Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಪೂರ್ವದ ಅಲಂಕಾರ ಚರ್ಚೆಯಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ನಾಟ್ಯಪ್ರಯೋಗದ ತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿನ ದೇಹಾಭಿನಯವು (1) ಗತಿಯ ವಿಶೇಷ ಭೇದಗಳು ಮತ್ತು (2) ಅಂಗ–ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು—ಆರಂಭದ ‘ಆಧಾರಸ್ಥಿತಿ’ಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ—ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲೀಲಾ, ವಿಲಾಸ, ವಿಚ್ಛಿತ್ತಿ, ವಿಭ್ರಮ, ಕಿಲಕಿಞ್ಚಿತ, ಮೊಟ್ಟಾಯಿತ, ಕುಟ್ಟಮಿತ, ವಿವ್ವೋಕ, ಲಲಿತ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಬಹುಶಃ ಶೃಂಗಾರಪ್ರಧಾನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ-ಮೋಡಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ‘ಕಿಞ್ಚಿದ್-ವಿಲಾಸ’ ಮತ್ತು ‘ಕಿಲಕಿಞ್ಚಿತ’ (ನಗು–ಅಳುವು ಮುಂತಾದ ಅನುಭಾವಗಳ ಮಿಶ್ರ ಸೂಚನೆ)ಗಳ ಉಪವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಶಿರ, ಹಸ್ತ, ವಕ್ಷ, ಪಾರ್ಶ್ವ, ಕಟಿ/ನಿತಂಬ, ಪಾದಗಳಂತೆ ದೇಹಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನಕ್ಷೆಗೊಳಿಸಿ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರತ್ಯಂಗಚೇಷ್ಟೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನಜನ್ಯ ಚೇಷ್ಟೆಗಳ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾಂತ್ರಿಕ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶಿರೋಚಲನ 13, ಭ್ರೂಚೇಷ್ಟೆ 7, ರಸ–ಭಾವಾನುಸಾರ ದೃಷ್ಟಿಭೇದಗಳು (36 ಉಪವಿಭಾಗ, 8 ಭೇದ), ತಾರಕಾ/ನೇತ್ರಕ್ರಿಯೆ 9, ನಾಸಿಕಾ 6, ಶ್ವಾಸ 9, ಹಾಗೂ ಮುಖ–ಗ್ರೀವಾ ದೋಷಗಳ ಗಣನೆ ಇದೆ. ಹಸ್ತಮುದ್ರೆಗಳು ಏಕಹಸ್ತ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತಹಸ್ತ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ, ಸಂಯುಕ್ತಹಸ್ತ 13—ಅಂಜಲಿ, ಕಪೋತ, ಕರ್ಕಟ, ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ; ಪತಾಕಾ, ತ್ರಿಪತಾಕಾ, ಕರ್ತರೀಮುಖ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಹಸ್ತರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಠಾಂತರಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧಡ/ಉದರ/ಪಾರ್ಶ್ವ/ಕಾಲು/ಪಾದ ಕ್ರಿಯಾವಿಭಾಗಗಳಿಂದ ನೃತ್ಯ–ನಾಟ್ಯದ ದೇಹಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಧರ್ಮಾಧಿಷ್ಠಿತ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿದ್ಯೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे रीतिनिरूपणं नामोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणं अग्निर् उवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म चानयोः शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्वो ऽवलाश्रयः
ಇಂತೆ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಅಲಂಕಾರಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ರೀತಿ-ನಿರೂಪಣ’ ಎಂಬ ಮೂರುನೂರ ನಲವತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮೂರುನೂರ ನಲವತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯ—‘ನೃತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಗಕರ್ಮ-ನಿರೂಪಣ’. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ಅಭಿನಯದಲ್ಲಿ ಚೇಷ್ಟೆಗಳ ವಿಶೇಷ ಭೇದಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು—ಈ ಎರಡೂ ದೇಹಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆರಂಭವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೊದಲಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಆಧಾರಸ್ಥಿತಿ (ಆರಂಭಿಕ ಭಂಗಿ)ಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.
