Adhyaya 338

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नाटकनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शृङ्गारादिरसनिरूपणम् अग्निर् उवाच अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्

ಇಂತೆ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಅಲಂಕಾರಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಾಟಕನಿರೂಪಣ’ ಎಂಬ ಮೂರುನೂರ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ಮೂರುನೂರ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ—‘ಶೃಂಗಾರಾದಿ ರಸನಿರೂಪಣ’ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ಅಕ್ಷರ, ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ, ಸನಾತನ, ಅಜ, ವಿಭು; ವೇದಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಏಕವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದು—ಅದೇ ಚೈತನ್ಯ, ಅದೇ ಜ್ಯೋತಿ, ಅದೇ ಈಶ್ವರ।

Verse 2

आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया

ಅವನ ಆನಂದ ಸಹಜ; ಅದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವ್ಯಕ್ತೀಕರಣವೇ ‘ರಸ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಚೈತನ್ಯದ ಚಮತ್ಕಾರದಿಂದ ಜನಿಸುವ ಆಸ್ವಾದ।

Verse 3

आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं

ಆ (ಪ್ರಕೃತಿ/ಆದಿ-ತತ್ತ್ವ) ಯ ಮೊದಲ ವಿಕಾರವನ್ನು ‘ಅಹಂಕಾರ’ ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ‘ಅಭಿಮಾನ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಅದಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ತ್ರಿಭುವನವು ವ್ಯಕ್ತರೂಪವಾಗಿ ಸಮಾವಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

Verse 4

अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी व्यभिचार्यादिसामान्यात् शृङ्गार इति गीयते

ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ‘ರತಿ’ ಪರಿಪೋಷವನ್ನು ಪಡೆದು ಪರಿಪಕ್ವವಾದಾಗ, ವ್ಯಭಿಚಾರಿ-ಭಾವಾದಿಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ‘ಶೃಂಗಾರ’ ರಸವೆಂದು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ.

Verse 5

तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः

ಇದರ ಭೇದಗಳು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅನೇಕ—ಹಾಸ್ಯಾದಿ ಇತರ ರಸಗಳೂ ಸಹ. ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ತನ್ನದೇ ಲಕ್ಷಣವಿದ್ದು, ಸ್ವಸ್ವ ಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದ ವಿಶೇಷ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ, ವಿಶಿಷ್ಟ ಪರಿಘೋಷ (ಧ್ವನಿ-ಉದ್ಗಾರ) ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 6

सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते

ಸತ್ತ್ವಾದಿ ಗುಣಸಂತಾನದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಆಧಾರಿತ (ರಸ/ಭಾವ) ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಜನಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಗದಿಂದ ಶೃಂಗಾರ ರಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯ (ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ) ಯಿಂದ ರೌದ್ರ ರಸ ಪ್ರಜಾಯಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 7

वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः

ವೀರ ರಸವು ಅವಷ್ಟಂಭ (ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ/ಧೈರ್ಯ)ದಿಂದ ಜನಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬೀಭತ್ಸ ರಸಕ್ಕೆ ಆಧಾರ ಸಂಕೋಚ (ವಿಕರ್ಷ/ಘೃಣ) ಎಂದು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾರೆ. ಶೃಂಗಾರದಿಂದ ಹಾಸ್ಯ ಜನಿಸುತ್ತದೆ; ರೌದ್ರದಿಂದ ಕರుణ ರಸ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 8

वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः

ವೀರ ರಸದಿಂದ ಅದ್ಭುತ ರಸವು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ; ವೀಭತ್ಸ ರಸದಿಂದ ಭಯಾನಕ ರಸವು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಶೃಂಗಾರ, ಹಾಸ್ಯ, ಕರುಣಾ, ರೌದ್ರ, ವೀರ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕ—ಇವುಗಳೂ ಪ್ರಧಾನ ರಸಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

