Adhyaya 336

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शिक्षानिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः खटवसा इति ख अथ षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यादिलक्षणं अग्निर् उवाच काव्यस्य नाटकादेश् च अलङ्कारान् वदाम्य् अथ ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं

ಇಂತೆ ಆಗ್ನೇಯ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಶಿಕ್ಷಾನಿರೂಪಣ’ ಎಂಬ ಮೂರುನೂರು ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು (ಪಾಠಚಿಹ್ನೆ: ‘ಖಟವಸಾ’). ಈಗ ಮೂರುನೂರು ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ಕಾವ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣ’ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ಈಗ ನಾನು ಕಾವ್ಯ, ನಾಟಕ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಧ್ವನಿ, ವರ್ಣಗಳು, ಪದ, ವಾಕ್ಯ—ಇವೆಯೇ ವಾಙ್ಮಯ (ವಾಣಿ-ಸಾಹಿತ್ಯ)ವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 2

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते शास्त्रे शब्दप्रधानत्वमितिहासेषु निष्ठता

ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸ ವಾಕ್ಯಗಳ ಈ ಮೂರು ವಿಧಗಳು ಎಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕ್‌ವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೋ, ಅಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ (ವಾಕ್ಯರಚನೆ)ಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಇತಿಹಾಸಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆ—ಅರ್ಥಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಕಥಾಸತ್ಯದ प्रति ನಿಬದ್ಧತೆ—ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 3

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र च दुर्लभा

ಅಭಿಧಾ (ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಾಚ್ಯಾರ್ಥ) ಪ್ರಧಾನವಾದುದರಿಂದ ಕಾವ್ಯವು ಆ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾನವಜನ್ಮ ದುರ್ಲಭ; ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿಜವಾದ ವಿದ್ಯೆ ಇನ್ನೂ ದುರ್ಲಭ.

Verse 4

कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्लभा व्युत्पातिर्दुर्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः

ಅಲ್ಲಿ ಕವಿತ್ವ ದುರ್ಲಭ; ಅಲ್ಲಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ-ಶಕ್ತಿಯೂ ದುರ್ಲಭ. ಅಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಯೋಗದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ದುರ್ಲಭ; ವಿವೇಕವೂ ದುರ್ಲಭ.

Verse 5

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति आदिवर्णा द्वितीयाश् च महाप्राणस्तुरीयकः

ಅವಿದ್ಯಾವಂತರಿಂದ ಹುಡುಕಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅಧ್ಯಯನಗೊಂಡರೂ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಿದ್ಧವಾಗದು. ಆದಿವರ್ಗದ ವರ್ಣಗಳು, ದ್ವಿತೀಯವರ್ಗದ ವರ್ಣಗಳು ಹಾಗೂ ತುರೀಯ (ನಾಲ್ಕನೇ) ವರ್ಗದ ವರ್ಣಗಳು ‘ಮಹಾಪ್ರಾಣ’ (ಬಲವಾದ ಉಸಿರಾಟದ) ಧ್ವನಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

Verse 6

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात् पदं सुप्तिड्प्रभेदतः सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली

ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಗಳ ಗುಚ್ಛವನ್ನು ‘ವರ್ಣವೃಂದ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ‘ಪದ’ ಎಂದರೆ ಸುಪ್ ಮತ್ತು ತಿಙ್ (ನಾಮ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ/ಪ್ರತ್ಯಯ) ಭೇದದಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುವುದು. ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಇಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸುವಂತೆ ಮಿತಿಗೊಳಿಸಿದ ಪದಗಳ ಸರಣಿಯೇ ‘ವಾಕ್ಯ’.

