीसा कुरूद्वह

അവളുടെ ശേഷദേഹം മഹീ–സമുദ്ര സംഗമത്തിൽ വീണപ്പോൾ, ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ, ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ, അവൾ ബർക്കരീസയായി മാറി.

Verse 78

शकश्रृंगस्य वै राज्ञः सिंहलेष्वभवत्सुता । मुखं बर्करिकातुल्यं व्यक्तं तस्या व्यजायत

സിംഹളദേശത്ത് ശകശൃംഗരാജാവിന് ഒരു പുത്രി ജനിച്ചു; അവളുടെ മുഖം വ്യക്തമായി ബർക്കരീ (ആടുപെൺ) മുഖംപോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 79

दिव्यनारी शुभाकारा शेषकाये बभौ शुभा । पूर्वं तस्याप्यपुत्रस्य राज्ञः पुत्रशतोपमा

അവളുടെ ശേഷദേഹം ശുഭാകാരമായ ദിവ്യനാരിയായി പ്രകാശിച്ചു. മുമ്പ് പുത്രഹീനനായിരുന്ന ആ രാജാവിന് അവൾ നൂറു പുത്രന്മാർക്കു തുല്യമായ ഫലദായിനിയായി മാറി.

Verse 80

पुत्री जाता प्रमोदेन स्वजनानंदवर्धिनी । ततस्तस्या विलोक्याथ मुखं वर्करिकाकृति

ഒരു പുത്രി ജനിച്ചു; അവൾ ആനന്ദകാരിണിയായി സ്വജനങ്ങളുടെ സന്തോഷം വർധിപ്പിച്ചു. പിന്നെ അവളെ നോക്കിയപ്പോൾ അവളുടെ മുഖം പെൺആടിന്റെ രൂപംപോലെ ആണെന്ന് അവർ കണ്ടു.

Verse 81

विस्मयं समनुप्राप्ताः सर्वे ते राजपूरुषाः । विषादं परमापन्नो राजा सांतःपुरस्तदा

രാജാവിന്റെ ആളുകൾ എല്ലാവരും അത്യന്തം വിസ്മയത്തിലായി. തുടർന്ന് രാജാവും അന്തഃപുരസഹിതം ഗാഢമായ വിഷാദത്തിൽ പതിച്ചു.

Verse 82

खिन्नाः प्रकृतयः सर्वास्तादृग्रूपविलोकनात् । तत्किमित्येतदाश्चर्यमूचुः पौराः सुविस्मिताः

അത്തരം രൂപം കണ്ടു എല്ലാ പ്രജകളും ഖിന്നരായി. അത്യന്തം വിസ്മയത്തോടെ നഗരവാസികൾ പറഞ്ഞു—“ഇത് എന്തൊരു അത്ഭുതം, എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ചത്?”

Verse 83

ततः सा यौवनं प्राप्ता साक्षाद्देवसुतोपमा । स्वमुखं दर्पणे वीक्ष्यस्मृतः पूर्वो भवस्तया

പിന്നീട് അവൾ യൗവനം പ്രാപിച്ചു, സാക്ഷാൽ ദേവകന്യയെപ്പോലെ. ദർപ്പണത്തിൽ സ്വന്തം മുഖം കണ്ടപ്പോൾ അവൾക്ക് മുൻജന്മസ്മൃതി ഉണർന്നു.

Verse 84

तत्तीर्थस्य प्रभावेण मातृपित्रोर्निवेदितम् । विषादो नैव कर्तव्यो मदर्थे तात निश्चितम्

ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അവൾ മാതാപിതാക്കളോട് അറിയിച്ചു—“താതാ, എന്റെ കാരണത്താൽ നിശ്ചയമായും വിഷാദം ചെയ്യരുത്.”

Verse 85

मा शोकं कुरु मे मातः पूर्वजन्मार्जितं फलम् । ततः पूर्वं स्ववृत्तांतमुक्त्वा सा च कुमारिका

അമ്മേ, ദുഃഖിക്കരുത്; ഇത് പൂർവ്വജന്മത്തിൽ സമ്പാദിച്ച കർമ്മഫലമാണ്. തുടർന്ന് ആ കുമാരിക തന്റെ മുൻവൃത്താന്തവും കഥയും പറഞ്ഞു.

Verse 86

पूर्वजन्मोद्भवः कायस्यस्या यत्रापतत्तथा । गमनाय तमुद्देशं विज्ञप्तौ पितरौ तया

പൂർവ്വജന്മത്തിൽ നിന്നുയർന്ന തന്റെ ദേഹം എവിടെയാണു വീണതെന്ന് അവൾ മാതാപിതാക്കൾക്ക് അറിയിച്ചു; ആ ദേശത്തേക്ക് പോകാൻ അപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു.

Verse 87

अहं तात गमिष्यामि महीसागरसंगमम् । भवामि तत्र संप्राप्ता यथा कुरु तथा नृप

അച്ഛാ, ഞാൻ ഭൂമി–സമുദ്ര സംഗമസ്ഥാനത്തേക്ക് പോകും. അവിടെ എത്തിയാൽ, ഹേ രാജാവേ, യുക്തമെന്ന് തോന്നുന്നതുപോലെ ചെയ്യുക.

Verse 88

ततः पित्रा प्रतिज्ञातं शतश्रृंगेण तत्तथा । तस्याः संवाहनं चक्रे राजा पोतैः सरत्नकैः

അപ്പോൾ അവളുടെ പിതാവ് ശതശൃംഗൻ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. രാജാവ് രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച വള്ളങ്ങളിലൂടെ അവളുടെ യാത്രാസൗകര്യം ഒരുക്കി.

Verse 89

स्तंभतीर्थं ततः साऽपि प्राप्य पोतार्यसंयुता । भूरिदानं ततश्चक्रे दानं सर्वस्वलक्षणम्

തുടർന്ന് അവൾ വള്ളക്കാരോടൊപ്പം സ്തംഭതീർത്ഥത്തിലെത്തി. പിന്നെ അവൾ ധാരാളം ദാനം ചെയ്തു—സർവ്വസ്വം അർപ്പിച്ചതുപോലുള്ള ദാനലക്ഷണത്തോടെ.

Verse 90

जालिगुल्मांतरेऽन्विष्य ततो दृष्टं निजं शिरः । अस्थिचर्मावशेषं च तदादाय प्रयत्नतः

കാടുപൊന്തുകളും കുറ്റിച്ചെടികളും ഇടയിൽ അന്വേഷിച്ചപ്പോൾ അവൾ തന്റെ തന്നെയുള്ള ശിരസ്സ് കണ്ടു. അസ്ഥിയും ചർമ്മവും ശേഷിച്ച അവശിഷ്ടങ്ങളും പരിശ്രമത്തോടെ സൂക്ഷ്മമായി എടുത്തെടുത്തു.