Verse 2
लीला विलासो विछित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा
ಲೀಲಾ, ವಿಲಾಸ, ವಿಚ್ಛಿತ್ತಿ, ವಿಭ್ರಮ, ಕಿಲಕಿಞ್ಚಿತ, ಮೊಟ್ಟಾಯಿತ, ಕುಟ್ಟಮಿತ, ವಿವ್ವೋಕ, ಹಾಗೆಯೇ ಲಲಿತ—ಇವು (ಸ್ತ್ರೀಯ) ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶೃಂಗಾರಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ನಾಮರೂಪಗಳು.
Verse 3
विकृतं क्रीडितं केलिरिति द्वादशधैव सः लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये
‘ವಿಕೃತ’, ‘ಕ್ರೀಡಿತ’ ಮತ್ತು ‘ಕೇಲಿ’—ಇಂತೆ ಅದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ದ್ವಾದಶ ವಿಧ. ‘ಲೀಲಾ’ಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಜನರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳ ಅನುಕರಣವು ಆವರಣ/ಗೋಪನದೊಂದಿಗೆ, ಅಂತ್ಯವಾಗುವವರೆಗೂ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
Verse 4
विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते हसितक्रान्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं
ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭೇದಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಸ್ವಲ್ಪ ಮನೋಹರ ಭಾವವಿಲಾಸವನ್ನು ರಸಜ್ಞರು ‘ಕಿಞ್ಚಿದ್-ವಿಲಾಸ’ ಎಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಗು, ಅಳಲು ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಂಕರವನ್ನು ‘ಕಿಲಕಿಞ್ಚಿತ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ।
Verse 5
विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्यतः शिरः पाणिरुरः पार्श्वङ्कटिरङ्घ्रिरिति क्रमात्
‘ವಿಕಾರ’ವೆಂದರೆ ಒಂದು ವಿಭಿನ್ನ ಅಭಿನಯ-ಚಲನೆ; ಸೌಕುಮಾರ್ಯದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಸೊಗಸಾದ ಗತಿ ‘ಲಲಿತ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶಿರ, ಕೈ, ವಕ್ಷ, ಪಾರ್ಶ್ವ, ಕಟಿ ಮತ್ತು ಪಾದಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 6
अङ्गानि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते सङ्क्षिप्तकरपातौ चेति ज अङ्गप्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना
ಮುಖ್ಯ ಅಂಗಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳು—ಭ್ರೂಲತಾ (ಭ್ರೂಗಳ ನಾಜೂಕು ಚಲನೆ ಮುಂತಾದವು)—ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕೈಗಳ ಸಂಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ಕೈ ಬೀಳುವಿಕೆ. ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉದ್ದೇಶಿತ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಸಹ ನಡೆಯುತ್ತದೆ।
Verse 7
न प्रयोगः क्वचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्वचित् आकम्पितं कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೇರ ಪ್ರಯೋಗವಿಲ್ಲ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತಿರಚಾಗಿ. ಹಾಗೆಯೇ ಆಕಂಪಿತ (ಆರಂಭಿಕ ನಡುಕು), ಕಂಪಿತ (ಪೂರ್ಣ ನಡುಕು), ಧೂತ (ಅಲುಗಾಟ), ವಿಧೂತ (ತೀವ್ರ ಅಲುಗಾಟ) ಎಂಬ ರೂಪಗಳೂ ಇವೆ।
Verse 8
परिवाहितमाधूतमवधूतमथाचितं निकुञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम्
ಪರಿವಾಹಿತ (ಸುತ್ತಿಸಿ ಹರಿಸುವುದು), ಆಧೂತ (ಅಲುಗಿಸುವುದು), ಅವಧೂತ (ಝಟಕಿಸಿ ತಳ್ಳುವುದು), ಆಚಿತ (ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು); ನಿಕುಂಚಿತ (ಕುಗ್ಗಿಸಿ ಮಡಚುವುದು), ಪರಾವೃತ್ತ (ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸುವುದು), ಉತ್ಕ್ಷಿಪ್ತ (ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತುವುದು), ಅಧೋಗತ (ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುವುದು)—ಇವು ಚಲನೆ/ಹಸ್ತಪ್ರಯೋಗದ ವಿಧಗಳು।
Verse 9
ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं
‘ಲಲಿತ’ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಒಂದು ವಿಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಶಿರಸ್ಸಿನ (ತಲೆಯ ಭಂಗಿ/ಚಲನೆ) ಭೇದಗಳು ಹದಿಮೂರು ವಿಧ. ಭ್ರೂಕರ್ಮ ಏಳು ವಿಧ; ‘ಪಾತನ’ ಎಂದರೆ ಮುಖವು ಭ್ರೂಕುಟಿಯಂತೆ ಸಂಕೋಚಗೊಳ್ಳುವ ಭ್ರೂಕರ್ಮ.
