Sarga 12

Verse 1

ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च।।।।

പിന്നീട് കൈകേയിയുടെ ദാരുണവചനങ്ങൾ കേട്ട മഹാരാജ ദശരഥൻ ആശങ്കാഭരിതമായ ദുഃഖത്തിൽ വീണു; കുറേ നേരം അത്യന്തം വ്യഥയാൽ ദഗ്ധനായതുപോലെ വേദനിച്ചു.

Verse 2

किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः।।।।

എനിക്ക് ഇതെന്ത്? ഇത് സ്വപ്നമാണോ, അല്ലെങ്കിൽ മനസ്സിന്റെ മോഹമാണോ? അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ അനുഭവിക്കാനിരിക്കുന്ന ഏതോ അടുത്തുവരുന്ന ദുരന്തമാണോ, അതോ മനസ്സിനെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഉപദ്രവമാണോ?

Verse 3

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച രാജാവിന് അപ്പോൾ ആശ്വാസം ലഭിച്ചില്ല. കൈകേയിയുടെ വാക്കുകളുടെ പ്രഹരത്തിൽ ഏറെ നേരത്തിനു ശേഷം മാത്രമേ അവൻ ബോധം വീണ്ടെടുക്കുകയുണ്ടായുള്ളു. വ്യഥിതനും വിറച്ചവനും ആയി, കടുവയെ കണ്ട മാൻപോലെ, മറച്ചിടമില്ലാത്ത നിലത്ത് ഇരുന്ന് ദീർഘനിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടു. മന്ത്രങ്ങളാൽ വൃത്തത്തിൽ തടഞ്ഞുവെച്ച മഹാവിഷസർപ്പത്തെപ്പോലെ, നരാധിപൻ കടുത്ത അമർഷത്തോടെ “അഹോ, ധിക്!” എന്നു പറഞ്ഞു; പിന്നെയും ശോകം മനസ്സിനെ മൂടി അവൻ മൂഢാവസ്ഥയിലേക്കു വീണു.

Verse 4

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച രാജാവിന് അപ്പോൾ ആശ്വാസം ലഭിച്ചില്ല. കൈകേയിയുടെ വാക്കുകളുടെ പ്രഹരത്തിൽ ഏറെ നേരത്തിനു ശേഷം മാത്രമേ അവൻ ബോധം വീണ്ടെടുക്കുകയുണ്ടായുള്ളു. വ്യഥിതനും വിറച്ചവനും ആയി, കടുവയെ കണ്ട മാൻപോലെ, മറച്ചിടമില്ലാത്ത നിലത്ത് ഇരുന്ന് ദീർഘനിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടു. മന്ത്രങ്ങളാൽ വൃത്തത്തിൽ തടഞ്ഞുവെച്ച മഹാവിഷസർപ്പത്തെപ്പോലെ, നരാധിപൻ കടുത്ത അമർഷത്തോടെ “അഹോ, ധിക്!” എന്നു പറഞ്ഞു; പിന്നെയും ശോകം മനസ്സിനെ മൂടി അവൻ മൂഢാവസ്ഥയിലേക്കു വീണു.

Verse 5

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച രാജാവിന് അപ്പോൾ ആശ്വാസം ലഭിച്ചില്ല. കൈകേയിയുടെ വാക്കുകളുടെ പ്രഹരത്തിൽ ഏറെ നേരത്തിനു ശേഷം മാത്രമേ അവൻ ബോധം വീണ്ടെടുക്കുകയുണ്ടായുള്ളു. വ്യഥിതനും വിറച്ചവനും ആയി, കടുവയെ കണ്ട മാൻപോലെ, മറച്ചിടമില്ലാത്ത നിലത്ത് ഇരുന്ന് ദീർഘനിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടു. മന്ത്രങ്ങളാൽ വൃത്തത്തിൽ തടഞ്ഞുവെച്ച മഹാവിഷസർപ്പത്തെപ്പോലെ, നരാധിപൻ കടുത്ത അമർഷത്തോടെ “അഹോ, ധിക്!” എന്നു പറഞ്ഞു; പിന്നെയും ശോകം മനസ്സിനെ മൂടി അവൻ മൂഢാവസ്ഥയിലേക്കു വീണു.

Verse 6

चिरेण तु नृप स्संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः।।।।कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धःप्रदहन्निव चक्षुषा।

ദീർഘനേരത്തിന് ശേഷം അത്യന്തം ദുഃഖിതനായ രാജാവ് ബോധം വീണ്ടെടുത്തു; പിന്നെ ക്രോധത്തോടെ, കണ്ണുകൾ തീപോലെ ജ്വലിക്കുന്നവണ്ണം, കൈകേയിയോട് പറഞ്ഞു.

Verse 7

नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि।।।।किं कृतं तव रामेण पापं पापे मयापि वा।

ഹേ ക്രൂരേ, ദുഷ്ടചരിത്രേ, ഈ വംശത്തിന്റെ നാശിനീ! രാമൻ നിന്നോട് എന്ത് പാപം ചെയ്തു? അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ തന്നെ, ഹേ പാപിനീ, നിന്നോട് എന്ത് അപരാധം ചെയ്തു?

Verse 8

यदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघव: ।।।।तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ।

രാഘവൻ (ശ്രീരാമൻ) നിന്നോടു മാതാവിനോടുള്ളതുപോലെ ആദരപൂർവ്വം പെരുമാറുമ്പോൾ, അത്തരം മഹാത്മാവിന് അനർത്ഥം വരുത്താൻ നീ ഇവിടെ ഏതു കാരണത്താൽ ഉത്സുകയായി നില്ക്കുന്നു?

Verse 9

त्वं मयाऽऽत्मविनाशार्थं भवनं स्वं प्रवेशिता।।।।अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा।

എന്റെ അവിജ്ഞാനത്തിൽ, ആത്മനാശത്തിനായി, രാജകുമാരിയായ നിന്നെ ഞാൻ എന്റെ തന്നെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ചു; തീക്ഷ്ണവിഷമുള്ള നാഗിനിയെ അകത്തു കൊണ്ടുവന്നതുപോലെ.

Verse 10

जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्।।।।अपराधं किमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।

ലോകത്തിലെ സകല ജീവികളും രാമന്റെ ഗുണസ്തവം പാടുമ്പോൾ, ഏതു ‘അപരാധം’ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ഞാൻ എന്റെ പ്രിയപുത്രനെ ഉപേക്ഷിക്കും?