Verse 9

वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा

ಸ್ವಭಾವತಃ ನಾಲ್ಕು ರಸಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ—ವೀಭತ್ಸ, ಅದ್ಭುತ, ಶಾಂತ (ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಇನ್ನೊಂದು). ತ್ಯಾಗವಿಲ್ಲದೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪ್ರಕಾಶಿಸದಂತೆ, ರಸವಿಲ್ಲದೆ ವಾಣಿ/ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ನೀರಸವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 10

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते

ಅಪಾರ ಕಾವ್ಯಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಕವಿಯೇ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ. ಅವನಿಗೆ ವಿಶ್ವವು ಹೇಗೆ ರೋಚಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ (ಕಾವ್ಯಲೋಕ) ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡು ನಿರ್ಮಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 11

शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्

ಕವಿ ಶೃಂಗಾರಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದರೆ, ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತು ರಸಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಕವಿ ವೀತರಾಗನಾದರೆ, ಅದು (ಕಾವ್ಯಲೋಕ) ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೀರಸ—ರಸವಿಲ್ಲದ—ಆಗುತ್ತದೆ.

Verse 12

न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति

ಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ರಸವಿಲ್ಲ; ರಸವಿಲ್ಲದೆ ಭಾವವೂ ಇಲ್ಲ. ಭಾವಗಳು ಈ (ವಿಭಾವಾದಿ) ಮೂಲಕ ರಸಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ; ರಸಗಳೂ ಭಾವಗಳ ಮೂಲಕವೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ—ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 13

स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते

ಸ್ಥಾಯೀ ಭಾವಗಳು ಎಂಟು; ಅವು ರತಿ (ಪ್ರೇಮ/ಆನಂದ)ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಭಾವಗಳು ಸ್ತಂಭ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಆರಂಭ. ಮನಸ್ಸು ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುವಾಗ ಸುಖಾನುಭವವೇ ರತಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 14

हर्षादिभिश् च मनसो विकाशो हास उच्यते चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम्

ಹರ್ಷ ಮೊದಲಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಾಸವಾಗುವುದು ಹಾಸ (ನಗು) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಿಚಿತ್ರವಾದುದನ್ನು ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ವೈಕಲ್ಯ/ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಭಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 15

जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः

ಜುಗುಪ್ಸೆ ಎಂದರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳ प्रति ಅಸಹ್ಯ/ವಿಕರ್ಷಣೆ; ನಿಂದೆ ಎಂದರೆ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ತರುವವರ प्रति. ವಿಸ್ಮಯ ಎಂದರೆ ಅತಿಶಯವಾದ ಅರ್ಥ/ವಸ್ತುವಿನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಚಿತ್ತ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುವುದು.

Verse 16

अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः

ಸ್ತಂಭ ಮೊದಲಾದ ಎಂಟು ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್ ಎಂಬ ಗುಣಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಸ್ತಂಭ ಎಂದರೆ ಚೇಷ್ಟೆ/ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಪ್ರತಿಘಾತ (ತಡೆ), ಅದು ಭಯ, ರಾಗ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಸಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

Verse 17

श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः

ಸ್ವೇದವು ದೇಹದ ಜಲ; ಅದು ಶ್ರಮ, ರಾಗ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಸಹಿತವಾದ ಅಂತರಂಗ ಕ್ಷೋಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಹರ್ಷ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲಾಸ ಉಂಟಾಗಿ, ಒಳಗಿನಿಂದ ಪುಲಕ/ರೋಮಾಂಚ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 18

हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः

ಹರ್ಷಾದಿ ಭಾವಗಳಿಂದ ವಾಕ್ಸಂಗ (ಮಾತು ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದು/ತಡಕುವುದು) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಭಯಾದಿಗಳಿಂದ ಸ್ವರಭೇದ (ಧ್ವನಿಮாற்ற) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಶೋಕ, ಇಷ್ಟನಾಶ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಮನೋವೈಕಲ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 19

क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश् च प्रतिकूलानुकारिणि पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते

ಕ್ರೋಧಸಮಾನ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಖರ ಜಾಗೃತಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಹೊಂದಿ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂಜರಿಯದೆ, ಪುರುಷಾರ್ಥಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುವ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ಣ ಪ್ರೇರಣೆಯೇ ‘ಉತ್ಸಾಹ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 20

चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः

ಚಿತ್ತಕ್ಷೋಭದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಗಟ್ಟಿತನ ಅಥವಾ ಕುಂಪುಸಮಾನ ಸ್ಥಂಭವನ್ನು ‘ವೇಪಥು’ (ಕಂಪ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಷಾದಾದಿಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ವರ್ಣಬದಲಾವಣೆ ‘ವೈವರ್ಣ್ಯ’; ಅದು ಕಾಂತಿ (ದೇಹಪ್ರಭೆ) ಯ ವಿಪರ್ಯಯ, ಅಂದರೆ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿವರ್ತನೆ।

Verse 21

दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः

ದುಃಖ, ಆನಂದಾದಿಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ನೇತ್ರಜಲ ‘ಅಶ್ರು’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಉಪವಾಸಾದಿ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಸ್ತಮಯ (ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆ) ಉಂಟಾಗುವುದನ್ನು ‘ಪ್ರಲಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।

Verse 22

वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा

ವೈರಾಗ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮನಃಖೇದವನ್ನು ‘ನಿರ್ವೇದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮನಃಪೀಡಾದಿಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ‘ಸಾದ’ವು ದೇಹವ್ಯಾಪಿಯಾದ ‘ಗ್ಲಾನಿ’ (ಶಾರೀರಿಕ ಶಿಥಿಲತೆ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 23

शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः

ಸಂದೇಹ, ಅನಿಷ್ಟದ ಆಗಮನದ ಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳ ಊಹೆ—ಇವೇ ಅಸೂಯಾ ಹಾಗೂ ಮತ್ಸರ. ಮದ್ಯಾದಿಗಳ ಸೇವನೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮರುಳಾಗುವುದು ‘ಮದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 24

क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते

ಅತಿಯಾದ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಅಂತರ್ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ದಣಿವು ‘ಶ್ರಮ’. ಶೃಂಗಾರಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದತ್ತ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುವುದು ‘ಆಲಸ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 25

भयरागाद्युपस्थित इति ख दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते

ಭಯ, ರಾಗಾದಿಗಳು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ದೈನ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಧೈರ್ಯ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ; ಚಿಂತೆಯ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆಯೇ ಮರುಮರು ಮನನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಯಾವ ಉಪಾಯ—ಇವು ಕಾಣದಿರುವುದೇ ‘ಮೋಹ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 26

स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः

ಹಿಂದೆ ಅನುಭವಿಸಿದ ವಸ್ತುವಿನ ಮರುಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ ‘ಸ್ಮೃತಿ’. ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವದು ‘ಮತಿ’ (ಬುದ್ಧಿ).

Verse 27

व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता

ಲಜ್ಜೆ, ಅನುರಾಗಾದಿಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಶೇಷ ಸಂಕುಚವೇ ‘ಸಂಕೋಚ’. ‘ಚಪಲತೆ’ ಎಂದರೆ ಅಸ್ಥಿರತೆ; ‘ಹರ್ಷ’ ಎಂದರೆ ಚಿತ್ತಪ್ರಸನ್ನತೆ.

Verse 28

आवेशश् च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते

ಆವೇಶದಂತೆ ಆಕ್ರಮಣ, ಪ್ರತಿರೋಧ, ಅತಿನಿದ್ರೆ, ಸ್ವಶಕ್ತಿಗಳ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಪಕ್ರಮ‑ವಿವೇಕಗಳ ನಾಶ—ಇದನ್ನೇ ‘ಜಡತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ।

Verse 29

इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना

ಇಷ್ಟಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಚಯ; ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಅಭ್ಯುದಯ; ಧೃತಿಯಿಂದ ಗರ್ವ; ಗರ್ವದಿಂದ ಪರರ ಅವಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಭಾವನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 30

भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः

ದೈವಾದಿ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ವಿಘಾತ ಉಂಟಾದರೆ ವಿಷಾದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಸಿತವು ದೊರಕದಾಗ ಆಸೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಸ್ಥಿರ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ‘ಔತ್ಸುಕ್ಯ’.

