Adhyaya 341
Explanation of Abhinaya and Related Topics (अभिनयादिनिरूपणम्) — Agni Purana, Chapter 341
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ‘ಅಭಿನಯ’ವನ್ನು ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಮುಂದೆ ನೇರವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗೊಳಿಸುವ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಸಾಧನವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ನಾಲ್ಕು ಆಧಾರಗಳು—ಸಾತ್ತ್ವಿಕ (ಭಾವಜನ್ಯ ಅನಿಚ್ಛಾತ್ಮಕ ವಿಕಾರ), ವಾಚಿಕ (ವಾಣಿ), ಆಂಗಿಕ (ದೇಹಚೇಷ್ಟೆ/ಹಾವಭಾವ), ಆಹಾರ್ಯ (ವೇಷಭೂಷಣ/ಆಭರಣ). ನಂತರ ರಸ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಕಾವ್ಯತತ್ತ್ವಗಳ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ಣ ವಿನಿಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ನಿಯಂತ್ರಕವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶೃಂಗಾರವನ್ನು ಸಂಯೋಗ–ವಿಪ್ರಲಂಭವೆಂದು ವಿಭಜಿಸಿ, ವಿಪ್ರಲಂಭವನ್ನು ಪೂರ್ವಾನುರಾಗ, ಪ್ರವಾಸ, ಮಾನ, ಕರುಣಾತ್ಮಕವೆಂದು ಉಪವಿಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಮಿತದಿಂದ ಉಗ್ರಹಾಸ್ಯವರೆಗೆ ಕ್ರಮಭೇದ; ಹಾಗೆಯೇ ಕರುಣ, ರೌದ್ರ, ವೀರ, ಭಯಾನಕ, ಬೀಭತ್ಸ ರಸಗಳ ಕಾರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಕಾವ್ಯಶೋಭಾಕಾರಕ ಅಲಂಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಗಳು—ಛಾಯಾ (ಅನುಕರಣ ‘ಛಾಯಾ’ ಶೈಲಿ), ಮುದ್ರಾ/ಶಯ್ಯಾ, ಉಕ್ತಿಯ ಆರು ವಾಕ್ಯಪ್ರಕಾರಗಳು, ಯುಕ್ತಿ (ಶಬ್ದಾರ್ಥಗಳ ಕೃತಕ ಸಂಧಾನ), ಗುಂಫನಾ (ರಚನಾ ನೆಯ್ಗೆ), ವಾಕೋವಾಕ್ಯ (ಸಂವಾದ) ಜೊತೆಗೆ ವಕ್ರೋಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಕೂ—ಇವುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ವರ್ಗೀಕರಣಾತ್ಮಕ ಶಾಸ್ತ್ರಪದ್ದತಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಕಲಾಶಕ್ತಿಯ ಪರಿಷ್ಕಾರವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् नाम चत्वरिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अभिनयादिनिरूपणं अग्निर् उवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयो ऽभिनयो बुधैः चतुर्धा सम्भवः सत्त्ववागङ्गाहरणाश्रयः
ಇಂತೆ ಆಗ್ನೇಯ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಅಲಂಕಾರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ನೃತ್ಯಾದೌ ಅಂಗಕರ್ಮನಿರೂಪಣ’ ಎಂಬ ಮೂರುನೂರ ನಲವತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ಮೂರುನೂರ ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯ—‘ಅಭಿನಯಾದಿನಿರೂಪಣ’ ಆರಂಭ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಎದುರು ನೇರವಾಗಿ ತರುವುದೇ ‘ಅಭಿನಯ’ ಎಂದು ಪಂಡಿತರು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ—ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಆಂಗಿಕ, ಆಹಾರ್ಯ ಆಧಾರಿತ।
Verse 2
स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः शरीरारम्भ आहार्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः
ಸ್ತಂಭಾದಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಅಭಿನಯ. ವಾಕಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವದು ವಾಚಿಕ; ಶರೀರಚೇಷ್ಟೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವದು ಆಂಗಿಕ; ವೇಷಭೂಷಣದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವದು ಆಹಾರ್ಯ. ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳೂ ಇವೇ ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ।
Verse 3
रसादिविनियोगो ऽथ कथ्यते ह्य् अभिमानतः तमन्तरेण सर्वे षामपार्थैव स्वतन्त्रता
ಇದೀಗ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ರಸಾದಿಗಳ ಯುಕ್ತ ವಿನಿಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರ ‘ಸ್ವತಂತ್ರತೆ’ ಕೂಡ ಅರ್ಥಹೀನವೇ.