Verse 11

कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम्।।।।जीवितं वाऽत्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।

കൗസല്യയെയോ സുമിത്രയെയോ ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ സമ്പത്തും ശ്രിയുമെല്ലാം വിട്ടൊഴിയാം; അതെ, എന്റെ ജീവനും പോലും ത്യജിക്കാം—എന്നാൽ പിതൃഭക്തനായ രാമനെ ഞാൻ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല.

Verse 12

परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम्।।।।अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना।

എന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനെ കാണുമ്പോൾ എന്റെ പ്രീതി പരമാവധി ഉയരുന്നു; എന്നാൽ രാമനെ കാണാതിരിക്കുമ്പോൾ എന്റെ ബോധം തന്നെ മങ്ങിപ്പോകുന്നു.

Verse 13

तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं शस्यं वा सलिलं विना।।।।न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।

സൂര്യനില്ലാതെയും ലോകം നിലനിൽക്കാം, വെള്ളമില്ലാതെയും വിളകൾ നിലനിൽക്കാം; എന്നാൽ രാമനില്ലാതെ എന്റെ ദേഹത്തിൽ എന്റെ ജീവൻ നിലനിൽക്കുകയില്ല.

Verse 14

तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये।।।।अपि ते चरणै मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।

മതി—പാപമാർഗ്ഗത്തിൽ ഉറച്ച ഈ നിശ്ചയം ഉപേക്ഷിക്കൂ. ഞാൻ തലകൊണ്ട് നിന്റെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിച്ച് നമസ്കരിക്കുന്നു; ദേവി, എനിക്കു കൃപ കാണിക്കൂ.

Verse 15

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।।।

ഹേ പാപിനി, നീ എന്തുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ഭീകരമായ പദ്ധതി ചിന്തിച്ചു? അല്ലെങ്കിൽ ഭരതനോട് ബന്ധപ്പെട്ട പ്രിയവും അപ്രിയവും കുറിച്ച് എന്നെ പരീക്ഷിക്കാനാണോ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? അതെന്തായാലും. എന്നാൽ രാഘവനെക്കുറിച്ച് നീ മുമ്പ് പറഞ്ഞത്—‘അവൻ എന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ, ശ്രിമാൻ, ധർമ്മത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’—എന്ന വാക്കുകൾ വെറും എന്നെ പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ, സേവാർത്ഥം മധുരവചനമായി പറഞ്ഞതേയോ?

Verse 16

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।

ഹേ പാപിനി, നീ എന്തുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ഭീകരമായ പദ്ധതി ചിന്തിച്ചു? അല്ലെങ്കിൽ ഭരതനോട് ബന്ധപ്പെട്ട പ്രിയവും അപ്രിയവും കുറിച്ച് എന്നെ പരീക്ഷിക്കാനാണോ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? അതെന്തായാലും. എന്നാൽ രാഘവനെക്കുറിച്ച് നീ മുമ്പ് പറഞ്ഞത്—‘അവൻ എന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ, ശ്രിമാൻ, ധർമ്മത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’—എന്ന വാക്കുകൾ വെറും എന്നെ പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ, സേവാർത്ഥം മധുരവചനമായി പറഞ്ഞതേയോ?

Verse 17

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।

ഹേ പാപിനി, നീ എന്തുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ഭീകരമായ പദ്ധതി ചിന്തിച്ചു? അല്ലെങ്കിൽ ഭരതനോട് ബന്ധപ്പെട്ട പ്രിയവും അപ്രിയവും കുറിച്ച് എന്നെ പരീക്ഷിക്കാനാണോ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? അതെന്തായാലും. എന്നാൽ രാഘവനെക്കുറിച്ച് നീ മുമ്പ് പറഞ്ഞത്—‘അവൻ എന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ, ശ്രിമാൻ, ധർമ്മത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’—എന്ന വാക്കുകൾ വെറും എന്നെ പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ, സേവാർത്ഥം മധുരവചനമായി പറഞ്ഞതേയോ?

Verse 18

तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम्।आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता।।।।

അത് കേട്ട് ശോകത്തിൽ ദഹിച്ച നീ എന്നെ അത്യന്തം വേദനിപ്പിക്കുന്നു. നീ ഈ ശൂന്യഗൃഹത്തിലേക്ക് (കോപത്തോടെ) കയറിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ നീ മറ്റൊരാളുടെ അധീനയായി പോയിരിക്കുന്നു.

Verse 19

इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम्।अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः।।।।

ഹേ ദേവി, നയസമ്പന്നയായിരുന്ന നീയാൽ തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ ഈ മഹാ അനാചാരം വന്നത്; കാരണം നിന്റെ ബുദ്ധി വികൃതമായിരിക്കുന്നു.

Verse 20

नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम्।।।।

ഹേ വിശാലാക്ഷി, മുമ്പ് നീ ഒരിക്കലും അനുചിതമോ എനിക്ക് അപ്രിയമോ ആയ ഒന്നും ചെയ്തിട്ടില്ല; അതുകൊണ്ട് ഇപ്പോൾ ഞാൻ കേൾക്കുന്നതു വിശ്വസിക്കാൻ എനിക്കാവുന്നില്ല.

Verse 21

ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम।।।।

അല്ലയോ ബാലനേ! മഹാത്മാവായ ഭരതനെപ്പോലെ തന്നെ രാഘവൻ നിനക്കു പ്രിയനാണെന്ന് നീ എനിക്കു പലവട്ടം കഥകളായി പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടല്ലോ.

Verse 22

तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः।कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च।।।।

ദേവീ, ധർമാത്മാവും യശസ്വിയും ആയ രാമന് പതിനാലു വർഷം വനവാസം വേണമെന്നു നീ എങ്ങനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഭീരുവേ?

Verse 23

अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः।कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे।।।।

അത്യന്തം സുകുമാരനും ധർമത്തിൽ ദൃഢചിത്തനും ആയ ആ രാമൻ, അത്യന്തം കഠിനമായ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നു നീ എങ്ങനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?

Verse 24

रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्।।।।

ശുഭലോചനേ, നിന്നെ സേവിക്കുന്ന അഭിരാമനായ രാമനെ നാടുകടത്താൻ നിനക്കു എന്തു കാര്യം?