Verse 31

चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः

ಚಿತ್ತೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯ, ಅಪಸ್ಮಾರ, ಅಚಲ ಜಡಸ್ಥಿತಿ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಧಾದಿಗಳಿಂದ ಭಯ; ಪುನಃಪುನಃ ವಿಕರ್ಷಣೆ; ಮತ್ತು ಚಿತ್ತದ ಚಮತ್ಕಾರ/ವಿಸ್ಮಯ—ಇವು ಲಕ್ಷಣಗಳು।

Verse 32

क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा

ಕ್ರೋಧ ಶಮನವಾಗದಿರುವುದೇ ‘ಅಮರ್ಷ’; ಅಚಾನಕ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಚೇತನೋದಯ (ಆಂತರಿಕ ಕಲಕ) ಕೂಡ. ಇವು ‘ಅವಹಿತ್ಥ’ (ಮರೆಮಾಚುವ ನಟನೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ‘ಗುಪ್ತಿ’ (ಗುಪ್ತತೆ) ಅಂಗಸೂಚನೆ‑ಬಾಹ್ಯಾಕಾರಗಳಿಂದ ಗ್ರಹ್ಯ.

Verse 33

रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः

ಕೋಪದಿಂದ ಕಠೋರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ—ಕಟುವಾದ ಮಾತು ಮತ್ತು ದಂಡಪ್ರಹಾರ; ಅದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಉಗ್ರತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಕೋಪದಿಂದ ಊಹೆ‑ವಿತರ್ಕ ಮತ್ತು ಆತಂಕಮಯ ಅತಿಚಿಂತನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಮನ‑ದೇಹವನ್ನು ಪೀಡಿಸುವ ವ್ಯಾಧಿಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 34

अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः

ಅಸಂಬದ್ಧವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಲಾಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಉನ್ಮಾದವು ಕಾಮ (ಮದನ) ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಚಿತ್ತದ ಕಷಾಯ (ಮಲಿನತೆ) ಶುದ್ಧಿಯಾಗುವುದೇ ಪರಮ ಶಮ—ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಾಂತಿ.

Verse 35

कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते

ಕಾವ್ಯಾದಿ ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿಗಳು ಭಾವಗಳನ್ನೂ ರಸಗಳನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬಳಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರತಿ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳು ವಿಭಾವಿತವಾಗಿ (ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿ) ತೋರುತ್ತವೋ, ಅಲ್ಲಿ ಅವು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 36

विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते

ವಿಭಾವವೆಂದು ಕರೆಯುವುದು ಅದು ಎರಡು ವಿಧಗಳಿರುವುದರಿಂದ—ಆಲಂಬನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಉದ್ದೀಪನಾತ್ಮಕ. ರತಿ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳ ಈ ವರ್ಗವು ತನ್ನ ಉಪಜೀವ್ಯ/ಆಶ್ರಯ (ಆಧಾರಸ್ಥಾನ)ವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 37

आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस् तथा धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस् तथा

ಇದೇ ಆಲಂಬನ-ವಿಭಾವ; ಇದು ನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರಿಂದ ಆಧಾರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಾಯಕನು ಧೀರೋದಾತ್ತ, ಧೀರೋದ್ದತ ಮತ್ತು ಧೀರಲಲಿತ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 38

धीरप्रशान्त इत्य् एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः अनुकूलो दक्षिणश् च शठो धृष्टः प्रवर्तितः

ಹೀಗೆ ನಾಯಕನು ನಾಟ್ಯಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು/ಐದು ವಿಧವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ—ಧೀರಪ್ರಶಾಂತ, ಅನುಕೂಲ, ದಕ್ಷಿಣ (ವಿನಯಿ-ಚತುರ), ಶಠ (ಕಪಟಿ), ಧೃಷ್ಟ (ನಿರ್ಭಯ); ಇವು ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿವೆ।