Verse 4
सम्भोगो विप्रलम्भश् च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः प्रच्छन्नश् च प्रकाशश् च तावपि द्विविधौ पुनः
ಶೃಂಗಾರ-ರಸವು ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ದ್ವಿವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ—ಸಂಭೋಗ (ಸಂಯೋಗ) ಮತ್ತು ವಿಪ್ರಲಂಭ (ವಿಯೋಗ). ಮತ್ತೆ ಇವೆರಡಕ್ಕೂ ದ್ವಿವಿಧ ಭೇದ—ಪ್ರಚ್ಛನ್ನ (ಗೂಢ) ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ (ಪ್ರಕಟ).
Verse 5
विप्रलम्भाभिधानो यः शृङ्गारः स चतुर्विधः पूर्वानुरागानाख्यः प्रवामकरुणात्मकः
ವಿಪ್ರಲಂಭವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಶೃಂಗಾರ-ರಸವು ಚತುರ್ವಿಧ—(1) ಪೂರ್ವಾನುರಾಗ, (2) ಪ್ರವಾಸ, (3) ಮಾನ, (4) ಕರುಣಾತ್ಮಕ (ಕರುಣೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ) ವಿಯೋಗ।
Verse 6
एतेभ्यो ऽन्यतरं जायमानमम्भोगलक्षणम् विवर्तते चतुर्धैव न च प्रागतिवर्तते
ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಒಂದರಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಅಭಿಪ್ರೇತಾರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ—ಸಂಭೋಗಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತ—ವ್ಯಂಜಕ ಭಾವವು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿಯೇ ವಿಕಸಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 7
स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्तिका रतिः निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना
ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಸಂಯೋಗಸಮುದಯದಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ರತಿಯ ನಿರ್ವೃತ್ತಿ (ಆನಂದಕರ ಕಾಮಾನುಭವ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳೂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ—ವರ್ಣಹಾನಿ (ವೈವರ್ಣ್ಯ) ಮತ್ತು ಕ್ಷಯ/ಅವಸಾನ (ಪ್ರಲಯ) ಇಲ್ಲದೆ।
Verse 8
धर्मार्थकाममोक्षैश् च शृङ्गार उपचीयते आलम्वनविशेषैश् च तद्विशेषैर् निरन्तरः
ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ—ಈ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಶೃಂಗಾರ-ರಸವು ಪೋಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಆಲಂಬನ (ಆಶ್ರಯ-ವ್ಯಕ್ತಿ/ವಸ್ತು)ಗಳ ವಿಶೇಷತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಅದು ನಿರಂತರವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 9
शृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम् हासश् च तुर्विधो ऽलक्ष्यदन्तः स्मित इतीरितः
ಶೃಂಗಾರರಸವು ದ್ವಿವಿಧ—(೧) ವಾಣಿ ಹಾಗೂ ನೇಪಥ್ಯ/ವೇಷಭೂಷೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು, (೨) ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ಹಾಸ್ಯವು ಚತುರ್ವಿಧ; ದಂತಗಳು ಕಾಣದಿರುವುದು “ಸ್ಮಿತ” ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
Verse 10
किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत्
ದಂತಗಳ ಅಗ್ರಭಾಗ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಣಿಸಿ ಕಣ್ಣುಗಳು ಅರಳಿರುವ ನಗು “ಹಸಿತ”. ಧ್ವನಿಯೊಡನೆ ಇರುವದು “ವಿಹಸಿತ”; ವಕ್ರ/ತಿರ್ಯಕವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಉಪಹಾಸ ನಗು “ಜಿಹ್ಮೋಪಹಸಿತ” ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 11
सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत्
ಧ್ವನಿಯೊಡನೆ ಇರುವ ನಗು “ಪಾಪಹಸಿತ”; ಧ್ವನಿಯಿಲ್ಲದ ನಗು “ಅತಿಹಸಿತ”. ಹೀಗಾಗಿ “ಕರುಣ” ಎಂಬ ರಸವು ತ್ರಿವಿಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
Verse 12
धर्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस् तथा शोकः शोकाद्भवेत् स्थायी कः स्थायी पूर्वजो मतः
ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಉಪಘಾತ/ಲಂಘನದಿಂದ ಶೋಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಚಿತ್ತದ ವಿವಿಧ ವಿಲಾಸಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಕ ಜನಿಸುತ್ತದೆ. ಶೋಕದಿಂದ ಸ್ಥಾಯೀಭಾವ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಹಾಗಾದರೆ ಪೂರ್ವಜರ ಮತದಲ್ಲಿ ಆದ್ಯ ಸ್ಥಾಯೀಭಾವ ಯಾವುದು?