Verse 10
दृष्तिस्त्रिधा रमस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा
ದೃಷ್ಟಿ (ರಸಗ್ರಹಣ) ತ್ರಿವಿಧ—ರಮ (ಆನಂದ) ಸಂಬಂಧಿತ, ಸ್ಥಾಯಿಭಾವ ಸಂಬಂಧಿತ, ಸಂಚಾರಿಭಾವ ಸಂಬಂಧಿತ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಬಂಧ (ಅವರೋಧಕ ಕಾರಣ) ಸಂಬಂಧಿತ. ಇದು ರಸಜನ್ಯ; ಉಪಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಮுப்பತ್ತಾರು ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಅಷ್ಟವಿಧವೂ ಆಗಿದೆ.
Verse 11
नवधा तारकाकर्म भ्रमणञ्चलनादिकं षोढा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवधा मतः
‘ತಾರಕಾ’ ಕರ್ಮ ಒಂಬತ್ತು ವಿಧ—ಭ್ರಮಣ, ಚಲನ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ. ನಾಸಿಕಾ (ನಾಸಾಪಥ/ನಾಡಿ) ಆರು ವಿಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ನಿಶ್ವಾಸ (ಶ್ವಾಸಕ್ರಿಯೆ) ಒಂಬತ್ತು ವಿಧವೆಂದು ಮತವಾಗಿದೆ.
Verse 12
षोटौष्ठकर्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया कलुषादिमुखं षोढा ग्रीवा नवविधा स्मृता
ಒಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪಾಪರೂಪ ವಿಕೃತಿಗಳು ಹದಿನಾರು ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಚಿವುಕು (ಗಡ್ಡ) ಕ್ರಿಯೆ/ವಿಕಾರ ಏಳು ವಿಧ. ‘ಕಲುಷ’ ಮೊದಲಾದ ಮುಖ/ಮುಖಮಂಡಲದ ದೋಷಗಳು ಹದಿನಾರು ವಿಧ; ಗ್ರೀವಾ (ಕತ್ತು) ದೋಷಗಳು ಒಂಬತ್ತು ವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ.
Verse 13
असंयुतः संयुतश् च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते पताकस्त्रिपाताकश् च तथा वै कर्तरीमुखः
ಹಸ್ತಮುದ್ರೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ವಿಧ—ಅಸಂಯುತ (ಏಕ) ಮತ್ತು ಸಂಯುತ (ಜೋಡಿತ). ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪತಾಕ, ತ್ರಿಪತಾಕ ಹಾಗೂ ಕರ್ತರೀಮುಖ ಇತ್ಯಾದಿ ಮುದ್ರಾಭೇದಗಳಿವೆ.
Verse 14
अर्धचन्द्रोत्करालश् च शुकतुण्डस्तथैव च सुष्टिश् च शिखरश् चैव कपित्थः खेटकामुखः
(ಈ ಶಸ್ತ್ರ-ರೂಪಗಳ ಹೆಸರುಗಳು) ಅರ್ಧಚಂದ್ರೋತ್ಕರಾಲ, ಶುಕತುಂಡ; ಹಾಗೆಯೇ ಸುಷ್ಟಿ, ಶಿಖರ; ಮತ್ತು ಕಪಿತ್ಥ, ಖೇಟಕಾಮುಖ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
Verse 15
सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः कांमूलकालपद्मौ* च चतुरभ्रमरौ तथा
‘ಸೂಚ್ಯಾಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಯಂತ್ರವು ಪದ್ಮಕೋಶ (ಕಮಲ ಮೊಗ್ಗು) ಆಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ; ಅದರ ಶಿರ/ಮೇಲ್ಭಾಗವು ಮೃಗಶೀರ್ಷದಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮೂಲವು ಕಮಲಸಮಾನವಾಗಿದ್ದು, ನಾಲ್ಕು ಭ್ರಮರ-ಸದೃಶ ಸುತ್ತುಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 16
हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा आकल्पितं कल्पितञ्चेति ख काङ्गूलकालपद्माविति ञ कांमूलकालपद्मौ काङ्गूलकालपद्मौ एतत्पाठद्वयं न समीचीनं उर्णनाभस्ताम्रचूडश् चतुर्विंशतिरित्यमी
(ಹೆಸರುಗಳು) ‘ಹಂಸಾಸ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಹಂಸಪಕ್ಷ’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸಂದಂಶ’ ಮತ್ತು ‘ಮುಕುಲ’; ‘ಆಕಲ್ಪಿತ’ ‘ಕಲ್ಪಿತ’—ಇದು ಖ-ಪಾಠ. ಞ-ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಂಗೂಲ-ಕಾಲ-ಪದ್ಮ’; ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಂಮೂಲ-ಕಾಲ-ಪದ್ಮ/ಕಾಂಗೂಲ-ಕಾಲ-ಪದ್ಮ’—ಈ ಎರಡೂ ಪಾಠಗಳು ಸಮೀಚೀನವಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಉರ್ಣನಾಭ’ ಮತ್ತು ‘ತಾಮ್ರಚೂಡ’—ಇವು ಸೇರಿ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಎಂದು.