Verse 7

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् योनिर्वेदश् च लोकश् च सिद्धमन्नादयोनिजं

ಅಲಂಕಾರಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ಗುಣಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದು ದೋಷವರ್ಜಿತವಾಗಿರುವುದೇ ಕಾವ್ಯ. ಇದರ ಮೂಲಗಳು ವೇದ ಮತ್ತು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರ; ಇದು ಸಿದ್ಧ (ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ) ಕಲೆ, ‘ಅನ್ನಾದಿ’ ಮೂಲಯೋನಿಗಳಿಂದ ಜನಿಸಿದುದೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 8

देवादीनाम् संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम्

ದೇವಾದಿಗಳಿಗೆ ಭಾಷೆ ಸಂಸ್ಕೃತ; ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರಾಕೃತವು ಮೂರು ವಿಧ. ಕಾವ್ಯಾದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವೂ ಮೂರು ವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮೃತ—ಗದ್ಯ, ಪದ್ಯ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ.

Verse 9

अपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम्

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಪಾದಗಳಿಲ್ಲದ ಪದಗಳ ನಿರಂತರ ಸರಣಿ ಗದ್ಯವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಛಂದಾಂತ್ಯ ಲಯವಿದ್ದರೂ ಅದೂ ಗದ್ಯವೇ. ಚೂರ್ಣಕ, ಉತ್ಕಲಿಕಾ, ಗಂಧಿ ಎಂಬ ಶೈಲಿ-ಭೇದಗಳಿಂದ ಇದು ಮೂರು ರೂಪಗಳೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 10

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं चूर्णकं नाम्तो दीर्घसमासात् कलिका भवेत्

ವಿಗ್ರಹ (ಪದವಿಭಾಗ) ಅಲ್ಪವಾಗಿದ್ದು, ಅತಿಮೃದು ಸಂಧರ್ಭ-ಸಂಯೋಜನೆ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರದದ್ದು ‘ಚೂರ್ಣಕ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ದೀರ್ಘ ಸಮಾಸಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದರೆ ಅದೇ ‘ಕಲಿಕಾ’ ಆಗುತ್ತದೆ.

Verse 11

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्कटम्

ಸಂಧರ್ಭ-ಸಂಬಂಧ ಮಧ್ಯಮವಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ವಿಗ್ರಹ ಅತಿದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿರಬಾರದು. ಮತ್ತೊಂದು ವೃತ್ತದ ‘ಛಾಯೆ’ (ಲಯ-ಸ್ವಭಾವ)ವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವ ವೃತ್ತವನ್ನು ‘ಗಂಧಿ’ (ಮಿಶ್ರ/ದೂಷಿತ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇದನ್ನೇ ಗಂಭೀರ ದೋಷವೆಂದು ಮನ್ಯಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 12

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा

ಅವರು ಗದ್ಯಕಾವ್ಯವನ್ನು ಐದು ವಿಧವೆಂದು ಮನ್ಯಿಸುತ್ತಾರೆ—ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಕಥಾ, ಖಂಡಕಥಾ, ಪರಿಕಥಾ ಮತ್ತು ಕಥಾನಿಕಾ.

Verse 13

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः

ವಿಸ್ತೃತ ಗದ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃವಂಶದ ಪ್ರಶಂಸೆ ನಡೆಯುವಲ್ಲಿ, ಕನ್ಯಾಹರಣ, ಯುದ್ಧ, ಪ್ರೇಮವಿರಹ ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತುಗಳಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳೂ ಇರುವುದೇ ಆ (ರಚನೆ)ಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

Verse 14

भवन्ति यत्र दीप्ताश् च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः उच्छासैश् च परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा

ಯಾವ ಛಂದೋಬದ್ಧ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ರೀತಿ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ದೀಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆಯೋ, ಉಚ್ಛ್ವಾಸ (ವಿರಾಮ)ಗಳಿಂದ ಪರಿಚ್ಛೇದ ನಡೆಯುತ್ತದೆಯೋ, ಮತ್ತು ‘ಚೂರ್ಣಕೋತ್ತರಾ’ ಎಂಬ ಅಂತ್ಯಲಯ ಇರುವುದೋ—ಅದೇ (ಲಕ್ಷಣ)ವಾಗಿದೆ.