Verse 91

दग्ध्वा संगमसांनिध्ये क्षिप्तान्यस्थीनि संगमे । ततस्तीर्थप्रभावेण मुखं जातं शशिप्रभम्

സംഗമസന്നിധിയിൽ അവയെ ദഹിപ്പിച്ച് അസ്ഥികളെ സംഗമത്തിൽ അർപ്പിച്ചു. പിന്നെ ആ തീർത്ഥപ്രഭാവത്താൽ അവളുടെ മുഖം ചന്ദ്രപ്രഭപോലെ ദീപ്തമായി.

Verse 92

न तादृग्देवकन्यानां न तादृङनागयोषिताम् । न तादृङमर्त्यनारीणां तस्या यादृङमुखं मुखम्

ദേവകന്യകളിൽ അത്തരം മുഖമില്ല, നാഗയോഷിതകളിലും ഇല്ല, മർത്ത്യനാരികളിലും ഇല്ല; അവളുടെ മുഖം പോലെയുള്ള മുഖം മറ്റൊന്നുമില്ലായിരുന്നു.

Verse 93

सुरासुरनराः सर्वे तस्या रूपेण मोहिताः । बहुधा प्रार्थयंत्येनां न सा वरमभीप्सति

ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മനുഷ്യരും—എല്ലാവരും അവളുടെ രൂപത്തിൽ മോഹിതരായി. പലവട്ടം അവർ അപേക്ഷിച്ചിട്ടും, അവൾ അവരിൽ നിന്ന് ഒരു വരവും ആഗ്രഹിച്ചില്ല.

Verse 94

कष्टं तया मुदा तत्र प्रारब्धं दुश्चरं तपः । ततः संवत्सरे पूर्णे देवदेवो महेश्वरः

അവിടെ അവൾ ആനന്ദത്തോടെ അത്യന്തം കഠിനവും ദുഷ്കരവുമായ തപസ്സ് ആരംഭിച്ചു. പിന്നെ ഒരു വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ദേവദേവനായ മഹേശ്വരൻ (പ്രത്യക്ഷനായി).

Verse 95

प्रत्यक्षतां गतस्तस्यै वरदोऽस्मीति चाब्रवीत् । ततस्तं पूजयित्वा च कुमारी वाक्यमब्रवीत्

അവളുടെ മുമ്പിൽ അദ്ദേഹം പ്രത്യക്ഷനായി—“ഞാൻ വരദാനദാതാവാണ്” എന്നു പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് കുമാരി അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ച് ഈ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു.

Verse 96

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । सांनिध्यं क्रियतामत्र सर्वकालं हि शंकर

ഹേ ദേവേശാ, നിങ്ങൾ പ്രസന്നനാണെങ്കിൽ, എനിക്ക് വരം നൽകേണ്ടതാണെങ്കിൽ—ഹേ ശങ്കരാ, ഇവിടെ സർവകാലവും നിങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം സ്ഥാപിക്കണമേ.

Verse 97

एवमस्त्विति शर्वेण प्रोक्ते हृष्टा कुमारिका । यत्र दग्धं शिरस्तस्या बर्कर्याः कुरुसत्तम

ശർവൻ “ഏവമസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ കുമാരി ആനന്ദിച്ചു. ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ, അത് ആ ബർക്കരിയുടെ ശിരസ് ദഹിച്ച സ്ഥലത്തായിരുന്നു.

Verse 98

बर्करेशः शिवस्तत्र तया संस्थापितस्तदा । मन्मुखान्महादाश्चर्यं श्रुत्वेदं च तलातलात्

അവിടെ അന്നേ സമയം അവൾ ശിവനെ ‘ബർക്കരേശൻ’ ആയി സ്ഥാപിച്ചു. എന്റെ വായിൽ നിന്നു ഈ മഹാദ്ഭുതം കേട്ടതോടെ—തലാതലത്തിലും അത് പ്രസിദ്ധമായി.

Verse 99

स्वस्तिकोनाम नागेंद्रः कुमारीं द्रष्टुमागतः । शिरसा गच्छता तेन यत्रोत्क्षिप्ता च भूरभूत्

സ്വസ്തികൻ എന്ന നാഗേന്ദ്രൻ കുമാരിയെ ദർശിക്കാൻ വന്നു. അവൻ ശിരസ്സോടു നീങ്ങുമ്പോൾ—എവിടെ അവന്റെ തല ഉയർന്നുവോ അവിടെ ഭൂമി ഉയർന്നു പൊങ്ങി.

Verse 100

ईशाने बर्करेशस्य कूपोऽभूत्स्वस्तिकाभिधः । पूरितो गंगया पार्थसर्वतीर्थफलप्रदः

ബർക്കരേശന്റെ ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ദിക്കിൽ ‘സ്വസ്തികാ’ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു കിണർ ഉദ്ഭവിച്ചു. ഗംഗാജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ അതു, ഹേ പാർഥ, സർവ്വ തീർത്ഥസ്നാനഫലവും നൽകുന്നു.

Verse 101

दृष्ट्वा च स्थापितं लिंगं शिवस्तुष्टो वरं ददौ । येषां मृतशरीराणामत्र दाहः प्रजायते

സ്ഥാപിച്ച ലിംഗം കണ്ടു ശിവൻ പ്രസന്നനായി ഒരു വരം നൽകി—ആരുടെ മൃതശരീരങ്ങൾ ഇവിടെ ദഹിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അവർക്കു വിശേഷ പുണ്യഫലം ലഭിക്കും.

Verse 102

क्षिप्यंतेब्धौ तथा स्थीनि तेषां स्यादक्षया गतिः । ते स्वर्गे सुचिरं कालं वसित्वात्र समागताः

അവരുടെ അസ്ഥികൾ സമുദ്രത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവരുടെ ഗതി അക്ഷയമാകുന്നു. അവർ സ്വർഗത്തിൽ അതിദീർഘകാലം വസിച്ച് പിന്നെ വീണ്ടും ശുഭാവസ്ഥകളിലേക്കു എത്തുന്നു.

Verse 103

राजानः सर्वसंपूर्णाः सप्रतापा भवंति ते । बर्करेशं च यो भक्त्या संपूजयति मानवः

അവർ രാജാക്കന്മാർ സർവ്വസമ്പത്തോടും പ്രതാപത്തോടും കൂടിയവരാകും. ഭക്തിയോടെ ബർക്കരേശനെ സമ്യകായി പൂജിക്കുന്ന മനുഷ്യനും അത്തരം പൂർണ്ണതയും തേജസ്സും പ്രാപിക്കും.