Verse 13
अङ्गनेपथ्यवाक्यैश् च रौद्रो ऽपि त्रिविधो रसः तस्य निर्वर्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवपथुः
ಅಂಗಾಭಿನಯ, ನೇಪಥ್ಯ/ವೇಷಪ್ರಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯಸಂವಾದಗಳಿಂದ “ರೌದ್ರ” ರಸವೂ ತ್ರಿವಿಧ. ಇದರ ನಿರ್ವರ್ತಕ ಕಾರಣ ಕ್ರೋಧ; ಲಕ್ಷಣಗಳು—ಸ್ವೇದ, ರೋಮಾಂಚ, ಮತ್ತು ಕಂಪನ.
Verse 14
दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते
ವೀರನು ಮೂರು ವಿಧ—ದಾನವೀರ, ಧರ್ಮವೀರ, ಯುದ್ಧವೀರ; ಇಂತಹ ವೀರತ್ವವು ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲು ಅಂಗೀಕೃತ ಕಾರಣ ಉತ್ಸಾಹ (ಧೈರ್ಯನಿಶ್ಚಯ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 15
आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्तते भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं
ಭಯಾನಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೀರರಸವು ಅನುಸರಿಸುವಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ರಸವೇ ‘ಭಯಾನಕ-ರಸ’; ಅದರ ಉತ್ಪಾದಕ ಕಾರಣ ಭಯ.
Verse 16
उद्वेजनः क्षोभणश् च वीभत्सो द्विविधः स्मृतः उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः
ವೀಭತ್ಸ ರಸವನ್ನು ಎರಡು ವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ—(1) ಉದ್ವೇಜನ, (2) ಕ್ಷೋಭಣ. ಉದ್ವೇಜನ ಭಯಾನಕ ಕೂಗು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ, ಕ್ಷೋಭಣ ರಕ್ತಾದಿ ಅಸಹ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 17
जगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते
ಅಲ್ಲಿ ಜಗುಪ್ಸಾ (ಅಸಹ್ಯಭಾವ) ಆರಂಭಿಕ ಭಾವವಾದರೆ, ಅದರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಂಶವು ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಕಾವ್ಯಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಧರ್ಮಗಳು, ಅಂದರೆ ಅಲಂಕಾರಗಳು, ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
Verse 18
अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुमिह क्षमाः
ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮುಂತಾದ ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ವಾಣಿಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾದವರು ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ—ಎರಡನ್ನೂ—ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 19
शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः छाया मुद्रा तथोक्तिश् च युक्तिर्गुम्फनया सह
ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕರಾದ ಪಂಡಿತರು ಇವನ್ನೇ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಗಳು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ—ಛಾಯಾ, ಮುದ್ರಾ, ತಥೋಕ್ತಿ, ಯುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಂಫನಾ (ಕಲಾತ್ಮಕ ಜೋಡಣೆ/ವಿನ್ಯಾಸ) ಸಹಿತವಾಗಿ।
Verse 20
वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च ज्णेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात्
ವಾಕೋವಾಕ್ಯ, ಅನುಪ್ರಾಸ, ಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ದುಷ್ಕರ—ಇವು ಶಬ್ದಗಳ ಒಂಬತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಮಿಶ್ರವಾಗದೆ, ಅಸಂಕರವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ।
Verse 21
तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चत्रुव्विधा लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः
ಇಲ್ಲಿ ‘ಛಾಯಾ’ ಎಂದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಅನುಕೃತಿ; ಅದು ಚತುರ್ವಿಧ—ಒಂದು ಉಕ್ತಿಯ ಅನುಕಾರದಿಂದ, ಲೋಕಜನರ, ಚತುರರ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವಂತೆ।
Verse 22
आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्य एव ताः यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः
ಆಭಾಣಕೋಕ್ತಿ ಅಂದರೆ ಲೋೋಕೋಕ್ತಿ; ಅದು ಸರ್ವಸಾಮಾನ್ಯ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವುದು. ಜನಭಾಷೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಆ ಲೋೋಕೋಕ್ತಿರೂಪ ‘ಛಾಯಾ’ವನ್ನೇ ಪಂಡಿತರೂ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 23
छेका विदग्धा वैदग्ध्यं कलासु कुशला मतिः तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते
ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲವಾದ, ಪರಿಷ್ಕೃತ ಹಾಗೂ ವಿದಗ್ಧ ಬುದ್ಧಿ ಆ ವೈದಗ್ಧ್ಯಪೂರ್ಣ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ರೇಖಾಂಕಿಸಿ/ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದಾಗ, ಕವಿಗಳು ಅದನ್ನೇ ‘ಛಾಯಾ’ ಅಂದರೆ ‘ಛೇಕೋಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 24
अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैर् अर्भकोक्त्योपलक्ष्यते तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्वती
ಅಶಿಕ್ಷಿತ ಅಥವಾ ಅಸಂಸ್ಕೃತವಾದ ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಉಕ್ತಿಗಳು ‘ಅರ್ಭಕೋಕ್ತಿ’ (ಮಗುಸಮಾನ ಮಾತು) ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಅರ್ಭಕೋಕ್ತಿ’ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯಛಾಯೆ, ಅಂಥ ಮಾತಿನಷ್ಟೇ ಅನುಕರಣ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
Verse 25
विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते
ಅಕ್ಷರಗಳು ಗೊಂದಲಗೊಂಡು ಅಶ್ಲೀಲವಾಗಿರುವ ಮಾತೂ—ಅದು ಮದ್ಯಪನದ್ದಾದರೆ—ಅದೇ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ‘ಮತ್ತೋಕ್ತಿ’ ಎಂಬ ಛಾಯೋಕ್ತಿ, ಕೇವಲ ಅನುಕರಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು.