Verse 15

वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति

ಕವಿ ತನ್ನದೇ ವಕ್ತ್ರದಿಂದಲೋ ಅಥವಾ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವಕ್ತ್ರದಿಂದಲೋ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವ ರಚನೆ ‘ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 16

सुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्वचित्

ಪಾಠಕಸೌಖ್ಯಕ್ಕೂ ಉದ್ದಿಷ್ಟಾರ್ಥದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಅವತರಣಕ್ಕೂ ಮಾತ್ರ ಕಥಾಂತರವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಬೇಕು; ಯೋಗ್ಯ ಪರಿಚ್ಛೇದ ಇಲ್ಲದ ಕಡೆ, ಕಥಾಸೂತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ‘ವಾಲಂಭಕ’ ಎಂಬ ಆಧಾರ-ಸಂಧಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು.

Verse 17

सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं भवेत् खण्डकथा यासौ यासौ परिकथा तयोः

ಕಥೆಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚತುಷ್ಪದಿ (ನಾಲ್ಕು ಸಾಲಿನ ಘಟಕ) ನಿಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಕಥಾ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ತುಂಡು-ತುಂಡಾದದ್ದು ‘ಖಂಡಕಥಾ’; ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ಸಹಾಯಕವಾಗಿ ಬರುವದು ‘ಪರಿಕಥಾ’—ಇವೆರಡರ ಭೇದ ಹೀಗಿದೆ.

Verse 18

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश् चतुर्विधः

ಅಮಾತ್ಯ, ಸಾರ್ಥಕ (ಕಾರವಾನ್ ನಾಯಕ/ವ್ಯಾಪಾರಿ) ಅಥವಾ ದ್ವಿಜ—ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ನಾಯಕನೆಂದು ಪಂಡಿತರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣ ರಸವೇ ಪ್ರಧಾನ; ವಿಪ್ರಲಂಭ (ವಿಯೋಗ) ನಾಲ್ಕು ವಿಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 19

समाप्यते तयोर् नाद्या सा कथामनुधावति कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात् परिकथा स्मृता

ಆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕಥೆ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಮುಂದಿನದು ಕಥೆಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಥೆ ಮತ್ತು ಆಖ್ಯಾಯಿಕೆಯ ಮಿಶ್ರಭಾವದಿಂದ ಅದನ್ನು ‘ಪರಿಕಥಾ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 20

भयानकं सुखपरं गर्भे च करुणो रसः अद्भुतो ऽन्ते सुकॢप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका

ಭಯಾನಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಸುಖಕರ ಫಲಿತಾಂಶದತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣರಸ ಹೊಂದಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಮುಗಿದು, ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸುಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿದ್ದು, ಉದಾತ್ತ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದ ಕಥೆಯೇ ‘ಕಥಾನಿಕಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 21

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम्

ಪದ್ಯವು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಿರುತ್ತದೆ. ಅದು ಮೂರು ವಿಧ—ವೃತ್ತ, ಜಾತಿ ಮತ್ತು ‘ಉಕ್ಥ’ (ಕೃತಿ-ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಭಾಗದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದದೆಂದು ಹೇಳುವುದು). ವೃತ್ತವು ಅಕ್ಷರಸಂಖ್ಯೆ ಎಣಿಕೆಯಿಂದ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 22

मात्राभिर्गणना सा जातिरिति काश्यपः सममर्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा

ಕಾಶ್ಯಪನ ಪ್ರಕಾರ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡುವ ಗಣನೆ ‘ಜಾತಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪಿಂಗಲನ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವು ಮೂರು ವಿಧ—ಸಮ, ಅರ್ಧಸಮ ಮತ್ತು ವಿಷಮ.

Verse 23

सा विद्या नौस्तितीषूर्णां गभीरं काव्यसागरं महाकाव्यं कलापश् च पर्याबन्धो विशेषकम्

ಗಂಭೀರ ಕಾವ್ಯಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ಬಯಸುವವರಿಗೆ ಆ ವಿದ್ಯೆ ನೌಕೆಯಂತಿದೆ; ಅದು ಮಹಾಕಾವ್ಯ, ಕಲಾಪ, ಪರ್ಯಾಬಂಧ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಕ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯರೂಪಗಳನ್ನು ವಿವరిస్తದೆ।

Verse 24

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकम् सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत्

‘ಪದ್ಯಕುಟುಂಬಕ’ಕ್ಕೆ ಕುಲಕ, ಮುಕ್ತಕ ಮತ್ತು ಕೋಶ ಎಂಬ ಭೇದಗಳಿವೆ. ಪರಿಷ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸರ್ಗಬಂಧ (ಕ್ಯಾಂಟೋ ಕ್ರಮ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಕೃತಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 25

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं

ಅಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಾರ್ಥವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಯುಕ್ತ; ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಯೋಗವೂ ಅತಿದೋಷಕರವಲ್ಲ. ಅದು ಇತಿಹಾಸ ಅಥವಾ ಕಥೆಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದದ್ದಾಗಲಿ, ಬೇರೆ ಮೂಲದ್ದಾಗಲಿ, ಸದಾ ಯೋಗ್ಯ ಆಶ್ರಯದ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಬೇಕು।

Verse 26

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् शक्कर्यातिजगत्यातिशक्कर्या त्रिष्टुभा तथा

ಮಂತ್ರದೂತ, ಪ್ರಯಾಣ, ಆಜಿನೀ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ನಿಯತವಾಗಿದ್ದು ಅತಿವಿಸ್ತಾರವಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಶಕ್ಕರೀ, ಅತಿಜಗತೀ, ಅತಿಶಕ್ಕರೀ ಮತ್ತು ತ್ರಿಷ್ಟುಭವೂ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿತ.

Verse 27

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः मुक्ता तु भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गकम्

‘ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರ’ ಮೊದಲಾದ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿ, ಸುಂದರ ವಕ್ರತೆ ಹಾಗೂ ಅಭಿಜಾತ ಪದಪ್ರಯೋಗಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿ, ರಮ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮಲಯವಾಗಿರುವ ಕೃತಿಯನ್ನು ‘ಮುಕ್ತಾ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗಗಳು ಅತಿಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 28

अतिशर्क्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः परः मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः

ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ನಂತರ ‘ಅತಿಶರ್ಕ್ವರೀ’ ಮತ್ತು ‘ಕಾಷ್ಠೀ’ ಎಂಬ ಭೇದಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಒಂದೇ ವಿಧದ ಸಂಕೀರ್ಣ-ಮಿಶ್ರ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು. ಇನ್ನೊಂದು ವರ್ಗವು ಮಾತ್ರಾ (ಅಕ್ಷರಮಾತ್ರೆ) ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ವಿಭಜಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯದು ‘ಪಶ್ಚಿಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 29

कल्पो ऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां नगरार्णवशैलर्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः

ಆ ರೀತಿಯ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕಲ್ಪ’ (ಶೈಲಿ-ರಚನೆ) ಅತ್ಯಂತ ನಿಂದಿತ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಂಡಿತರು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ಭೇದವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸದೆ ‘ನಗರ, ಅರ್ಣವ, ಶೈಲ, ಋತು, ಚಂದ್ರ, ಅರ್ಕ, ಆಶ್ರಮ, ಪಾದಪ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳನ್ನು ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 30

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः दूतीवचनविन्यासैर् असतीचरिताद्भूतैः

ಉದ್ಯಾನ-ಜಲಕ್ರೀಡೆಗಳು, ಮಧುಪಾನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಉತ್ಸವ-ವಿಲಾಸಗಳು, ಭೋಗಾನಂದಗಳು, ದೂತಿಯ ಸಂದೇಶಗಳ ಚತುರ ವಾಕ್ಯವಿನ್ಯಾಸಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಸತೀ ಸ್ತ್ರೀಯ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಕೃತ್ಯಗಳು—ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ (ಅವಳ) ಚಿತ್ರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 31

तमसा मरुताप्यन्यैर् विभावैर् अतिनिर्भरैः कश्यप इति ज , ञ , ट च तादर्थमजहत्तत्रेति ज अनुष्टुभेति ज व्यक्तेति ञ सर्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्वभावप्रभावितम्

ತಮಸ್ಸು, ಮರುತ್ (ಗಾಳಿ) ಮತ್ತು ಇತರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲ ವಿಭಾವಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ (ಪಾಠದಲ್ಲಿ) ‘ಕಶ್ಯಪ’ ಎಂದು ಜ-, ಞ-, ಟ-ಪರಂಪರೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಜ-ಪರಂಪರೆ ‘ತಾದರ್ಥಮ್ ಅಜಹತ್ ತತ್ರ’ (ಉದ್ದೇಶಾರ್ಥವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ) ಹಾಗೂ ‘ಅನುಷ್ಟುಭೇ’ (ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಞ-ಪರಂಪರೆ ‘ವ್ಯಕ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಇದು ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಚಲನೆಗೆ ತರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 32

सर्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूषणैः अत एव महाकाव्यं तत्कर्ता च महाकविः

ಎಲ್ಲ ರೀತಿ ಮತ್ತು ರಸಗಳಿಂದ ಪೋಷಿತವಾಗಿ, ಪರಿಪಕ್ವ ಗುಣಗಳು ಹಾಗೂ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಚನೆಯೇ ‘ಮಹಾಕಾವ್ಯ’; ಅದರ ಕರ್ತನು ‘ಮಹಾಕವಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 33

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः

ಇಲ್ಲಿ ವಾಗ್ವೈದಗ್ಧ್ಯ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದರೂ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಾಣ ರಸವೇ. ವಾಕ್ಯದ ವಕ್ರತೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದರ ದೇಹ ರಸಮಯವೇ.

Verse 34

चतुर्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया समानवृत्तिनिर्व्यूटः कौशिकीवृत्तिकोमलः

ಇದರ ಫಲ ಚತುರ್ವರ್ಗಸಿದ್ಧಿ; ‘ನಾಯಕ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಇದು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಮವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಕೌಶಿಕೀ ವೃತ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಕೋಮಲ ಸ್ವಭಾವದ್ದಾಗಿದೆ.

Verse 35

कलापो ऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेत्रेण च

ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ—ಮೊದಲು ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿರಹ; ನಂತರ ‘ಪ್ರಾಗನುರಾಗ’ ಎಂಬ ರಸ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸವಿಶೇಷಕ’ ರೀತಿಯ ನಿರೂಪಣೆ, ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಹಂತಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತನೇತ್ರ, ಅಂದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತವಾದ ಬೋಧದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.

Verse 36

श्लोकैर् अनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत् मुक्तकं श्लोक एकैकश् चमत्कारक्षमः सता ं

ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ‘ಕುಲಕ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅದೇ ‘ಸಂದಾನಿತಕ’ (ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರಣಿ) ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಮುಕ್ತಕ’ ಎಂದರೆ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕ; ಅದು ತಾನೇ ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಕಾವ್ಯಚಮತ್ಕಾರ ನೀಡಲು ಸಮರ್ಥ.

Verse 37

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते

ಕವಿಸಿಂಹರ ಸುಂದರ ಸೂಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸಮನ್ವಿತವಾದ ಈ ಕೋಶ—ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದಲೂ ಮಿತಿಗೊಳಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಅಕ್ಷಯ—ವಿದಗ್ಧ ರಸಿಕನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ರುಚಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 38

आभासोपमशक्तिश् च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा श्रव्यञ्चैवाभिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः

ಒಂದು ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಯೋಗವೂ, ಆಭಾಸ, ಉಪಮಾ, ಶಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಅಲಂಕಾರಗಳೂ ಸೇರಿದ್ದರೆ, ಆ ರಚನೆ “ಮಿಶ್ರವಪು” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅದನ್ನೇ “ಪ್ರಕೀರ್ಣ” ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಎರಡು ವಿಧ—(1) ಶ್ರವ್ಯ ಮತ್ತು (2) ಅಭಿನೇಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಉಕ್ತಿಗಳು/ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.