Verse 39

पीठमर्दो विटश् चैव विदूषक इति त्रयः शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः

ಶೃಂಗಾರರಸದಲ್ಲಿ ಪೀಠಮರ್ದ, ವಿಟ ಮತ್ತು ವಿದೂಷಕ—ಈ ಮೂವರು ನಾಯಕನ ನರ್ಮಸಚಿವರು (ವಿನೋದದ ಸಹಾಯಕರು) ಹಾಗೂ ಅವನ ಅನುನಾಯಕರು, ಅಂದರೆ ಅಧೀನ ಸಹಚರರು, ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 40

पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः

ನಾಟ್ಯಪ್ರಕಾರಗಳು ಇವು—ಪೀಠಮರ್ದ, ಸಂಬಲಕ (ಸಾಮಗ್ರಿ ಒದಗಿಸುವವನು), ಶ್ರೀಮಾನ (ಸಂಪನ್ನ ಸಜ್ಜನ), ಆ (ನಗರ) ವೇಷದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ವಿಟ, ವಿದೂಷಕ ಮತ್ತು ವೈಹಾಸಿಕ (ಹಾಸ್ಯಭಾಂಡ); ಹಾಗೆಯೇ ನಾಯಕ-ನಾಯಿಕೆಗೆ ಎಂಟು ಪ್ರಕಾರಗಳೂ ಸ್ಮೃತ।

Verse 41

स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः

ಕೌಶಿಕಮತದ ಆಚಾರ್ಯರು ಅನೇಕ ಉಪಭೇದಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ—‘ಸ್ವಕೀಯಾ’ (ಸ್ವಪತ್ನಿ), ‘ಪರಕೀಯಾ’ (ಪರಪತ್ನಿ), ‘ಪುನರ್ಭೂ’ (ಪುನರ್ವಿವಾಹಿತೆ), ‘ಸಾಮಾನ್ಯಾ’ (ಸಾಧಾರಣ ಸ್ತ್ರೀ), ‘ನ ಪುನರ್ಭೂ’ (ಪುನರ್ಭೂ ಅಲ್ಲದವಳು) ಇತ್ಯಾದಿ।

Verse 42

उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर् विविधैः स्थितैः आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये

ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿ, ಆಲಂಬನ-ವಿಭಾವಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಭಾವಗಳನ್ನು ಉದ್ಧೀಪಿಸಿ ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವವುಗಳನ್ನು ‘ಉದ್ದೀಪನ-ವಿಭಾವ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।

Verse 43

चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर् गीतिकादिभिः कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः

ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು ಕಲೆಗಳು ಎರಡು ವಿಧ—ಕರ್ಮಾದಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಶಿಲ್ಪಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವವು ಮತ್ತು ಗೀತಿಕಾದಿ ಸಂಗೀತ-ನಾಟ್ಯಕಲೆಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕುಹಕ’ (ಮಾಯೆ/ಜಾದು) ಬಹುಪಾಲು ಹಾಸ್ಯ-ಮನರಂಜನೆಗಾಗಿ ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 44

आलम्बनविभावस्य भावैर् उद्बुद्धसंस्कृतैः मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः

ಜಾಗೃತವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತವಾದ ಭಾವಗಳಿಂದ ಆಲಂಬನ-ವಿಭಾವವು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿ, ಆಚ್ಚಾದನ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಅದು ಮನ, ವಾಣಿ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದೇಹವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 45

आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते

ರಚನೆಯ ಆರಂಭವೇ ಪಂಡಿತರಿಂದ ‘ಅನುಭಾವ’—ಪ್ರಕಟ ಪರಿಣಾಮ—ಎಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತದನುಗುಣವಾಗಿ ವಿವರಣೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।

Verse 46

मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति

ಮಾನಸಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇರುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ‘ಆರಂಭ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಎರಡು ವಿಧ—ಪೌರುಷ (ಪುರುಷ-ಸ್ವಭಾವ) ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೈಣ (ಸ್ತ್ರೀ-ಸ್ವಭಾವ); ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ।