Verse 17
असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश अञ्जलिश् च कपोतश् च कर्कटः स्वस्तिकस् तथा
ಅಸಂಯುತ ಹಸ್ತಗಳು (ಒಂದು ಕೈ ಮುದ್ರೆಗಳು) ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಸಂಯುತ ಹಸ್ತಗಳು ಹದಿಮೂರು—ಅಂಜಲಿ, ಕಪೋತ, ಕರ್ಕಟ, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಮೊದಲಾದವು.
Verse 18
कटको वर्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस् तथा दोलः पुष्पपुटश् चैव तथा मकर एव च
ಕಟಕ, ವರ್ಧಮಾನ, ಅಸಂಗ, ನಿಷಧ; ದೋಲ, ಪುಷ್ಪಪುಟ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಕರ—ಇವುಗಳೂ (ಆಭರಣ-ರೂಪ/ಅಲಂಕಾರ ವಿನ್ಯಾಸ) ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು/ಪ್ರಕಾರಗಳಾಗಿ ಅಂಗೀಕೃತವಾಗಿವೆ.
Verse 19
गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्धमानो ऽपरे कराः उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्तनादिकम्
‘ಗಜದಂತ’, ‘ವಹಿಸ್ತಂಭ’, ‘ವರ್ಧಮಾನ’ ಮೊದಲಾದ ಹಸ್ತಮುದ್ರೆಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಉರಃ (ವಕ್ಷ) ಚಲನಗಳು ಐದು ವಿಧ—ಆಭುಗ್ನ, ನೃತ್ಯಸಮಾನ ನर्तनಾದಿ।
Verse 20
उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चधा अनेकधा पादकर्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम्
ನಾಟಕ-ನೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಉದರಚಲನವನ್ನು ತ್ರಿವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ದುಂದುರ (ಉಬ್ಬಿದ), ಅತಿಕ್ಷಾಮ (ಅತಿಶಯ ಕ್ಷೀಣ), ಹಾಗೂ ಖಂಡ/ಪೂರ್ಣ (ವಿಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣ) ರೂಪ. ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಕರ್ಮ, ಜಂಘಾಕರ್ಮವೂ ಐದು, ಪಾದಕರ್ಮವು ಅನೇಕ ವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ।
Frequently Asked Questions
It formalizes embodied performance as śāstra by enumerating precise taxonomies: expressive modes (e.g., līlā, vilāsa, kilakiñcita), anatomical application (head-to-feet), head movements (13), eyebrow actions (7), gaze/dṛṣṭi systems tied to rasa and bhāvas (including a 36-fold subdivision), breath/nasal/ocular operations, and the twofold hasta system (asaṃyuta/saṃyuta) with named examples.
By treating aesthetic discipline as dhārmic training: controlled movement, gaze, and gesture refine attention, regulate emotion (bhāva) in relation to rasa, and align creative expression with ordered knowledge—supporting ethical culture and inner steadiness that can be integrated into a mukti-oriented life.
Because performance-technical lists were transmitted across recensions; noting pāṭha-bheda preserves scholarly integrity and signals that the Agni Purāṇa functions as a compendium drawing from (and sometimes differing across) established nāṭya traditions.