Shloka 1

ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च।।।।

tataḥ śrutvā mahārājaḥ kaikeyyā dāruṇaṃ vacaḥ | cintām abhisamāpede muhūrtaṃ pratatāpa ca ||

പിന്നീട് കൈകേയിയുടെ ദാരുണവചനങ്ങൾ കേട്ട മഹാരാജ ദശരഥൻ ആശങ്കാഭരിതമായ ദുഃഖത്തിൽ വീണു; കുറേ നേരം അത്യന്തം വ്യഥയാൽ ദഗ്ധനായതുപോലെ വേദനിച്ചു.

kimwhat?
kim:
Prashna (प्रश्न)
TypeNoun
Rootkim (प्रातिपदिक)
FormInterrogative pronoun (प्रश्नवाचक सर्वनाम), Neuter, Nominative/Accusative (1/2), Singular; used adverbially in question
nuindeed (question particle)
nu:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootnu (अव्यय)
FormInterrogative particle (प्रश्नार्थक निपात)
memy
me:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootasmad (प्रातिपदिक)
FormSarvanāma, Genitive (6), Singular (enclitic)
yadiif
yadi:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootyadi (अव्यय)
FormConjunction/conditional particle (शर्तबोधक)
or
:
Vikalpa (विकल्प)
TypeIndeclinable
Rootvā (अव्यय)
FormDisjunctive particle (विकल्प)
svapnaḥa dream
svapnaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsvapna (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1), Singular
citta-mohaḥmental delusion
citta-mohaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcitta (प्रातिपदिक) + moha (प्रातिपदिक)
FormTatpuruṣa (तत्पुरुष; 'delusion of mind'); Masculine, Nominative (1), Singular
apialso/even
api:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
FormParticle (सम्भावना/समुच्चय)
or
:
Vikalpa (विकल्प)
TypeIndeclinable
Rootvā (अव्यय)
FormDisjunctive particle
mamaof me
mama:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootasmad (प्रातिपदिक)
FormSarvanāma, Genitive (6), Singular
anubhūta-upasargaḥan experienced foreboding/affliction
anubhūta-upasargaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootanubhūta (√bhū + kta; प्रातिपदिक) + upasarga (प्रातिपदिक)
FormKarmadhāraya (कर्मधारय; 'experienced omen/affliction'); Masculine, Nominative (1), Singular
or
:
Vikalpa (विकल्प)
TypeIndeclinable
Rootvā (अव्यय)
FormDisjunctive particle
manasaḥof the mind
manasaḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootmanas (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Genitive (6), Singular
or
:
Vikalpa (विकल्प)
TypeIndeclinable
Rootvā (अव्यय)
FormDisjunctive particle
apialso
api:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
FormParticle
upadravaḥdisturbance/malady
upadravaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootupadrava (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1), Singular

After hearing the dreadful words of Kaikeyi, the maharaja (Dasaratha), engulfed in grief, was extremely distressed for a moment.

D
Dasaratha
K
Kaikeyi

FAQs

Dharma is tested in moments of shock: the king’s inner turmoil foreshadows the conflict between personal affection and the obligation to uphold pledged truth and royal righteousness.

Immediately after Kaikeyī speaks her harsh demand, Daśaratha is overwhelmed with grief and distress.

Not a virtue but a human vulnerability: Daśaratha’s deep attachment and the painful weight of responsibility.