Verse 25

रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा।विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये।।।।

രാമൻ ഭരതനേക്കാൾ കൂടുതലായി എന്നും നിന്നെ സേവിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് രാമനെക്കാൾ ഭരതനോടു നിനക്കു പ്രത്യേക പക്ഷപാതം ഉണ്ടെന്നു ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

Verse 26

शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात्।।।।बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।

ശുശ്രൂഷയും ഗൗരവവും, നിന്റെ വാക്കിനെ പ്രമാണമായി കരുതി ആജ്ഞ നടപ്പാക്കലും—ആയിരക്കണക്കിന് സ്ത്രീകളും അനേകം പരിചാരകരും ഇടയിൽ പോലും, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനായ രാമനെക്കാൾ നിനക്കു കൂടുതൽ സേവനവും ബഹുമാനവും ആരാണ് ചെയ്യുക?

Verse 27

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।।।

രാഘവനായ രാമനോടു നിന്ദയോ അപവാദമോ യോജിക്കുന്നതല്ല; അവനിൽ കുറ്റാരോപണം ചേരുകയില്ല.

Verse 28

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।2.12.27।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।2.12.28।।

ശുദ്ധചിത്തനായ മനുഷ്യവ്യാഘ്രൻ രാമൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും ആശ്വസിപ്പിച്ചു, പ്രജകൾക്ക് പ്രിയമായ പ്രവർത്തികളാൽ രാജ്യനിവാസികളെ തന്റെ അനുകൂലത്തിലാക്കുന്നു.

Verse 29

सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः।गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्।।।।

സത്യത്താൽ രാഘവൻ ജനങ്ങളെ ജയിക്കുന്നു; ദാനത്താൽ ദീനരെ; ഗുരുജനങ്ങളെ ശുശ്രൂഷയാൽ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ ധനുസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കുന്നു.

Verse 30

सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे।।।।

സത്യം, ദാനം, തപസ്, ത്യാഗം, സൗഹൃദം, ശൗചം, ആർജവം; കൂടാതെ വിദ്യയും ഗുരുജനശുശ്രൂഷയും—ഈ ധ്രുവഗുണങ്ങൾ രഘുകുലനന്ദനായ ശ്രീരാമനിൽ അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 31

तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि।।।।

ദേവീ! ആർജവസമ്പന്നനും ദേവോപമനും മഹർഷിസമതേജസ്സുള്ളവനുമായ ശ്രീരാമനോട് നീ എങ്ങനെ പാപം ആശംസിക്കാം?

Verse 32

न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्।।।।

ലോകത്തോട് പ്രിയമായി സംസാരിക്കുന്ന ശ്രീരാമനിൽ നിന്ന് ഒരു അപ്രിയവാക്കും ഞാൻ ഓർക്കുന്നില്ല; അങ്ങനെ ഇരിക്കെ, നിന്റെ കാരണത്താൽ എന്റെ പ്രിയരാമനോട് പ്രിയ-അപ്രിയമായ, വേദനിപ്പിക്കുന്ന വാക്കുകൾ ഞാൻ എങ്ങനെ പറയും?

Verse 33

क्षमा यस्मिन्दमस्त्याग सत्यं धर्मः कृतज्ञता।अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्मम।।।।

ക്ഷമ, ദമം, ത്യാഗം, സത്യം, ധർമ്മം, കൃതജ്ഞത, സർവ്വഭൂതങ്ങളോടുള്ള അഹിംസ—ഇവയൊക്കെയും വസിക്കുന്ന ആ ശ്രീരാമനില്ലാതെ എനിക്ക് എന്ത് ഗതി, എന്ത് ആശ്രയം?

Verse 34

मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि।।।।

ഹേ കൈകേയീ! ഞാൻ വൃദ്ധനും, അന്ത്യം സമീപിച്ച തപസ്വിയും; ദീനനായി കരുണയോടെ വിലപിക്കുന്ന എന്നോടു നീ കരുണ കാണിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

Verse 35

पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते।तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्युराविशेत्।।।।

സമുദ്രപര്യന്തമായ ഈ ഭൂമിയിൽ ലഭിക്കാവുന്നതെല്ലാം ഞാൻ നിനക്കു സമർപ്പിക്കും; നിനക്കു കോപം പിടിച്ചുകയറാതിരിക്കട്ടെ.

Verse 36

अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत्।।।।

ഹേ കൈകേയീ, ഞാൻ നിനക്കു അഞ്ജലി ചെയ്യുന്നു; നിന്റെ പാദങ്ങളും സ്പർശിക്കുന്നു. രാമനു ശരണം ആയിരിക്കേണമേ; ഈ കാര്യത്തിൽ അധർമ്മം എന്നെ സ്പർശിക്കാതിരിക്കട്ടെ.

Verse 37

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।।।

ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്താൽ ദഹിച്ച മഹാരാജാവ് ശോകത്തിൽ മുങ്ങി, ബോധമറ്റവനെപ്പോലെ വിലപിച്ചു, വിറങ്ങലിച്ചു കുലുങ്ങി, ശോകസമുദ്രത്തിന്റെ അപ്പുറത്തേക്കു വേഗം എത്തിക്കണമെന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, സ്വഭാവത്തിൽ ക്രൂരയായ കൈകേയീ അതിലും ക്രൂരമായ വാക്കുകളാൽ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 38

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।2.12.37।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।2.12.38।।

ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്താൽ ദഹിച്ച മഹാരാജാവ് ശോകത്തിൽ മുങ്ങി, ബോധമറ്റവനെപ്പോലെ വിലപിച്ചു, വിറങ്ങലിച്ചു കുലുങ്ങി, ശോകസമുദ്രത്തിന്റെ അപ്പുറത്തേക്കു വേഗം എത്തിക്കണമെന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, സ്വഭാവത്തിൽ ക്രൂരയായ കൈകേയീ അതിലും ക്രൂരമായ വാക്കുകളാൽ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 39

यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे।धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि।।।।

ഹേ രാജാവേ, രണ്ടു വരങ്ങൾ നൽകി ഇപ്പോൾ വീണ്ടും പശ്ചാത്തപിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഹേ വീരനേ, ഭൂമിയിൽ നീ നിന്റെ ധാർമ്മികതയെ എങ്ങനെ പ്രസ്താവിക്കും?

Verse 40

यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह।कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि।।।।

ധർമ്മജ്ഞനേ! അനേകം രാജർഷിമാർ നിന്നോടൊപ്പം ഒന്നിച്ചുകൂടി ഈ കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ നീ അവർക്കെന്തു മറുപടി പറയും?

Verse 41

यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्षयसि।।।।

ആരുടെ പ്രസാദത്താൽ ഞാൻ ജീവിക്കുന്നു, ആരാണ് എന്നെ കാത്തുരക്ഷിച്ചത്—ആ കൈകേയിയോടു ഞാൻ ചെയ്ത വാഗ്ദാനം മിഥ്യയാക്കി എന്നു നീ പറയുമോ?

Verse 42

किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे।।।।

നരാധിപനേ! ഇന്നേ വരം നൽകി പിന്നെ മറ്റൊരു വിധത്തിൽ സംസാരിച്ചാൽ നീ രാജധർമ്മത്തിന് കളങ്കം വരുത്തും.

Verse 43

शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।

ശ്യേന-കപോതി കഥയിൽ ശൈബ്യ രാജാവ് പക്ഷിക്കു തന്റെ തന്നെ മാംസം അർപ്പിച്ചു; അങ്ങനെ അലർക്ക രാജാവ് തന്റെ കണ്ണുകൾ ദാനം ചെയ്ത് പരമോന്നത ഗതി പ്രാപിച്ചു.

Verse 44

सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।।।

സമുദ്രം ഉടമ്പടി ചെയ്തിട്ട് തീരം ലംഘിക്കാത്തതുപോലെ, പൂർവ്വരാജന്മാരുടെ ചരിതം സ്മരിച്ച്, രാജാവേ, നിന്റെ പ്രതിജ്ഞയെ അസത്യമാക്കരുത്.

Verse 45

स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते।।।।

ഹേ ദുര്‍ബുദ്ധേ, നീ ധര്‍മ്മത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച് രാമനെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്ത് കൗസല്യയോടൊപ്പം നിത്യവും രമിക്കാന്‍ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 46

भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम्।यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।।।

അത് ധര്‍മ്മമോ അധര്‍മ്മമോ ആകട്ടെ, സത്യമോ അസത്യമോ ആകട്ടെ, നീ എനിക്ക് തന്ന വാഗ്ദാനത്തിന് മാറ്റമുണ്ടാകാന്‍ പാടില്ല.

Verse 47

अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते।।।।

രാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്യുകയാണെങ്കില്‍, ഞാന്‍ ഇന്നുതന്നെ നിന്റെ മുന്നില്‍ വെച്ച് വിഷം കഴിച്ച് നീ നോക്കിനില്‍ക്കെ മരിക്കും.

Verse 48

एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम।।।।

രാമന്റെ മാതാവ് (കൗസല്യ) മറ്റുള്ളവരില്‍ നിന്ന് വന്ദനം സ്വീകരിക്കുന്നത് ഒരു ദിവസമെങ്കിലും കാണേണ്ടി വന്നാല്‍, എനിക്ക് മരണമാണ് നല്ലത്.

Verse 49

भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्।।।।

ഹേ രാജാവേ, ഭരതനെയും എന്നെയും സാക്ഷിയാക്കി ഞാന്‍ സത്യം ചെയ്യുന്നു, രാമന്റെ വനവാസമല്ലാതെ മറ്റൊന്നുകൊണ്ടും ഞാന്‍ സംതൃപ്തയാകില്ല.

Verse 50

एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा।।।।

ഇത്രമാത്രം പറഞ്ഞ് കൈകേയി മൗനമായി; രാജാവ് വിലപിച്ചിട്ടും അവൾ അവനോട് മറുപടി പറഞ്ഞില്ല.

Verse 51

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम्।रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च।।।।नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।

കൈകേയിയുടെ അത്യന്തം അശുഭമായ ആവശ്യം—രാമന് വനവാസവും ഭരതന് രാജാധികാരവും—കേട്ടപ്പോൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയ രാജാവ് കുറേ നേരം അവളോട് സംസാരിക്കാനായില്ല.

Verse 52

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।।।

രാജാവ് കണ്ണിമയ്ക്കാതെ ദേവിയെ നോക്കി നിന്നു—പ്രിയയെങ്കിലും അപ്രിയവാക്കുകൾ പറയുന്നവളെ. ഇടിമിന്നലുപോലെ കഠിനവും ഹൃദയത്തെ വേദനിപ്പിക്കുന്നതുമായ, ഭീതികരവും ദുഃഖ-ശോകഭരിതവുമായ അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടതോടെ രാജാവിന് സന്തോഷമൊന്നും ഉണ്ടായില്ല.

Verse 53

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।2.12.52।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।2.12.53।।

രാജാവ് കണ്ണിമയ്ക്കാതെ ദേവിയെ നോക്കി നിന്നു—പ്രിയയെങ്കിലും അപ്രിയവാക്കുകൾ പറയുന്നവളെ. ഇടിമിന്നലുപോലെ കഠിനവും ഹൃദയത്തെ വേദനിപ്പിക്കുന്നതുമായ, ഭീതികരവും ദുഃഖ-ശോകഭരിതവുമായ അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടതോടെ രാജാവിന് സന്തോഷമൊന്നും ഉണ്ടായില്ല.

Verse 54

स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिवापतत्।।।।

ദേവിയുടെ ഭീകരനിശ്ചയവും അവൾ ചെയ്ത ദാരുണശപഥവും മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ച്, ‘രാമാ!’ എന്നു നിശ്വാസം വിട്ട്, വെട്ടിവീഴ്ത്തപ്പെട്ട വൃക്ഷംപോലെ അവൻ വീണു.

Verse 55

नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः।हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः।।।।

ഭൂമിയുടെ അധിപനായ രാജാവ് ചിത്തം നഷ്ടപ്പെട്ടവനെപ്പോലെ—ഉന്മത്തരുപം, രോഗബാധിതനായി സ്വയം വിരുദ്ധമായി പെരുമാറുന്നവനെപ്പോലെ, തേജസ് കവർന്നെടുത്ത സർപ്പത്തെപ്പോലെ ആയി.

Verse 56

दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम्।अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता।।।।भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।

അപ്പോൾ രാജാവ് ദീനമായ വാക്കുകളോടെ കൈകേയിയോട് പറഞ്ഞു: “ലാഭമെന്നു തോന്നുന്ന ഈ അനർത്ഥമായ ദുരന്തം നിനക്കു ആരാണ് ഉപദേശിച്ചത്? ഭൂതബാധിതചിത്തയെന്നപോലെ എന്നോടു സംസാരിക്കുമ്പോൾ നിനക്കു ലജ്ജയില്ലേ?”

Verse 57

शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा।।।।बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।

മുമ്പ്, നീ ബാല്യയൗവനത്തിലിരുന്നപ്പോൾ, നിനക്കു ഇത്തരമൊരു ശീലദോഷമുണ്ടെന്നു ഞാൻ അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ, ഞാൻ മുമ്പ് അറിഞ്ഞതിന്റെ പൂർണ്ണ വിപരീതം തന്നെയാണ് നിനക്കിൽ കാണുന്നത്.

Verse 58

कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्।।।।राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।

നിനക്കു എവിടെ നിന്നാണ് ഇത്തരമൊരു ഭയം ജനിച്ചത്, നീ ഇങ്ങനെയൊരു വരം ചോദിക്കുവാൻ—രാജ്യത്തിൽ ഭരതനെ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി, രാഘവനെ (രാമനെ) വനവാസത്തിനായി അയയ്ക്കുവാൻ?

Verse 59

विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा।।।।यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।

ഈ മനോഭാവത്തിൽ നിന്നോ—അല്ലെങ്കിൽ ഈ അസത്യമായ വഴിയിൽ നിന്നോ—വിരമിക്കൂ; ഭർത്താവിന്റെയും ജനങ്ങളുടെയും ഭരതന്റെയും ഹിതം സത്യമായി ചെയ്യണമെന്നുണ്ടെങ്കിൽ.

Verse 60

नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि।।।।किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।

ഹേ ക്രൂരേ, പാപസങ്കൽപ്പമുള്ളവളേ, ക്ഷുദ്രേ, ദുഷ്കൃത്യകാരിണീ! എന്നിലും രാമനിലും നീ കാണുന്ന ദോഷമോ അപരാധമോ എന്താണ്?

Verse 61

न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्।।।।रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।

രാമനെ മാറ്റിവെച്ച് രാജ്യം സ്വീകരിക്കേണ്ടിവന്നാൽ ഭരതൻ ഒരിക്കലും, യാതൊരു വിധത്തിലും, രാജ്യം ഏറ്റെടുക്കുകയില്ല; ധർമ്മത്തിൽ അവൻ രാമനേക്കാളും ശക്തനെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.

Verse 62

कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते।।।।मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।

ഞാൻ രാമനോട് ‘വനത്തിലേക്ക് പോകുക’ എന്നു പറയുമ്പോൾ, അവന്റെ മുഖം ഞാൻ എങ്ങനെ നോക്കും? ഗ്രഹണത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട ചന്ദ്രനെപ്പോലെ അത് വിവർണ്ണമായി മങ്ങിപ്പോകും.

Verse 63

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।

സുഹൃത്തുകളോടൊപ്പം ആലോചിച്ച് ഞാൻ ഉറപ്പിച്ച ആ നന്മയുള്ള ദൃഢനിശ്ചയം എങ്ങനെ ഞാൻ പിൻവലിക്കപ്പെട്ടതായി കാണും—ശത്രുക്കൾ തോൽപ്പിച്ച് പിന്മാറ്റിയ സൈന്യത്തെപ്പോലെ? നാനാദിക്കുകളിൽ നിന്ന് കൂടിയ രാജാക്കന്മാർ എന്നെക്കുറിച്ച് എന്ത് പറയും? ‘അയ്യോ, ഈ ഇക്ഷ്വാകു ബാലൻ; ഇത്രകാലം രാജ്യം എങ്ങനെ ഭരിച്ചു?’

Verse 64

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।2.12.63।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्। किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।2.12.64।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।

സുഹൃത്തുകളോടൊപ്പം ആലോചിച്ച് ഞാൻ ഉറപ്പിച്ച ആ നന്മയുള്ള ദൃഢനിശ്ചയം എങ്ങനെ ഞാൻ പിൻവലിക്കപ്പെട്ടതായി കാണും—ശത്രുക്കൾ തോൽപ്പിച്ച് പിന്മാറ്റിയ സൈന്യത്തെപ്പോലെ? നാനാദിക്കുകളിൽ നിന്ന് കൂടിയ രാജാക്കന്മാർ എന്നെക്കുറിച്ച് എന്ത് പറയും? ‘അയ്യോ, ഈ ഇക്ഷ്വാകു ബാലൻ; ഇത്രകാലം രാജ്യം എങ്ങനെ ഭരിച്ചു?’

Verse 65

यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः।।।।परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामि किमहं तदा।

പിന്നെ അനേകം വൃദ്ധന്മാർ—ഗുണവാന്മാരും ബഹുശ്രുതന്മാരും—കാകുത്സ്ഥനെ (രാമനെ) കുറിച്ച് എന്നോട് ചോദിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ ഞാൻ എന്ത് മറുപടി പറയാൻ കഴിയും?

Verse 66

कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया।।।।यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।

കൈകേയിയാൽ പീഡിതനായി ഞാൻ രാമനെ വനവാസത്തിലേക്ക് അയച്ചു—ഈ സത്യം പറഞ്ഞാലും അതു അസത്യമെന്നു കരുതപ്പെടും.

Verse 67

किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते।।।।किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।

രാഘവൻ വനത്തിൽ വസിക്കാൻ പോയാൽ കൗശല്യ എന്നോട് എന്ത് പറയും? ഇങ്ങനെയൊരു മഹാ അപ്രീതി ചെയ്തിട്ട് ഞാൻ അവൾക്ക് എന്ത് മറുപടി പറയാൻ കഴിയും?

Verse 68

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।

എപ്പോഴെപ്പോഴോ കൗശല്യ ദാസിയെന്നപോലെയും സഖിയെന്നപോലെയും, ഭാര്യയെന്നപോലെയും സഹോദരിയെന്നപോലെയും, മാതാവെന്നപോലെയും എന്നെ ശുശ്രൂഷിച്ചു—എന്റെ നന്മ മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൾ, എന്റെ പ്രിയപുത്രന്റെ ജനനി, മധുരവാക്യവതി—ആ ദേവി സത്കാരാർഹയായിരുന്നു. എങ്കിലും നിന്റെ കാരണത്താൽ ആ മഹാരാണിയെ ഞാൻ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചില്ല.

Verse 69

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।2.12.68।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।2.12.69।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।

ഹേ ക്രൂരേ, ദുഷ്ടചരിത്രേ, ഈ വംശത്തിന്റെ നാശിനീ! രാമൻ നിന്നോട് എന്ത് പാപം ചെയ്തു? അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ തന്നെ, ഹേ പാപിനീ, നിന്നോട് എന്ത് അപരാധം ചെയ്തു?

Verse 70

इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि।।।।अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।

ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നോടു ചെയ്ത അതേ ഉപകാരമെന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു—രോഗിയെ അപഥ്യവ്യഞ്ജനത്തോടുകൂടെ കഴിച്ച ആഹാരം പിന്നീടു പീഡിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 71

विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च।।।।सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।

രാമനോടുള്ള അപമാനവും അവന്റെ വനപ്രയാണവും കണ്ടു സുമിത്ര ഭീതയായി; പിന്നെ അവൾ എങ്ങനെ എന്നിൽ ഒരിക്കലും വിശ്വസിക്കും?

Verse 72

कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्।।।।मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।

അയ്യോ, ദീനയായ വൈദേഹി രണ്ട് അപ്രിയ വാർത്തകൾ കേൾക്കേണ്ടിവരും—ഞാൻ പഞ്ചത്വം പ്രാപിച്ചതും, രാമൻ വനത്തിൽ ആശ്രയം തേടിയതും.

Verse 73

वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति।।।।हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी।

അയ്യോ, വൈദേഹി എന്റെ പ്രാണങ്ങളെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിച്ച് ക്ഷയിച്ചുപോകും—ഹിമവതിന്റെ ചരിവുകളിൽ കിന്നരനെ വിട്ടുകിട്ടിയ കിന്നരിപോലെ.

Verse 74

न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने।।।।चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।

മഹാവനത്തിൽ ദൂരവാസം ചെയ്യുന്ന രാമനെയും കരയുന്ന മൈഥിലിയെയും കണ്ടാൽ, ഞാൻ ദീർഘകാലം ജീവിക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷയില്ല.

Verse 75

सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे।

ദേവീ, രാമൻ പ്രവ്രജിതനായാൽ എനിക്ക് ജീവിക്കാനുള്ള ഇച്ഛയില്ല; നീ പുത്രനോടുകൂടെ വിധവയായി രാജ്യം ഭരിക്കുമെന്നത് നിശ്ചയം.

Verse 76

सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः।।।।

ആകർഷകമായ രൂപം കണ്ടു വിഷം കലർന്ന മദ്യം കുടിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് നിർദോഷമെന്നു കരുതുന്ന പുരുഷനെപ്പോലെ, ഞാൻ നിന്നെ അത്യന്തം സതിയെന്നു ഉറച്ചുവിശ്വസിച്ചു; എന്നാൽ നീ രൂപവതിയായിട്ടും അസതിയാണ്.

Verse 77

अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः।।।।

പല മധുരമായെങ്കിലും അസത്യമായ ആശ്വാസവാക്കുകളാൽ നീ എന്നെ ശമിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; പിന്നെ ഗാനസ്വരത്തിൽ മയക്കി, ലുബ്ധനായ വേട്ടക്കാരൻ മാൻ കുടുക്കുന്നതുപോലെ നീ എന്നെ വീഴ്ത്തി.

Verse 78

अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा।।।।

പൊതു വഴികളിൽ സജ്ജനർ എന്നെ ‘അനാര്യൻ’ എന്നു തീർച്ചയായും നിന്ദിക്കും—ഞാൻ പുത്രനെ വിറ്റതുപോലെ—സുരാപാനം ചെയ്യുന്ന ബ്രാഹ്മണനെ അവർ ശപിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 79

अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम्।।।।

അഹോ, എത്ര ദുഃഖം, എത്ര കഠിനത—നിന്റെ വാക്കുകൾ സഹിക്കേണ്ടിവരുന്നു! ഇത്തരമൊരു ദുഃഖം എനിക്ക് ലഭിച്ചത്, മുൻപ് ചെയ്ത അശുഭകർമ്മത്തിന്റെ ഫലമെന്നപോലെ.

Verse 80

चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा।।।।

ഹേ പാപിനീ, ദീർഘകാലം ഞാൻ നിന്നെ—പാപത്തോടെയും അജ്ഞാനത്തോടെയും—സംരക്ഷിച്ചു; പിന്നെ തൂക്കുകയറാകുന്ന കയറിനെ സൂക്ഷിച്ചവനെപ്പോലെ।

Verse 81

रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्।।।।

നിനക്കൊപ്പം രമിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ നിന്നെ മരണസ്വരൂപയെന്നു ഞാൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല; ഒറ്റയ്ക്കായി കൈകൊണ്ട് കറുത്ത സർപ്പത്തെ തൊടുന്ന ബാലനെപ്പോലെ।

Verse 82

मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना।तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।।।।

ദുഷ്ടഹൃദയനായ എന്നാൽ ആ മഹാത്മാവായ പുത്രനെ പിതൃഹീനനാക്കി; അതുകൊണ്ട് ഈ ജീവലോകം തീർച്ചയായും എന്നെ നിന്ദിക്കാൻ അർഹമാണ്।

Verse 83

बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति।।।।

‘അയ്യോ, രാജാ ദശരഥൻ അത്യന്തം ബാലിശനും കാമവശനും ആകുന്നു; സ്ത്രീയുടെ കാരണത്താൽ തന്റെ പ്രിയപുത്രനെ വനത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നു,’ എന്നു അവർ പറയും।

Verse 84

व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते।।।।

വ്രതങ്ങളും ബ്രഹ്മചര്യവും ഗുരുക്കന്മാരുടെ കഠിനാനുഷ്ഠാനശിക്ഷയും കൊണ്ടു മുമ്പേ ക്ഷീണിച്ചവൻ, ഭോഗിക്കേണ്ട സമയത്തുതന്നെ വീണ്ടും മഹാദുഃഖത്തിലേക്ക് വീഴും.

Verse 85

नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।

എന്റെ പുത്രൻ രണ്ടാമൊരു വാക്കുകൊണ്ട് മറുപടി പറയുകയില്ല; ‘വനത്തിലേക്ക് പോകുക’ എന്നു പറഞ്ഞാൽ, അവൻ ‘ബാഢം’—‘തഥാസ്തു’—എന്നേ പറയും.

Verse 86

यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः।प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति।।।।

എന്റെ പ്രേരണയാൽ ‘വനത്തിലേക്ക് പോകുക’ എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ ആജ്ഞയ്ക്കു വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചാൽ അത് എന്റെ ആഗ്രഹത്തിനു അനുകൂലമായേനെ; എന്നാൽ എന്റെ പ്രിയ വത്സൻ അങ്ങനെ ചെയ്യുകയില്ല.

Verse 87

शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः।।।।स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ मित्येव वक्षयति।

ശുദ്ധഹൃദയനായ രാഘവൻ എന്റെ അന്തർഭാവം തിരിച്ചറിയുകയില്ല; ‘വനത്തിലേക്ക് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുക’ എന്നു പറഞ്ഞാൽ, അവൻ ‘ബാഢം’—‘തഥാസ്തു’—എന്നേ പറയും.

Verse 88

राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।।।।मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्।

രാഘവൻ വനത്തിലെത്തിയാൽ, സർവ്വലോകത്താൽ നിന്ദിക്കപ്പെട്ടും ക്ഷമിക്കപ്പെടാതെയും ഉള്ള എന്നെ, മരണം യമന്റെ ലോകമായ യമക്ഷയത്തിലേക്ക് നയിക്കും.

Verse 89

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।।।।इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे।

ഞാൻ മരിച്ച ശേഷം, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ വനത്തിലേക്കു പോയ ശേഷം, എനിക്കു പ്രിയവും ഭക്തിയോടെ എനിക്കു ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന എന്റെ ജനങ്ങളിൽ ശേഷിക്കുന്നവർക്കെതിരെ നീ ഇനി ഏതു പാപം ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു?

Verse 90

कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।।।।दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति।

ദേവിയായ കൗശല്യയ്ക്ക് എന്നെയും, രാമനെയും, പുത്രന്മാരെയും കൂടി നഷ്ടമായാൽ, ആ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ രാജ്ഞി എന്നെ തന്നെയനുസരിച്ച് മരണത്തിലേക്കു പോകും.

Verse 91

कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह।।।।प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव।

കൗശല്യയെയും സുമിത്രയെയും എന്നെയും മൂന്നു പുത്രന്മാരെയും കൂടി നരകത്തിലേക്ക് തള്ളിവിട്ട്—ഹേ കൈകേയീ—നീ നിന്റെ വിധം പോലെ സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്ക!

Verse 92

मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।।।।इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि।

എന്നാലും രാമനാലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതോടെ, ഗുണങ്ങളാൽ ശാശ്വതമായി ആദരിക്കപ്പെട്ട അക്ഷോഭ്യമായ ഇക്ഷ്വാകുകുലം കലുഷിതമായി വ്യാകുലമാകും; നീ അതിനെ കലഹവും ശോകവും നിറഞ്ഞ നിലയിൽ ഭരിക്കും.

Verse 93

प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत्।।।।मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः।

രാമന്റെ വനവാസം ഭരതന് സത്യമായി പ്രിയമാണെങ്കിൽ, എന്റെ ആയുസ്സ് തീർന്ന ശേഷം ഭരതൻ എന്റെ പ്രേതകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യരുത്.

Verse 94

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।

അയ്യോ, അനാര്യേ! എന്റെ ശത്രുവായ കൈകേയീ! നിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ സത്യമായും നിറവേറട്ടെ!

Verse 95

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।2.12.94।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।2.12.95।।

ഞാൻ മരിച്ച ശേഷം, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ വനത്തിലേക്ക് പോയാൽ, നീ വിധവയായി പുത്രനോടുകൂടെ രാജ്യം ഭരിക്കും.

Verse 96

त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि।अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।।।।सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा।

രാജകുമാരിയെന്ന പേരുപറഞ്ഞ് നീ എന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ പാർത്തു; എന്നാൽ ലോകത്തിൽ എനിക്ക് അളവറ്റ അപകീർത്തിയും ഉറച്ച അപമാനവും സംഭവിച്ചു. സർവ്വജീവികളിലും പാപം ചെയ്തവനെപ്പോലെ എനിക്ക് അവഗണന ഉണ്ടാകും.

Verse 97

कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।।।।पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति।

രഥങ്ങളിലും ആനകളിലും കുതിരകളിലും വീണ്ടുംവീണ്ടും രാജവൈഭവത്തോടെ സഞ്ചരിച്ച ശീലമുള്ള എന്റെ പ്രിയപുത്രൻ രാമൻ മഹാവനത്തിൽ കാൽനടയായി എങ്ങനെ അലഞ്ഞുതിരിയും?

Verse 98

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।

ആഹാരസമയത്ത് കുണ്ഡലധാരികളായ പാചകരെക്കൊണ്ട് ഞാൻ മുമ്പിൽ നിന്നു അഭിമാനത്തോടെ സമൃദ്ധമായ ഉത്തമ പാനഭോജനങ്ങൾ ഒരുക്കിപ്പിച്ചിരുന്ന എന്റെ പുത്രൻ, ഇനി വന്യാഹാരമായി കഷായവും തിക്തവും കടുപ്പമുള്ള കടുവും ആയ വസ്തുക്കൾ തിന്ന് എങ്ങനെ ജീവിക്കും?

Verse 99

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।2.12.98।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।2.12.99।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।

ആഹാരസമയത്ത് കുണ്ഡലധാരികളായ പാചകരെക്കൊണ്ട് ഞാൻ മുമ്പിൽ നിന്നു അഭിമാനത്തോടെ സമൃദ്ധമായ ഉത്തമ പാനഭോജനങ്ങൾ ഒരുക്കിപ്പിച്ചിരുന്ന എന്റെ പുത്രൻ, ഇനി വന്യാഹാരമായി കഷായവും തിക്തവും കടുപ്പമുള്ള കടുവും ആയ വസ്തുക്കൾ തിന്ന് എങ്ങനെ ജീവിക്കും?

Verse 100

महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः।।।।काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स्यति।

മഹാമൂല്യ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു ദീർഘകാലം സുഖത്തിൽ വളർന്ന അവൻ, കാഷായവസ്ത്രം മാത്രം ധരിച്ചു നിർവസ്ത്ര ഭൂമിയിൽ എങ്ങനെ വസിച്ച് (ശയിച്ച്) ജീവിക്കും?

Verse 101

कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम्।।।।रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्।

ഇത് ആരുടെ ഭീകരവചനങ്ങളാണ്—ഇങ്ങനെയൊരു അചിന്ത്യ പദ്ധതി: രാമന്റെ അരണ്യഗമനവും ഭരതന്റെ രാജാഭിഷേകവും?

Verse 102

धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा।न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मातरम्।।।।

‘സ്ത്രീ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നതിന് ധിക്കാരം—കപടിനി, എപ്പോഴും സ്വാർത്ഥപര! എങ്കിലും ഞാൻ എല്ലാ സ്ത്രീകളെയും കുറിച്ച് പറയുന്നില്ല—ഭരതന്റെ മാതാവിനെക്കുറിച്ചുമാത്രം.