Verse 104

स्नात्वार्णवमहीतोये तस्य स्यान्मनसेप्सितम् । कार्तिके च चतुर्द्देश्यां कृष्णायां श्रद्धयान्वितः

സമുദ്രജലത്തിലും ഭൂമിയിലെ പുണ്യജലങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്താൽ അവന്റെ മനസ്സിലെ ഇഷ്ടം സിദ്ധിക്കും; പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തിക മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്താൽ.

Verse 105

कूपे स्नानं नरः कृत्वा संतर्प्य च पितॄन्निजान् । पूजयेद्बर्करेशं यः सर्पपापैः स मुच्यते

കിണറ്റിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, സ്വന്തം പിതൃക്കൾക്ക് തർപ്പണം അർപ്പിച്ച് ബർക്കരേശനെ ആരാധിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ സർപ്പബന്ധ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു.

Verse 106

एवं लब्ध्वा वरान्सर्वान्सा पुनः सिंहलं ययौ । शतश्रृङ्गाय पित्रे च वृत्तांतं स्वं न्यवेदयत्

ഇങ്ങനെ എല്ലാ വരങ്ങളും ലഭിച്ച ശേഷം അവൾ വീണ്ടും സിംഹളത്തിലേക്ക് പോയി, പിതാവായ ശതശൃംഗനോട് തന്റെ മുഴുവൻ വൃത്താന്തവും അറിയിച്ചു.

Verse 107

तच्छ्रुत्वा विस्मितो राजा लोकाः सर्वे च फाल्गुन । प्रशशंसुर्महीतीर्थमाजग्मुश्च कृतादराः

അത് കേട്ട് രാജാവ് വിസ്മയിച്ചു; ഹേ ഫാൽഗുണാ, ജനങ്ങൾ എല്ലാവരും കൂടി. അവർ മഹീതീർത്ഥത്തെ പുകഴ്ത്തി, ആദരഭക്തിയോടെ അവിടെ എത്തി.

Verse 108

स्नात्वा दत्त्वा च दानानि विविधानि च ते ततः । सिंहलं च ययुर्भूयस्तीर्थमाहात्म्यहर्षिताः

പിന്നീട് അവർ സ്നാനം ചെയ്ത് പലവിധ ദാനങ്ങൾ നൽകി; തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യത്തിൽ ആനന്ദിച്ച് അവർ വീണ്ടും സിംഹളത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.

Verse 109

अनिच्छंत्यां कुमार्यां च वरं द्रव्यं च पार्थिवः । तथान्यदपि प्रीत्यासौ यद्ददौ नृपतिः श्रृणु

കുമാരിക്ക് ഇഷ്ടമില്ലായിരുന്നിട്ടും രാജാവ് അവൾക്ക് വരവും ധനവും നൽകി; സ്നേഹവശാൽ മറ്റും ചിലതും നൽകി—ആ നൃപതി എന്തെല്ലാം നൽകിയെന്നു കേൾക്കുക.

Verse 110

इदं भारतखंडं च नवधैव विभज्य सः । ददावष्टौ स्वपुत्राणां कुमार्यै नवमं तथा

അവൻ ഭാരതഖണ്ഡത്തെ ഒമ്പതായി വിഭജിച്ച്, എട്ട് ഭാഗങ്ങൾ സ്വന്തം പുത്രന്മാർക്ക് നൽകി; ഒമ്പതാം ഭാഗം അതുപോലെ കുമാരിക്കു (കന്യയ്ക്കു) സമർപ്പിച്ചു।

Verse 111

तेषां विभेदान्वक्ष्यामि पर्वतैरुपशोभितान् । पुत्रनामानि वर्षाणि पर्वतांश्च श्रृणुष्व मे

പർവ്വതങ്ങളാൽ ശോഭിതമായ അവരുടെ വിഭജനങ്ങൾ ഞാൻ വിവരിക്കും; എന്റെ വചനത്തിൽ നിന്ന് പുത്രന്മാരുടെ പേരുകൾ, വർഷങ്ങൾ (പ്രദേശങ്ങൾ) കൂടാതെ പർവ്വതങ്ങളും ശ്രവിക്കൂ।

Verse 112

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः । विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

മഹേന്ദ്രം, മലയം, സഹ്യം, ശുക്തിമാൻ, ഋക്ഷപർവ്വതം, വിന്ധ്യം, പാരിയാത്രം—ഇവയാണ് ഏഴ് കുലപർവ്വതങ്ങൾ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്।

Verse 113

महेन्द्रपरतश्चैव इन्द्रद्वीपो निगद्यते । पारियात्रस्य चैवार्वाक्खण्डं कौमारिकं स्मृतम्

മഹേന്ദ്ര പർവ്വതത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ‘ഇന്ദ്രദ്വീപം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; പാരിയാത്ര ശ്രേണിയുടെ വടക്കുള്ള പ്രദേശം ‘കൗമാരിക ഖണ്ഡം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 114

सहस्रमेकमेकं च सर्वखण्डान्यमूनि च । नदीनां संभवं चापि संक्षेपाच्छृणु फाल्गुन

ഹേ ഫാൽഗുണാ! ഈ എല്ലാ ഖണ്ഡങ്ങളും—ആയിരത്തി ഒന്ന്—നദികളുടെ ഉദ്ഭവവും കൂടി സംക്ഷേപമായി ശ്രവിക്കൂ।

Verse 115

वेदस्मृतिमुखा नद्यः पारियात्रोद्भवा मताः । नर्मदासरसाद्याश्च नद्यो विंध्याद्विनिर्गताः

വേദസ്മൃതി, മുഖാ എന്നീ നദികൾ പാരിയാത്ര പർവ്വതനിരയിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതായി കരുതപ്പെടുന്നു. നർമദാ, സരസാ മുതലായ നദികൾ വിന്ധ്യപർവ്വതത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെടുന്നു എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 116

शतद्रूचन्द्रभागाद्या ऋक्षपर्वतसंभवाः । ऋषिकुल्याकुमार्याद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः

ശതദ്രൂ, ചന്ദ്രഭാഗാ മുതലായ നദികൾ ഋക്ഷപർവ്വതത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഋഷികുല്യാ, കുമാരീ മുതലായ നദികൾ ശുക്തിമത് പർവ്വതത്തിന്റെ പാദദേശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 117

तापी पयोष्णी निर्विध्या कावेरी च महीनदी । कृष्णा वेणी भीमरथी सह्यपादोद्भवाः स्मृताः

താപീ, പയോഷ്ണീ, നിർവിംധ്യാ, കാവേരി, മഹീ നദി—അതുപോലെ കൃഷ്ണാ, വേണീ, ഭീമരഥീ—ഇവയെല്ലാം സഹ്യപർവ്വതത്തിന്റെ പാദദേശത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 118

कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः । त्रिसामऋष्यकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः

കൃതമാലാ, താമ്രപർണീ മുതലായ നദികൾ മലയപർവ്വതങ്ങളിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ത്രിസാമാ, ഋഷ്യകുല്യാ മുതലായ നദികൾ മഹേന്ദ്രപർവ്വതത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 119

एवं विभज्य पुत्रेभ्यः कुमार्यै च महीपतिः । शतशृंगो गिरं गत्वा उदीच्यां तप्तवांस्तपः

ഇങ്ങനെ പുത്രന്മാർക്കും കുമാരിക്കും രാജ്യഭാഗം വിഭജിച്ചു നൽകി, ഭൂമിപതി ശതശൃംഗ രാജാവ് ഉത്തരദിക്കിലെ ഒരു പർവ്വതത്തിലേക്കു പോയി തപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ചു.

Verse 120

तत्र तप्त्वा तपो घोरं ब्रह्मलोकं जगाम सः । शतश्रृंगो नृपश्रेष्ठः शतश्रृंगे नगोत्तमे

അവിടെ ഭയങ്കര തപസ്സു ചെയ്ത് അവൻ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിച്ചു. രാജശ്രേഷ്ഠൻ ശതശൃംഗൻ ശതശൃംഗമെന്ന ഉത്തമ പർവതത്തിൽ ഇതു നേടി.

Verse 121

यत्र जातोऽसि कौतेय पांडोस्त्वं सोदरैः सह । कुमारी च महाभागा स्तंभतीर्थस्थिता सती

ഹേ കൗന്തേയാ! നീ പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രനായി സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ ജനിച്ച സ്ഥലത്തുതന്നെ, സ്തംഭതീർത്ഥത്തിൽ മഹാഭാഗ്യവതി സതീ കുമാരീ വസിക്കുന്നു.

Verse 122

खंडोद्भवेन द्रव्येण तेपे दानानि यच्छती । ततः केनापि कालेन भ्रातृभ्योऽष्टभ्य एव च

തനിക്കുള്ള ഖണ്ഡത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ ധനത്തോടെ അവൾ ദാനങ്ങൾ നൽകി പുണ്യം ആചരിച്ചു. പിന്നീടൊരു സമയത്ത് അവൾ തന്റെ എട്ട് സഹോദരന്മാർക്കും (ദാനം/ഭാഗം) നൽകി.

Verse 123

महावीर्यबलोत्साहा जाता नव नवात्मजाः । ते समेत्य समागम्य कुमारीं प्रोचिरे ततः

വീര്യം, ബലം, ഉത്സാഹം നിറഞ്ഞ പുതിയ പുതിയ പുത്രന്മാർ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിച്ചു. അവർ എല്ലാവരും കൂടിച്ചേർന്ന് കുമാരീ ദേവിയോട് അപ്പോൾ പറഞ്ഞു.

Verse 124

कुलदेवी त्वमस्माकं प्रसादं कुरु नः शुभे । अष्टौ खण्डानि चास्माकं विभज्य स्वयमेव च । देही द्वासप्ततीनां नो विभेदः स्याद्यथा न नः

“നീ ഞങ്ങളുടെ കുലദേവിയാകുന്നു, ഹേ ശുഭേ! ഞങ്ങളോട് പ്രസന്നയാകണമേ. നീ തന്നേ ഞങ്ങളുടെ ഭാഗം എട്ട് ഖണ്ഡങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ദയചെയ്യുക; ഞങ്ങളുടെ എഴുപത്തിരണ്ടുപേരിൽ ഭേദം ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ.”

Verse 125

इत्युक्ता सर्वधर्मज्ञा विज्ञाने ब्रह्मणा समा । द्वासप्ततिविभेदैः सा नव खंडान्यचीकरत्

ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്യപ്പെട്ട അവൾ—സർവ്വധർമ്മജ്ഞയും ജ്ഞാനത്തിൽ ബ്രഹ്മസമയും—എഴുപത്തിരണ്ട് വിഭേദങ്ങളാൽ ഒൻപത് ഖണ്ഡങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തി സൃഷ്ടിച്ചു।

Verse 126

तेषां नामानि ग्रामांश्च पत्तनानि च फाल्गुन । वेलाकूलानि संख्यां च वक्ष्यामि तव तत्त्वतः

ഹേ ഫാൽഗുണാ! അവയുടെ നാമങ്ങൾ, ഗ്രാമങ്ങളും പട്ടണങ്ങളും, കടൽത്തീരങ്ങളും അവയുടെ എണ്ണവും ഞാൻ നിനക്കു തത്ത്വതഃ യഥാർത്ഥമായി വിശദമായി പറയും।

Verse 127

कोटिश्चतस्रो ग्रामाणां नीवृदासीच्च मंडले । सार्धकोटिद्वयग्रामैर्देशो बालाक जच्यते

ആ മണ്ഡലത്തിൽ നീവൃത പ്രദേശത്ത് ഗ്രാമങ്ങൾ നാല് കോടി ഉണ്ടായിരുന്നു; ബാലാക ദേശത്ത് രണ്ടര കോടി ഗ്രാമങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 128

सपादकोटिर्ग्रामाणां पुरसाहणके विदुः । लक्षाश्चत्वार एवापि ग्रामाणामंधके स्मृताः

പുരസാഹണകത്തിൽ ഗ്രാമങ്ങൾ സവ്വാ കോടി എന്നാണ് അവർ അറിയുന്നത്; അന്ധകത്തിൽ ഗ്രാമങ്ങൾ നാല് ലക്ഷം എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 129

एको लक्षश्च नेपाले ग्रामाणां परिकीर्तितः । षट्त्रींशल्लक्षमानं तु कान्यकुब्जे प्रकीर्तितम्

നേപാളിൽ ഗ്രാമങ്ങളുടെ എണ്ണം ഒരു ലക്ഷം എന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു; കാന്യകുബ്ജയിൽ മുപ്പത്താറ് ലക്ഷം എന്ന അളവ് പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 130

द्वासप्ततिस्तथा लक्षा ग्रामा गाजणके स्मृताः । अष्टादश तथा लक्षा ग्रामाणां गौडदेशके

ഗാജണകത്തിൽ ഗ്രാമങ്ങൾ എഴുപത്തിരണ്ട് ലക്ഷം എന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഗൗഡദേശത്തിൽ ഗ്രാമങ്ങൾ പതിനെട്ട് ലക്ഷം എന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 131

कामरूपे च ग्रामाणां नवलक्षाः प्रकीर्तिताः । डाहले वेदसंज्ञे तु ग्रामाणां नवलक्षकम्

കാമരൂപത്തിൽ ഗ്രാമങ്ങൾ ഒൻപത് ലക്ഷം എന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വേദ’ എന്ന പേരുള്ള ഡാഹലദേശത്തിലും ഗ്രാമങ്ങൾ ഒൻപത് ലക്ഷം എന്നു പറയുന്നു.