Verse 26
अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते
ವಿಶೇಷ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಮೂಲಕ ಕವಿಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಉದ್ದಿಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ‘ಮುದ್ರಾ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ನಮ್ಮ ಮತದಲ್ಲಿ ಅದೇ ‘ಶಯ್ಯಾ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
Verse 27
उक्तिः सा कथ्यते यस्यामर्थको ऽप्युपपत्तिमान् लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां
ಲೋಕವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ವಿಧಾನದಿಂದ, ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರ್ಥವೂ ಸಜ್ಜನರ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಂತಹುದನ್ನು ‘ಉಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 28
उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि विकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः षडथोक्तयः
ಇಲ್ಲಿ ಆರು ವಿಧದ ಅರ್ಥೋಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ—ವಿಧಿ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧ; ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಅನಿಯಮ; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಪರಿಸಂಖ್ಯೆ (ಸೂಚಿತ ಅಪವರ್ಜನೆ).
Verse 29
अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुक्ता मनीषिभिः
ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ವಾಚ್ಯ (ಅರ್ಥ) ಮತ್ತು ವಾಚಕ (ಶಬ್ದ) ಎಂಬ ಎರಡನ್ನೂ ಜೋಡಿಸಲು ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನೇ ಪಂಡಿತರು ‘ಯುಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।
Verse 30
पदञ्चैव पदार्थश् च वाक्यं वाक्यर्थमेव च विषयो ऽस्त्याः प्रकरणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः
ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿನ್ಯಾಸವು ಆರು ವಿಧ—ಪದ, ಪದಾರ್ಥ, ವಾಕ್ಯ, ವಾಕ್ಯಾರ್ಥ, ವಿಷಯ, ಪ್ರಕರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ (ವಿಸ್ತೃತ ವಿವರಣೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 31
गुम्फना रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा शब्दानुकारादर्थानुपूर्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा
‘ಗುಂಫನಾ’ ಎಂಬುದು ರಚನಾಚರ್ಯೆ; ಇದು ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತ್ರಿವಿಧ—(1) ಶಬ್ದಾನುಕಾರ, (2) ಅರ್ಥಾನುಪೂರ್ವಿ, (3) ಶಬ್ದಾರ್ಥ ಉಭಯಾನುಪೂರ್ವಿ।
Verse 32
उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः
ಉಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ‘ವಾಕೋವಾಕ್ಯ’ (ಸಂವಾದ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ದ್ವಿವಿಧ. ಋಜು-ಉಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಕ್ರ-ಉಕ್ತಿಯ ಭೇದದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಸಹಜವಾದ ನೇರ ವಚನ।
Verse 33
सा पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत् वक्रोक्तिस्तु भवेड्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा
ಅದು ದ್ವಿವಿಧ—(1) ಪೂರ್ವಪ್ರಶ್ನಿಕಾ ಮತ್ತು (2) ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಿಕಾ. ವಕ್ರೋಕ್ತಿ ಭಂಗೀ (ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ತಿರುವು) ಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಭಂಗಿಯಿಂದ ‘ಕಾಕು’ (ಸೂಚಕ ಸ್ವರ/ವ್ಯಂಗ್ಯಧ್ವನಿ) ಕೂಡ ದ್ವಿವಿಧವಾಗುತ್ತದೆ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes systematic classification: fourfold abhinaya; detailed sub-typing of rasas (especially śṛṅgāra and hāsa); and a catalog of śabdālaṅkāras including chāyā, mudrā/śayyā, yukti, gumphanā, and vākovākya with vakrokti and kākū.
By subordinating aesthetic technique to abhiprāya (intended purport) and dharma, it frames performance and poetry as disciplined vidyā: refinement of emotion, speech, and conduct becomes a supportive means to puruṣārtha, integrating cultured enjoyment (kāma) with ethical order and ultimately mokṣa.