Verse 103

अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे।किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे।।।।

അനർത്ഥത്തിൽ രമിക്കുന്നവളേ, ലാഭലോഭിനി, ക്രൂരളേ, എന്നെ പീഡിപ്പിക്കാൻ ഉറച്ച സ്വഭാവമുള്ളവളേ! എന്റെ നിമിത്തം, പരഹിതം ചെയ്യുന്ന രാമനിൽ നീ ഏതു അപ്രിയദോഷമാണ് കാണുന്നത്?

Verse 104

परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्।।।।

രാമൻ ദുരിതത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നതു കണ്ടാൽ സർവ്വലോകവും കോപാഗ്നിയിൽ ജ്വലിക്കും; പിതാക്കന്മാർ പുത്രന്മാരെ ഉപേക്ഷിക്കും, ഭക്തിപൂർവ്വം സ്നേഹമുള്ള ഭാര്യമാരും തങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കളെയ്ക്കൂടി വിട്ടൊഴിയും.

Verse 105

अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव च पुनर्युवेव।।।।

എന്നാൽ ഞാൻ—ദേവകുമാരനെപ്പോലെ മനോഹരരൂപവും അലങ്കാരശോഭയും ധരിച്ച് എന്റെ പുത്രൻ എന്റെ അടുക്കൽ വരുന്നതു കാണുമ്പോൾ—ആനന്ദിക്കുന്നു; അവന്റെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ വീണ്ടും യുവാവായതുപോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 106

विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि।रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे।।।।

സൂര്യനില്ലാതെയും ലോകപ്രവർത്തനം എങ്ങനെയോ തുടരാമെങ്കിലും, അല്ലെങ്കിൽ വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രൻ മഴ തടഞ്ഞാലും—ഇവിടെ നിന്ന് രാമൻ പുറപ്പെടുന്നതു കണ്ട ശേഷം ആരും ജീവിച്ചിരിക്കില്ല; ഇതാണ് എന്റെ ദൃഢബോധം.

Verse 107

विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्।।।।

എന്റെ നാശം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, അഹിതകരമായ, ശത്രുവിനെപ്പോലെയുള്ള നീയെ—മരണത്തെ തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ—ഞാൻ ആശ്രയിച്ചു. അയ്യോ, ദീർഘകാലം ഞാൻ മടിയിൽ മഹാവിഷമുള്ള നാഗിനിയെ ധരിച്ചു; ആ മോഹം കൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ നശിച്ചുപോയി.

Verse 108

मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी।।।।

ഞാനും രാമനും ലക്ഷ്മണനും നീക്കപ്പെട്ടാൽ, നിന്നോടുകൂടെ ഭരതൻ നഗരവും രാജ്യവും ഭരിക്കട്ടെ; എന്റെ ബന്ധുക്കളെ വധിച്ച് എന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് ആനന്ദകാരിണിയാകട്ടെ।

Verse 109

नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा।।।।

ഹേ ക്രൂരവൃത്തിയുള്ളവളേ, ദുരിതത്തിൽ പ്രഹരിക്കുന്നവളേ! ഇന്ന് നീ ഇവിടെ ബലമായി ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, നിന്റെ വായിലെ പല്ലുകൾ ആയിരം കഷണങ്ങളായി പൊട്ടി താഴെ എന്തുകൊണ്ട് വീഴുന്നില്ല?

Verse 110

न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते।।।।

രാമൻ അല്പമെങ്കിലും ഹിതവിരുദ്ധമോ അപ്രിയമോ ആയ വാക്ക് ഉച്ചരിക്കുകയില്ല; കടുപ്പമായി സംസാരിക്കാനും അവനറിയില്ല. മനോഹരവാക്യനും നിത്യഗുണസമ്മതനും ആയ രാമനിൽ നീ എങ്ങനെ ദോഷം ആരോപിക്കുന്നു?

Verse 111

प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज।न ते करिष्यामि वच स्सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसनि।।।।

നീ ദുഃഖത്തിൽ ക്ഷയിക്കട്ടെ, അല്ലെങ്കിൽ ജ്വലിക്കട്ടെ, അല്ലെങ്കിൽ നശിക്കട്ടെ—അഥവാ ആയിരം കഷണങ്ങളായി പൊട്ടി ഭൂമിയിൽ വീഴട്ടെ; ഹേ കേകയരാജകുലത്തിന്റെ കളങ്കമേ! നിന്റെ ആ ഭീകരവും ഹിതവിരുദ്ധവും ആയ വാക്ക് ഞാൻ നടപ്പാക്കുകയില്ല।

Verse 112

क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम्।।2.12,112।।

നീ ക്ഷുരംപോലെ മൂർച്ചയുള്ളവൾ—എപ്പോഴും അസത്യത്തെ മധുരവാക്കാക്കി പറയുന്ന ദുഷ്ടഭാവിനി, സ്വന്തം കുലത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നവൾ. നീ ദർശനത്തിലും അമനോഹര; ബന്ധനങ്ങളോടുകൂടിയ ഹൃദയം ദഹിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന നിന്റെ ജീവൻ ഞാൻ സഹിക്കുകയില്ല।

Verse 113

न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः।ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे।।।।

എന്റെ പുത്രനില്ലാതെ എനിക്ക് ജീവൻ തന്നെയില്ല; പിന്നെ സുഖം എവിടെ? ആത്മഗൗരവമുള്ളവന് ഭോഗസുഖം എവിടെ? ഹേ ദേവി രാജ്ഞീ, എന്റെ അഹിതം ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തി നിനക്കു യുക്തമല്ല; ഞാൻ നിന്റെ പാദങ്ങളെയും സ്പർശിക്കുന്നു—എന്നോട് പ്രസന്നയായി കരുണ കാണിക്കണമേ.

Verse 114

स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसम्स्पृश्य यथाऽतुरस्तथा।।।।

ആശ്രയമില്ലാത്തവനെപ്പോലെ വിലപിച്ച ആ ഭൂപാലൻ—സ്ത്രീയുടെ അതിമാത്ര പിടിയിൽ ഹൃദയം ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവൻ—താഴെ വീണു; ദേവി ഇരുകാലുകളും പിൻവലിച്ച് അകറ്റി വിരിച്ചപ്പോൾ, രോഗിയെന്നപോലെ അവൻ വീണു, അവയെ സ്പർശിക്കാനാവാതെ.