Verse 132

नवैव लक्षा ग्रामाणां कांतिपुरे प्रकीर्तिताः । नवलक्षास्तथा चैव माचिपुरे प्रकीर्तिताः

കാന്തിപുരത്തിൽ ഗ്രാമങ്ങൾ കൃത്യമായി ഒൻപത് ലക്ഷം എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അതുപോലെ മാചിപുരത്തിലും ഒൻപത് ലക്ഷം എന്നു കീര്ത്തിക്കുന്നു.

Verse 133

ओड्डियाणे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः । जालंधरे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः

ഒഡ്ഡിയാണ ദേശത്തിൽ ഗ്രാമങ്ങൾ ഒൻപത് ലക്ഷം എന്നു പ്രസിദ്ധം. അതുപോലെ ജാലന്ധര ദേശത്തിലും ഒൻപത് ലക്ഷം എന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 134

लोहपूरे तथा देशे लक्षाः प्रोक्ता नवैव च । ग्रामाणां सप्तलक्षं च पांबीपुरे प्रकीर्तितम्

ലോഹപൂര ദേശത്തിൽ ഒൻപത് ലക്ഷം (ഗ്രാമങ്ങൾ) എന്നു പ്രോക്തം. പാംബീപുരത്തിൽ ഗ്രാമങ്ങൾ ഏഴ് ലക്ഷം എന്നു പ്രസിദ്ധമായി കീര്ത്തിക്കുന്നു.

Verse 135

ग्रामाणां सप्तलक्षं च रटराजे प्रकीर्तितम् । हरीआले च ग्रामाणां लक्षपंचकसंमितम्

റടരാജദേശത്തിൽ ഗ്രാമങ്ങൾ ഏഴുലക്ഷം പ്രസിദ്ധമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; ഹരീആലത്തിൽ ഗ്രാമങ്ങൾ അഞ്ചുലക്ഷമെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 136

सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं द्रडस्य विषये तथा । सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं तथावंभणवाहके

ദ്രഡ പ്രദേശത്തിൽ മൂന്നരലക്ഷം എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അവംഭണവാഹകത്തിലും മൂന്നരലക്ഷം തന്നെയെന്നു പറയുന്നു.

Verse 137

एकविंशतिसाहस्रं ग्रामणां नीलपूरके । तथामलविषये पार्थ ग्राममाणामेकलक्षकम्

നീലപൂരകത്തിൽ ഗ്രാമങ്ങൾ ഇരുപത്തൊന്നായിരം എന്നു പറയുന്നു; ഹേ പാർഥ, മലവിഷയത്തിൽ ഗ്രാമങ്ങൾ ഒരുലക്ഷമെന്നു പറയുന്നു.

Verse 138

नरेंदुनामदेशे तु लक्षमेकं सपादकम् । अतिलांगलदेशे च लक्षः प्रोक्तः सपादकः

നരേന്ദു എന്ന ദേശത്തിൽ ഒരുലക്ഷം കാൽ എന്നു പറയുന്നു; അതിലാംഗല ദേശത്തിലും ഒരുലക്ഷം കാൽ തന്നെയെന്നു പറയുന്നു.

Verse 139

लक्षाष्टादशसाहस्रं नवती द्वे च मालवे । सयंभरे तथा देशे लक्षः प्रोक्तः सपादकः

മാലവത്തിൽ ഒരുലക്ഷം പതിനെട്ടായിരം തൊണ്ണൂറ്റിരണ്ട് എന്നു പറയുന്നു; സയംഭരദേശത്തിൽ ഒരുലക്ഷം കാൽ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 140

मेवाडे च तथा प्रोक्तो लक्षश्चैकःसपादकः । अशीतिश्च सहस्राणि वागुरिः परिकीर्तितः

മേവാഡദേശത്തിലും അതുപോലെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു—ഒരു ലക്ഷംയും സപാദവും (സവാലക്ഷം). വാഗുരി എൺപതിനായിരം (ഗ്രാമങ്ങൾ/വാസസ്ഥലങ്ങൾ) ഉള്ളതായി പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 141

ग्रामसप्ततिसाहस्रो गुर्जरात्रः प्रकीर्तितः । तथा सप्ततिसाहस्रः पांडर्विषय एव च

ഗുർജരാത്രം എഴുപതിനായിരം ഗ്രാമങ്ങളുള്ളതായി പ്രസിദ്ധം; അതുപോലെ പാണ്ഡര-വിഷയവും എഴുപതിനായിരം (ഗ്രാമങ്ങൾ) ഉള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 142

जहाहुतिसहस्राणि द्वाचत्वारिंशदेव च । अष्टषाष्टसहस्राणि प्रोक्तं काश्मीरमंडलम्

ജഹാഹുതിക്ക് നാല്പത്തിരണ്ടായിരം (ഗ്രാമങ്ങൾ/വാസസ്ഥലങ്ങൾ) എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; കാശ്മീരമണ്ഡലം അറുപത്തെട്ടായിരം (ഗ്രാമങ്ങൾ) ഉള്ളതായി പ്രോക്തം.

Verse 143

षष्टित्रिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां कौंकणे विदुः । चतुर्दशशतं द्वे च विंशतीलघुकौंकणम्

കോങ്കണത്തിൽ മുപ്പത്താറായിരം ഗ്രാമങ്ങളുണ്ടെന്ന് അവർ അറിയുന്നു; ‘ലഘുകോങ്കണം’ എന്ന പ്രദേശത്ത് ആയിരത്തി നാലുനൂറ്റി ഇരുപത് (ഗ്രാമങ്ങൾ) ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 144

सिंधुः सहस्रदशके ग्रामाणां परिकीर्तितः

സിന്ധുദേശം പത്തായിരം ഗ്രാമങ്ങളുള്ളതായി പരികീർത്തിതമാണ്.