Verse 47

शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः

ಶೋಭೆ, ವಿಲಾಸ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ಲಲಿತತೆ, ಔದಾರ್ಯ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸು—ಈ ಎಂಟು ‘ಪೌರುಷ’ (ವೀರ-ಪುರುಷೋಚಿತ ಗುಣಗಳು) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ।

Verse 48

नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा

ನೀಚನಿಂದೆ, ಉತ್ತಮರೊಂದಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧೆ, ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ದಾಕ್ಷ್ಯಾದಿ ಕಾರಣಗಳು—ಇವು ಮನೋಧರ್ಮಗಳಾಗಿ ಇದ್ದರೆ ವಾಕ್ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರವಾಗುತ್ತವೆ; ಅಲಂಕರಿತ ಮನೆ ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುವದೋ ಹಾಗೆ।

Verse 49

भावो हावश् च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता

ಭಾವ, ಹಾವ, ಹೇಲಾ, ಶೋಭಾ, ಕಾಂತಿ, ದೀಪ್ತಿ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಶೌರ್ಯ, ಪ್ರಾಗಲ್ಭ್ಯ ಮತ್ತು ಉದಾರತಾ—ಇವು ಲಕ್ಷಣಗುಣಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।

Verse 50

स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः

ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಾಗಿ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಂಭೀರತೆ—ಇವು ಇಲ್ಲಿ ದ್ವಾದಶ ವಿಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಕ್ರೀಡಾಮಯ ಪ್ರಕಟನೆ ‘ವಿಲಾಸ’, ಲಲಿತ-ಕೋಕೆಟ್ಟಿಶ್ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ‘ಹಾವ’. ಭಾವ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಹರ್ಷಜನ್ಯವೂ ಆಗುತ್ತದೆ।

Verse 51

वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु

ವಾಕ್ಯದ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ‘ವಾಗಾರಂಭ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ದ್ವಾದಶ ವಿಧ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಾಷಣ (ಮಾತಾಡದಿರುವುದು), ಆಲಾಪ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಭಾಷಣೆ), ಪ್ರಲಾಪ (ಅಸಂಬದ್ಧ ಬಡಬಡ) ಮತ್ತು ಬಹುವಚನ (ಅತಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು) ಸೇರಿವೆ।

Verse 52

विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः

‘ವಿಲಾಪ’ ಎಂದರೆ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಳುವ ಮಾತು; ‘ಅನುಲಾಪ’ ಎಂದರೆ ಮರುಮರು ಹೇಳುವ ವಚನ; ‘ಸಂಲಾಪ’ ಎಂದರೆ ಹೇಳಿಕೆ-ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ರೂಪದ ಸಂಭಾಷಣೆ; ‘ಅಪಲಾಪ’ ಎಂದರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದು—ವಿರೋಧಿ ಅಥವಾ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತು।

Verse 53

वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम्

‘ವಾರ್ತಾಪ್ರಯಾಣ’ (ಪ್ರಸ್ಥಾನಕಥನ), ‘ಸಂದೇಶ’, ‘ನಿರ್ದೇಶ’, ‘ಪ್ರತಿಪಾದನ’, ‘ತತ್ತ್ವದೇಶ’, ‘ಅತಿದೇಶ’, ‘ಅಪದೇಶ’ ಮತ್ತು ‘ಅನ್ಯವರ್ಣನ’—ಇವು ಪ್ರಸ್ತುತೀಕರಣದ ಅಂಗೀಕೃತ ವಿಧಾನಗಳು.

Verse 54

उपदेशश् च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः

ಉಪದೇಶ, ಶಿಕ್ಷಣವಾಕ್ಯ, ವ್ಯಾಜೋಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಪದೇಶಕ—ಬೋಧವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಸುಬುದ್ಧಿಯ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ವಾಕ್ಕಿನ ಈ ವ್ಯಾಪಾರ ಅಂಗೀಕೃತವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಭೇದಗಳು ಮೂರು—ರೀತಿ, ವೃತ್ತಿ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ.