
Sukta 3.2
Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for RV 3.2)
Triṣṭubh
ഋഗ്വേദം 3.2 അഗ്നിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്ന ത്രിഷ്ടുഭ് ഛന്ദസ്സിലുള്ള ഒരു സൂക്തമാണ്. ക്രതു (ഇച്ഛാശക്തി)യും ദക്ഷ (കൗശലം)യും മുഖേന ദേവന്മാർ തന്നെയാണ് അവനെ “ജനിപ്പിക്കുന്നത്” എന്നു പറഞ്ഞ്, ദിവ്യപ്രഭയുള്ള പുരോഹിത-ശക്തിയായി അഗ്നിയെ സ്തുതിക്കുന്നു. ദർശകൻ വാജ (വിജയമയ സമൃദ്ധി) നേടാനുള്ള ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായ മാർഗമായി അഗ്നിയെ തേടുന്നു; അവനെ ഭൃഗു-ദത്തനായി, സിംഹസദൃശനായ വൈശ്വാനരനായി, യജമാനന് നിധികൾ ഉദാരമായി വിതരണം ചെയ്യുന്ന ദാതാവായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു.
Mantra 1
वैश्वानराय धिषणामृतावृधे घृतं न पूतमग्नये जनामसि । द्विता होतारं मनुषश्च वाघतो धिया रथं न कुलिशः समृण्वति ॥
വൈശ്വാനരനുവേണ്ടി—ഋത (സത്യം)യിൽ വളരുന്ന ധിഷണയെ വർധിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിക്കായി—ശുദ്ധീകരിച്ച ഘൃതംപോലെ പരിശുദ്ധ ഹവ്യം ഞങ്ങൾ ജനിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യ ആരാധകൻ ഹോതാവിനെ വീണ്ടും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; ധിയയാൽ രഥം നിർമ്മിക്കുന്നതുപോലെ, കുലിശം (ഹാമർ)കൊണ്ട് കമാരൻ അതിനെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു.
Mantra 2
स रोचयज्जनुषा रोदसी उभे स मात्रोरभवत्पुत्र ईड्यः । हव्यवाळग्निरजरश्चनोहितो दूळभो विशामतिथिर्विभावसुः ॥
അവൻ തന്റെ ജന്മംകൊണ്ടുതന്നെ ഇരുവരു രോദസീ—ആകാശവും ഭൂമിയും—പ്രകാശിപ്പിച്ചു; രണ്ടു മാതാക്കളിൽ നിന്ന് അവൻ സ്തുത്യനായ പുത്രനായി. ഹവ്യവാഹനായ അഗ്നി—അജരൻ, ഞങ്ങളുടെ ഹിതത്തിൽ സ്ഥാപിതൻ—ദുർലഭനെങ്കിലും ജനങ്ങളുടെ അതിഥി, ബഹുപ്രകാശിയായ വിഭാവസുവാണ്.
Mantra 3
क्रत्वा दक्षस्य तरुषो विधर्मणि देवासो अग्निं जनयन्त चित्तिभिः । रुरुचानं भानुना ज्योतिषा महामत्यं न वाजं सनिष्यन्नुप ब्रुवे ॥
ക്രതു, ദക്ഷ എന്നീ ശക്തികളാൽ, വിധർമണി—ഋതത്തിന്റെ ക്രമബദ്ധ നിയമത്തിൽ—ദേവന്മാർ ചിത്തിഭിഃ (പ്രകാശമയ ബോധങ്ങളാൽ) അഗ്നിയെ ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഭാനുവും ജ്യോതിസുംകൊണ്ട് ദീപ്തനായ, മഹാൻ—വിശാലതയിലെ വാജംപോലെ—അവനെ ഞാൻ ഉപബ്രുവേ (ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു), വാജം നേടുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച്.
Mantra 4
आ मन्द्रस्य सनिष्यन्तो वरेण्यं वृणीमहे अह्रयं वाजमृग्मियम् । रातिं भृगूणामुशिजं कविक्रतुमग्निं राजन्तं दिव्येन शोचिषा ॥
ആനന്ദലാഭം തേടി ഞങ്ങൾ ഏറ്റവും വരേണ്യനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു—അഗ്നിയെ: അച്യുതൻ, വാക്കാൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്ന ബലസമ്പൂർണ്ണത; ഭൃഗുക്കളുടെ ദാനം, ഉശിജ് (ഉത്സുക ജ്വാല), കവി-ക്രതു (ദർശക-ഇച്ഛ), ദിവ്യ ശോചിഷാൽ ദീപ്തൻ.
Mantra 5
अग्निं सुम्नाय दधिरे पुरो जना वाजश्रवसमिह वृक्तबर्हिषः । यतस्रुचः सुरुचं विश्वदेव्यं रुद्रं यज्ञानां साधदिष्टिमपसाम् ॥
ദിവ്യ സുമ്നത്തിനായി മനുഷ്യർ അഗ്നിയെ മുൻപിൽ സ്ഥാപിച്ചു—ഇവിടെ, വൃക്ത-ബർഹിഷുള്ളവർ. നിയന്ത്രിത സ്രുചുകൾ കൈവശം വച്ച് അവർ സുറുചം (സുന്ദര ദീപ്തിയുള്ള), വിശ്വദേവ്യം (സർവ്വദേവമുഖി), യജ്ഞങ്ങളുടെ രുദ്ര-ശക്തിയെ സ്ഥാപിക്കുന്നു—അവൻ നമ്മുടെ അപസാം (കർമ്മങ്ങളുടെ) ഇഷ്ടി (ആഗ്രഹിത അർപ്പണം) സാധിപ്പിക്കുന്നവൻ.
Mantra 6
पावकशोचे तव हि क्षयं परि होतर्यज्ञेषु वृक्तबर्हिषो नरः । अग्ने दुव इच्छमानास आप्यमुपासते द्रविणं धेहि तेभ्यः ॥
ഹേ പാവകശോചേ (ശുദ്ധീകരക ജ്വാല) അഗ്നേ! ഹേ ഹോതർ! ഒരുക്കിയ ബർഹിഷ് (യജ്ഞാസനം) ഉള്ള നരർ യജ്ഞങ്ങളിൽ നിന്റെ ക്ഷയ (നിവാസം/ധാമം) ചുറ്റും കൂടിച്ചേരുന്നു. സേവനം (ദുവഃ)യും അന്തർഗ്ഗത പൂർണ്ണത (ആപ്യ)യും ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ നിന്റെ സമീപം ഉപാസനയിൽ ഇരിക്കുന്നു; അവർക്കായി ആത്മധനം (ദ്രവിണം) നിക്ഷേപിക്കണമേ.
Mantra 7
आ रोदसी अपृणदा स्वर्महज्जातं यदेनमपसो अधारयन् । सो अध्वराय परि णीयते कविरत्यो न वाजसातये चनोहितः ॥
അവനെ (അഗ്നിയെ) ജനനസമയത്ത് കർമശക്തികൾ (അപസഃ) താങ്ങിനിർത്തിയപ്പോൾ, അവൻ രോദസീ—ആകാശവും ഭൂമിയും—നിറച്ചു; മഹത്തായ സ്വർ (വിശാല പ്രകാശലോകം)യും പൂരിപ്പിച്ചു. പിന്നെ കവി (ദർശകൻ) യജ്ഞത്തിനായി പരി-നീയതേ—യജ്ഞത്തിൽ പരിക്രമിപ്പിച്ച് മുന്നോട്ട് നയിക്കപ്പെടുന്നു—സമൃദ്ധി (വാജസാതി) നേടാൻ വേഗശാലിയായ അശ്വംപോലെ; അവൻ നമ്മുടെ നന്മയ്ക്കായി നമ്മിൽ സ്ഥാപിതനാണ് (ചനോഹിതഃ).
Mantra 8
नमस्यत हव्यदातिं स्वध्वरं दुवस्यत दम्यं जातवेदसम् । रथीॠतस्य बृहतो विचर्षणिरग्निर्देवानामभवत्पुरोहितः ॥
ഹവ്യദാതി (ഹവി നൽകുന്നവൻ)നെ നമസ്കരിക്കുവിൻ; സു-അധ്വര (സുസംവിധിത യജ്ഞ)ത്തിൽ ദമ്യ—അജേയൻ—ജാതവേദസിനെ സേവിക്കുവിൻ. ഋത (സത്യ-ക്രമം) എന്ന മഹത്തായ പഥത്തിന്റെ രഥി, വിശാലദർശിയായ അഗ്നി ദേവന്മാരുടെ പുരോഹിതൻ—മുന്നിൽ സ്ഥാപിതനായ നേതാവ്—ആയിരിക്കുന്നു.
Mantra 9
तिस्रो यह्वस्य समिधः परिज्मनोऽग्नेरपुनन्नुशिजो अमृत्यवः । तासामेकामदधुर्मर्त्ये भुजमु लोकमु द्वे उप जामिमीयतुः ॥
യഹ്വ (മഹാവേഗി) അഗ്നിയുടെ മൂന്ന് സമിധുകളെ ഉത്സാഹമുള്ള അമൃതസ്വഭാവികളായ ഉശിജർ പരിശുദ്ധമാക്കി. അവയിൽ ഒന്നിനെ മർത്ത്യൻ ഭുജിക്കുവാൻ വെച്ചു; രണ്ടെണ്ണം സ്വന്തം ബന്ധു-ലോകത്തേക്കു മേലോട്ടു ചെന്നു.
Mantra 10
विशां कविं विश्पतिं मानुषीरिषः सं सीमकृण्वन्त्स्वधितिं न तेजसे । स उद्वतो निवतो याति वेविषत्स गर्भमेषु भुवनेषु दीधरत् ॥
മാനുഷീ ഇഷകൾ ജനങ്ങളുടെ കവി, വിശ്പതി അഗ്നിയെ ഏകാഗ്രമാക്കി—തേജസ്സിനായി മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ കുല്ഹാടിപോലെ. അവൻ ഉയരത്തുനിന്നും ആഴത്തുനിന്നും ശക്തിയോടെ വിറയച്ചുകൊണ്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഈ ഭുവനങ്ങളിൽ ദൈവത്വത്തിന്റെ ഗർഭത്തെ അവൻ ധരിക്കുന്നു.
Mantra 11
स जिन्वते जठरेषु प्रजज्ञिवान्वृषा चित्रेषु नानदन्न सिंहः । वैश्वानरः पृथुपाजा अमर्त्यो वसु रत्ना दयमानो वि दाशुषे ॥
അവൻ ജഠരങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു; വൃഷഭനെപ്പോലെ ചിത്രമയമായ തേജസ്സുകളിൽ ഗർജ്ജിക്കുന്നു, സിംഹംപോലെ. വൈശ്വാനരൻ, വിശാലശക്തിയുള്ള അമർത്ത്യൻ—വസുവും രത്നവും വിതരണം ചെയ്യുന്നവൻ—ദാതാവിന്നു നൽകുന്നു.
Mantra 12
वैश्वानरः प्रत्नथा नाकमारुहद्दिवस्पृष्ठं भन्दमानः सुमन्मभिः । स पूर्ववज्जनयञ्जन्तवे धनं समानमज्मं पर्येति जागृविः ॥
വൈശ്വാനരൻ പ്രാചീനവിധിപോലെ ദീപ്തമായ ശിഖരത്തിലേക്ക് ആരോഹിച്ചു; സുമനസ്സുകളോടെ (ശുഭചിന്തകളോടെ) പുഞ്ചിരിച്ചു. അവൻ ജാഗരൂകനായി, മുൻപുപോലെ ജീവിക്ക് ധനം ജനിപ്പിക്കുകയും അതേ പഥത്തിൽ ചുറ്റിനടക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Mantra 13
ऋतावानं यज्ञियं विप्रमुक्थ्यमा यं दधे मातरिश्वा दिवि क्षयम् । तं चित्रयामं हरिकेशमीमहे सुदीतिमग्निं सुविताय नव्यसे ॥
ഞങ്ങൾ ആ അഗ്നിയെ അന്വേഷിച്ച് ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു—ഋതവാൻ (ഋതത്തിന്റെ ധാരകൻ), യജ്ഞയോഗ്യൻ, വിപ്രൻ, ഉക്ഥ്യൻ—മാതരിശ്വൻ ദിവിയിൽ വാസസ്ഥാനമായി സ്ഥാപിച്ചവനെ. ചിത്രയാമൻ (ബഹുമാർഗഗാമി), ഹരികേശൻ (സുവർണകേശൻ), സുദീതൻ (സുപ്രകാശിതൻ) ആയ ആ അഗ്നിയെ, നവ്യവും വിശാലവുമായ സുവിത (സുപ്രഗതി)ക്കായി ഞങ്ങൾ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു.
Mantra 14
शुचिं न यामन्निषिरं स्वर्दृशं केतुं दिवो रोचनस्थामुषर्बुधम् । अग्निं मूर्धानं दिवो अप्रतिष्कुतं तमीमहे नमसा वाजिनं बृहत् ॥
നമസ്കാരത്തോടെ ഞങ്ങൾ ആ അഗ്നിയെ തേടുന്നു—ഗതിയുടെ പഥംപോലെ ശുചി, തേജസ്സിൽ തീക്ഷ്ണധാര, സ്വർദൃശ് (സ്വർ-പ്രകാശത്തിന്റെ ദർശകൻ); ദിവത്തിന്റെ കേതു, രോചനസ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്ഥാപിതമായ ദീപ്തധ്വജം, ഉഷർബുധ് (ഉഷസ്സിനോടൊപ്പം ജാഗരൂകൻ). ദിവത്തിന്റെ മൂർധാവായ, അപ്രതിഷ്കുത (അപ്രതിരോധ്യ) ജ്വാലയായ, മഹാൻ വാജിൻ (ബലവാൻ/വിജയി) ആയ ആ അഗ്നിയെ ഞങ്ങൾ വന്ദിക്കുന്നു.
Mantra 15
मन्द्रं होतारं शुचिमद्वयाविनं दमूनसमुक्थ्यं विश्वचर्षणिम् । रथं न चित्रं वपुषाय दर्शतं मनुर्हितं सदमिद्राय ईमहे ॥
ഞങ്ങൾ മന്ദ്ര (ആനന്ദമയ) അഗ്നിയെ—ശുദ്ധ ഹോതാവിനെ, അദ്വയാവിൻ (അവിഭാജ്യമായി സഞ്ചരിക്കുന്നവനെ), ഗൃഹാധിപനെ, സ്തുതിക്ക് യോഗ്യനെ, ജനങ്ങളിൽ സർവ്വവ്യാപകമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവനെ—ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു. ആത്മരൂപത്തിന് മനോഹരമായ, പ്രകാശമുള്ള അത്ഭുതരഥംപോലെ ദർശനീയനായ അവൻ; മനുഷ്യൻ സ്ഥാപിച്ച, സദാ ഇന്ദ്രന്റെ ആസനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനായി—അവനെ ഞങ്ങൾ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു.
Agni is invoked as the chosen, most worthy flame—delightful and unerring—whose radiance is divine and whose presence makes the rite effective.
The hymn unfolds Agni’s origin and mode of manifestation: the gods generate him through kratu and dakṣa, and he appears in many luminous forms as the seer-will guiding right workings.
Agni as Vaiśvānara is depicted as repeatedly born, roaring like a bull and lion, wide in power and immortal—then explicitly as the generous distributor of riches and treasures to the sacrificer.
The praise resolves into a practical boon: may this radiant priest secure vāja and prosperity, rewarding the giver and stabilizing the sacrificial order.
क्रत्वा दक्षस्य तरुषो विधर्मणि देवासो अग्निं जनयन्त चित्तिभिः । रुरुचानं भानुना ज्योतिषा महामत्यं न वाजं सनिष्यन्नुप ब्रुवे ॥vṛṇīmahe … vareṇyam
vi dāśuṣe
It is a hymn to Agni describing him as the radiant priest and messenger who makes the sacrifice work and brings victory-like strength (vāja) and prosperity to the worshipper.
It highlights that sacred fire is not just physical flame: it is a divine power established through right order, conscious will (kratu), and effective skill (dakṣa), awakened through luminous insight (citti).
Vaiśvānara is Agni as the ‘universal’ fire—present in many forms, repeatedly kindled, mighty and protective, and especially generous in giving wealth and treasures to the one who offers.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.