Verse 145

चतुर्दशशते द्वे च विंशतिः कच्छमंडलम् । पंचपंचाशत्सहस्रं ग्रामाः सौराष्ट्रमुच्यते

കച്ചമണ്ഡലത്തിൽ ആയിരത്തി നാലുനൂറ് ഇരുപത് ഗ്രാമങ്ങളുണ്ടെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; സൗരാഷ്ട്രം അമ്പത്തയ്യായിരം ഗ്രാമങ്ങളുടെ ദേശമെന്നു പ്രസിദ്ധം.

Verse 146

एकविंशतिसहस्रो लाडदेशः प्रकीर्तितः । अतिसिंधुश्च ग्रामाणां दशसहस्र उच्यते । तथा चाश्वमुखं पार्थ दशसाहस्रमुच्यते

ലാഡദേശം ഇരുപത്തൊന്ന് ആയിരം ഗ്രാമങ്ങളുള്ളതെന്നു പ്രഖ്യാതം. അതിസിന്ധു പത്ത് ആയിരം ഗ്രാമങ്ങളുള്ളതെന്നു പറയുന്നു. ഹേ പാർഥ, അശ്വമുഖവും പത്ത് ആയിരം ഗ്രാമങ്ങളുള്ളതെന്നു സ്മരിക്കുന്നു.

Verse 147

सहस्रदशकं चापि एकपादः प्रकीर्तितः

ഏകപാദവും പത്ത് ആയിരം (ഗ്രാമങ്ങളുള്ളത്) എന്നു പ്രഖ്യാതം.

Verse 148

तथैव दशसाहस्रो देशः सूर्यमुखः स्मृतः । एकबाहुस्तथा देशो दशसाहस्रमुच्यते

അതുപോലെ സൂര്യമുഖം എന്ന ദേശം പത്ത് ആയിരം (ഗ്രാമങ്ങളുള്ളത്) എന്നു സ്മരിക്കുന്നു. ഏകബാഹു ദേശവും പത്ത് ആയിരം (ഗ്രാമങ്ങളുള്ളത്) എന്നു പറയുന്നു.

Verse 149

सहस्रदशकं चैव संजायुरिति देशकः । शिवनामा तथा देशः सहस्रदशकः स्मृतः । सहस्राणि दश ख्यातं तथा कालहयंजयः

സഞ്ജായു എന്ന പ്രദേശവും പത്ത് ആയിരം (ഗ്രാമങ്ങളുള്ളത്) എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ശിവനാമാ എന്ന ദേശവും പത്ത് ആയിരം (ഗ്രാമങ്ങളുള്ളത്) എന്നു സ്മരിക്കുന്നു. കാലഹയഞ്ജയവും പത്ത് ആയിരം (ഗ്രാമങ്ങളുള്ളത്) എന്നു പ്രസിദ്ധം.

Verse 150

लिंगोद्भवस्तथा देशः सहस्राणि दशैव च । भद्रश्च देवभद्रश्च प्रत्येकं दशकौ स्मृतौ

ലിംഗോദ്ഭവം എന്ന ദേശവും ദശസഹസ്ര ഗ്രാമപരിമിതമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഭദ്രനും ദേവഭദ്രനും—ഇരുവരും ഓരോരുത്തരും ദശസഹസ്ര ഗ്രാമങ്ങളുള്ളവരെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 151

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि स्मृतौ चटविराटकौ । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि यमकोटिः प्रकीर्तिता

ചടയും വിരാടകവും എന്ന രണ്ടു ദേശങ്ങളും ഷട്ത്രിംശത് സഹസ്ര ഗ്രാമങ്ങളുള്ളവയെന്നു സ്മൃതമാണ്. യമകോടിയും ഷട്ത്രിംശത് സഹസ്ര (ഗ്രാമ)പരിമിതമെന്നു പ്രഖ്യാതം.

Verse 152

अष्टादश तथा कोट्यो रामको देश उच्यते । तोमरश्चापि कर्णाटो युगलश्च त्रयस्त्विमे

രാമകം എന്ന ദേശം അഷ്ടാദശ കോടി ഗ്രാമപരിമിതമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ തോമര, കർണാട, യുഗല—ഈ മൂന്നും ഇവിടെ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 153

सपादलक्षग्रामाणां प्रत्येकं परिकीर्तितः । पंचलक्षाश्च ग्रामाणां स्त्रीराज्यं परिकीर्तितम्

ആ മൂന്ന് ദേശങ്ങളിലെയും ഓരോന്നും സപാദലക്ഷ (സവ്വലക്ഷ) ഗ്രാമപരിമിതമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്ത്രീരാജ്യം’ എന്ന ദേശം പഞ്ചലക്ഷ ഗ്രാമങ്ങളുള്ളതെന്നു പ്രഖ്യാതം.

Verse 154

पुलस्त्यविषयश्चापि दशलक्षक उच्यते । प्रत्येकं लक्षदशकौ देशौ कांबोजकोशलौ

പുലസ്ത്യന്റെ വിഷയവും ദശലക്ഷ ഗ്രാമപരിമിതമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കാംബോജയും കോശലവും—ഈ രണ്ടു ദേശങ്ങളും ഓരോന്നും ദശലക്ഷ ഗ്രാമങ്ങളുള്ളവയെന്നു പ്രഖ്യാപിതം.

Verse 155

ग्रामाणां च चतुर्लक्षो बाल्हिकः परिकीर्त्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि लंकादेशः प्रकीर्तितः

ബാൽഹികദേശത്ത് ഗ്രാമങ്ങൾ നാലുലക്ഷമെന്ന് കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു. ലങ്കാദേശത്ത് മുപ്പത്താറായിരം ഗ്രാമങ്ങളെന്ന് പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 156

चतुःषष्टिसहस्राणि कुरुदेशः प्रकीर्तितः । सार्धलक्षस्तथा प्रोक्तः किरातविजयो जयः

കുരുദേശത്ത് അറുപത്തിനാലായിരം ഗ്രാമങ്ങളെന്ന് കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ജയ’ എന്നും പ്രസിദ്ധമായ കിരാതവിജയത്തിൽ ഒന്നരലക്ഷം ഗ്രാമങ്ങളെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 157

पंच प्राहुस्तथा लक्षान्विदर्भायां च ग्रामकान् । चतुर्दशसहस्राणि वर्धमानं प्रकीर्तितम्

അതുപോലെ വിദർഭയിൽ അഞ്ചുലക്ഷം ഗ്രാമങ്ങളുണ്ടെന്ന് പറയുന്നു. വർധമാനത്തിൽ പതിനാലായിരം ഗ്രാമങ്ങളെന്ന് കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 158

सहस्रदशकं चापि सिंहलद्वीपमुच्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि ग्रामाणां पांडुदेशकः

സിംഹലദ്വീപിലും പത്തായിരം ഗ്രാമങ്ങളെന്ന് പറയുന്നു. പാണ്ഡുദേശത്ത് മുപ്പത്താറായിരം ഗ്രാമങ്ങളെന്ന് കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 159

लक्षैकं च तथा प्रोक्तं ग्रामाणां तु भयाणकम् । षट्षष्टिं च सहस्राणि देशो मागध उच्यते

ഭയാണകത്തിൽ ഗ്രാമങ്ങൾ ഒരു ലക്ഷം എന്നും പറയപ്പെടുന്നു. മാഗധദേശത്ത് അറുപത്താറായിരം ഗ്രാമങ്ങളെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 160

षष्टिसहस्राणि तथा ग्रामाणां पांगुदेशकः । त्रिंशत्साहस्र उक्तश्च ग्रामाणां च वरेंदुकः

അതുപോലെ പാംഗു-ദേശത്തിൽ അറുപതിനായിരം ഗ്രാമങ്ങൾ ഉണ്ടെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; വരേന്ദുക-ദേശത്തിൽ മുപ്പതിനായിരം ഗ്രാമങ്ങൾ പ്രസിദ്ധമാണെന്നു പ്രഖ്യാതം।

Verse 161

पंचविंशतिसाहस्रं मूलस्थानं प्रकीर्तितम् । चत्वारिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां यावनः स्मृतः

മൂലസ്ഥാനത്തിൽ ഇരുപത്തിയഞ്ചായിരം ഗ്രാമങ്ങളുടെ എണ്ണം പ്രഖ്യാപിതമാണ്; യാവന-ദേശത്തിൽ നാല്പതിനായിരം ഗ്രാമങ്ങൾ സ്മൃതമായി പറയുന്നു।

Verse 162

चत्वार्येव सहस्राणि पक्षबाहुरुदीर्यते । द्वासप्ततिरमी देशाः ग्रामसंख्याः प्रकीर्तिताः

പക്ഷബാഹു ദേശത്തിൽ നാലായിരം ഗ്രാമങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ ഗ്രാമസംഖ്യകളോടുകൂടി എഴുപത്തിരണ്ട് ദേശങ്ങൾ പ്രഖ്യാതമായി പ്രഖ്യാപിതം।

Verse 163

एवं भरतखंडेऽस्मिन्षण्णवत्येव कोटयः । द्वासप्ततिस्तथा लक्षाः पत्तनानां प्रकीर्तिताः

ഈ ഭാരതഖണ്ഡത്തിൽ തൊണ്ണൂറ്റാറു കോടി (വിഭാഗങ്ങൾ/നിവാസങ്ങൾ) പ്രഖ്യാതം; അതുപോലെ പട്ടണങ്ങളുടെ എണ്ണം എഴുപത്തിരണ്ട് ലക്ഷം എന്നും പരമ്പരയിൽ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।

Verse 164

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वेलाकूलानि भारत । एवं विभज्य खंडानि भ्रातृव्याणां ददौ नव

ഹേ ഭാരത, കടൽത്തീര വിസ്താരങ്ങൾ മുപ്പത്താറായിരം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ ഖണ്ഡങ്ങൾ വിഭജിച്ച് അവൾ സഹോദരന്മാരുടെ ബന്ധുക്കൾക്ക് ഒമ്പത് ഭാഗങ്ങൾ നൽകി।

Verse 165

आत्मीयमपि सा देवी अनिच्छुष्वपि तेषु च । यतो मान्येति भगिनी प्रति क्रुध्यंति भ्रातरः

ആ ദേവി സ്വന്തം വസ്തുവായിരുന്നാലും അവരുടെ കാര്യത്തിൽ അത് കൈവശം വയ്ക്കാൻ ഇച്ഛിച്ചില്ല. ‘ഭഗിനി ആദ്യം മാന്യ’ എന്നു കരുതി സഹോദരന്മാർ അവളോടു ക്രോധിക്കുന്നു.

Verse 166

भ्रातॄन्प्रति भगिनी च विचार्यैव ददौ शुभा । तत्कृत्वा सानुमान्यैतान्स्तंभतीर्थमुपागता

സഹോദരന്മാരോടുള്ള തന്റെ ഭഗിനീധർമ്മം ആലോചിച്ച് ആ ശുഭസ്ത്രീ ഭാഗങ്ങൾ നൽകി. അങ്ങനെ ചെയ്ത് അവരെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു അവൾ സ്തംഭതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 167

तदा तेषु च देशेषु चतुर्वर्गस्य साधनम् । सर्वेषां प्रवरं प्रोक्तं कुमारीश्वरमेव च

അപ്പോൾ ആ ദേശങ്ങളിൽ ചതുര്വർഗസാധന മാർഗം പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു; എന്നാൽ എല്ലാറ്റിലും ശ്രേഷ്ഠനായി കുമാരീശ്വരനെയേ പ്രഖ്യാപിച്ചു.

Verse 168

तत्रापि गुप्तक्षेत्रं च वेदैतत्सा कुमारिका । गुप्तक्षेत्रे कुमारेशं पूजयंति महाव्रता

അവിടെയും ഒരു ഗുപ്തക്ഷേത്രം ഉണ്ട്—ഇത് ആ കുമാരിക അറിയുന്നു. ആ ഗുപ്തക്ഷേത്രത്തിൽ മഹാവ്രതധാരികൾ കുമാരേശനെ പൂജിക്കുന്നു.

Verse 169

तस्थौ स्नायंती षट्सु चैवापि संगमे । ततः कालप्रकर्षाच् प्रासादे स्कंदनिर्मिते

അവൾ അവിടെ തന്നെ നിന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് ആറു സംഗമസ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്തു. തുടർന്ന് കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ സ്കന്ദൻ നിർമ്മിച്ച പ്രാസാദ-ക്ഷേത്രത്തിൽ അവൾ വസിച്ചു.

Verse 170

जीर्णे नव्यं स्वर्णमयं प्रासादं साप्यकारयत् । ततस्तुष्टो महादेवस्तस्या भक्त्यातितोषितः

പഴയ ദേവാലയം ജീർണ്ണമായപ്പോൾ അവൾ പുതിയ സ്വർണമയ പ്രാസാദം പണിയിച്ചു. അവളുടെ ഭക്തിയിൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനായ മഹാദേവൻ തൃപ്തനായി.

Verse 171

कुमारलिंगादुत्थाय प्रत्यक्षस्तामवोचत । भद्रे तवाहं भक्त्या च विज्ञानेन च तोषितः

കുമാരലിംഗത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച് പ്രത്യക്ഷനായി (ശിവൻ) അവളോട് പറഞ്ഞു— ‘ഭദ്രേ, നിന്റെ ഭക്തിയും ജ്ഞാനവും കൊണ്ടു ഞാൻ തൃപ്തനാണ്.’

Verse 172

जीर्णः पुनरुद्धृतोऽयं प्रासादस्तेन तोषितः । तव नाम्ना च विख्यातो भविष्यामि कुमारिके

‘ഈ ജീർണ്ണ പ്രാസാദം വീണ്ടും പുനരുദ്ധരിക്കപ്പെട്ടു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ തൃപ്തനാണ്. ഹേ കുമാരികേ, നിന്റെ നാമത്താൽ തന്നേ ഞാൻ പ്രസിദ്ധനാകും.’

Verse 173

कर्ता चापि तथोद्धर्ता द्वौ वै समफलौ स्मृतौ । कुमारेशः कुमारीश इति वक्ष्यंति मां ततः

സ്രഷ്ടാവും ഉദ്ധാരകനും—ഈ രണ്ടുപേരും സമഫലം നൽകുന്നവരായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഇനി ജനങ്ങൾ എന്നെ ‘കുമാരേശൻ’ എന്നും ‘കുമാരീശൻ’ എന്നും വിളിക്കും.

Verse 174

बर्करेशे च ये दत्त वरा दत्ताः सदैव ते । तवापि प्राप्तः कालश्च समीपे वरवर्णिनि

ബർക്കരേശത്തിൽ നൽകിയ വരങ്ങൾ എപ്പോഴും സത്യമായി ഫലിക്കുന്നു. ഹേ വരവർണിനി, നിനക്കും നിശ്ചിതകാലം എത്തിയിരിക്കുന്നു; അത് ഇപ്പോൾ സമീപത്താണ്.

Verse 175

अभर्तृकाया नार्याश्च न स्वर्गो मोक्ष एव च । यथैव वृद्धकन्यायाः सरस्वत्यास्तटे शुभे

ഭർത്താവില്ലാത്ത സ്ത്രീയ്ക്ക് സ്വർഗ്ഗവും ഇല്ല, മോക്ഷവും ഇല്ലെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; ശുഭമായ സരസ്വതീതീരത്തിലെ ആ വൃദ്ധകന്യയുടെ സംഭവത്തെപ്പോലെ.

Verse 176

तस्मात्त्वमत्र तीर्थे च महाकालमिति स्मृतम् । सिद्धिं गतं वृणु भद्रे पतित्वे वरवर्णिनि

അതുകൊണ്ട് ‘മഹാകാല’മെന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഈ തീർത്ഥത്തിൽ, ഹേ ഭദ്രേ, ഹേ സുന്ദരിവർണിനി, സിദ്ധി പ്രാപിച്ച മഹാകാലനെ ഭർത്താവായി വരിക്ക.

Verse 177

ततः सा रुद्रवाक्येन वरयामास तं पतिम् । रुद्रलोकं ययौ चापि महाकालसन्विता

അനന്തരം രുദ്രവചനപ്രകാരം അവനെ ഭർത്താവായി അവൾ വരിച്ചു; മഹാകാലനോടുകൂടെ രുദ്രലോകത്തിലേക്കും അവൾ പോയി.

Verse 178

तत्र तां पार्वती प्राह समालिंग्य प्रहर्षिता । यस्मात्त्वया चित्रवच्च लिखिता पृथिवी शुभे

അവിടെ ഹർഷിതയായ പാർവതി അവളെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് പറഞ്ഞു—ഹേ ശുഭേ, നീ ഭൂമിയെ ചിത്രത്തെപ്പോലെ വരച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 179

चित्रलेखेतिनाम्ना त्वं तस्माद्भव सखी मम । ततः सखी समभवच्चित्रलेखेति सा शुभा

അതുകൊണ്ട് ‘ചിത്രലേഖ’ എന്ന നാമത്തിൽ നീ എന്റെ സഖിയാകുക. അതിനുശേഷം ആ ശുഭയായവൾ ‘ചിത്രലേഖ’ എന്ന സഖിയായി മാറി.

Verse 180

ययानिरुद्धः कथित उषायाः पतिरुत्तमः । योगिनीनां वरिष्ठा या महाकालस्य वल्लभा

ഉഷയുടെ ഉത്തമ ഭർത്താവായ അനിരുദ്ധനെ ആരാൽ വെളിപ്പെടുത്തപ്പെട്ടുവോ; യോഗിനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ അവൾ; മഹാകാലന്റെ പ്രിയ വല്ലഭ.

Verse 181

अप्सुसा वार्षिकं बिंदुं पूर्णे वर्षशते पपौ । तपश्चरंती तस्मात्सा प्रोच्यते चाप्सरा दिवि

തപസ്സനുഷ്ഠിച്ച് അവൾ പൂർണ്ണ നൂറു വർഷം ഓരോ വർഷവും ഒരു തുള്ളി മാത്രം കുടിച്ചു; അതുകൊണ്ട് സ്വർഗ്ഗത്തിൽ അവൾ ‘അപ്സര’ എന്നു പ്രസിദ്ധയാണ്।

Verse 182

एवंविधा कुमारी सा लिंगमेतद्धि फाल्गुन । स्थापयामास शिवदं बर्करेश्वरसंज्ञितम्

ഇത്തരത്തിലുള്ള ആ കുമാരി, ഹേ ഫാൽഗുണാ, ശിവാനുഗ്രഹം നൽകുന്ന ഈ ലിംഗം തന്നെയെ സ്ഥാപിച്ചു; അത് ‘ബർക്കരേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം.

Verse 183

तस्मादत्र नृणां दाहश्चास्थिक्षेपश्च भारत । प्रयागादधिकौ प्रोक्तौ महेशस्य वचो यथा

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ഭാരതാ, ഇവിടെ മനുഷ്യരുടെ ദാഹകർമ്മവും അസ്ഥിക്ഷേപവും—മഹേശന്റെ വചനപ്രകാരം—പ്രയാഗത്തേക്കാൾ അധിക ഫലദായകമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു।