Adhyaya 343

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दालङ्कारनिरूपणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अर्थालङ्काराः अग्निर् उवाच अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते तं विना शब्दसौन्दर्यमपि नास्ति मनोहरम्

ಇಂತೆ ಅগ্নಿ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಅಲಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರ ನಿರೂಪಣೆ’ ಎಂಬ 342ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು. ಈಗ 343ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ಅರ್ಥಾಲಂಕಾರಗಳು’ ಆರಂಭ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ಅರ್ಥಗಳ ಅಲಂಕರಣವೇ ‘ಅರ್ಥಾಲಂಕಾರ’; ಅದು ಇಲ್ಲದೆ ಶಬ್ದಸೌಂದರ್ಯವೂ ಮನೋಹರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 2

अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती स्वरूपमथ सादृश्यमुत्प्रेक्षातिशयावपि

ಅರ್ಥಾಲಂಕಾರರಹಿತ ವಾಣಿ (ಸರಸ್ವತಿ) ವಿಧವೆಯಂತಿದೆ. ಈಗ ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪವೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಾದೃಶ್ಯ, ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಅತಿಶಯವೂ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ।

Verse 3

विभावना विरोधश् च हेतुश् च सममष्टधा स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते

ವಿಭಾವನಾ, ವಿರೋಧ ಮತ್ತು ಹೇತು—ಇಂತೆ ಒಟ್ಟು ಎಂಟು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ—ಭಾವಗಳ ಸ್ವಭಾವವೇ ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪ (ಲಕ್ಷಣ) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 4

निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् सांसिद्धिकं नियं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा

ಇದು ಎರಡು ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ನಿಜ (ಸ್ವಾಭಾವಿಕ) ಮತ್ತು ಆಗಂತುಕ (ಪ್ರಾಸಂಗಿಕ/ಅರ್ಜಿತ). ನಿಜವು ಸ್ವಯಂಸಿದ್ಧವಾದ ಸಹಜ ನಿಯಮ; ಆಗಂತುಕವು ವಿಶೇಷ ನಿಮಿತ್ತಕ್ಕಾಗಿ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ।

Verse 5

विधुरेवेति ख , ट च सादृश्यं धर्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा महोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम्

‘ವಿಧುರೇವೇತಿ’ ಇತ್ಯಾದಿ. ಉಪಮೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಧ—(1) ಸಾದೃಶ್ಯ, (2) ಧರ್ಮ-ಸಾಮಾನ್ಯ, (3) ರೂಪಕ, ಮತ್ತು (4) ಮಹೋಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಅರ್ಥಾಂತರನ್ಯಾಸ।

Verse 6

उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं

ಉಪಮಾ ಎಂಬುದು ಅಲಂಕಾರ; ಇದರಲ್ಲಿ ಉಪಮಾನ ಮತ್ತು ಉಪಮೇಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಅಂದರೆ ಅಂತರಂಗ ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣ) ಇರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಂಥ ಸಾಮಾನ್ಯತೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವಾದರೂ।

Verse 7

किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्तते समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः

ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾದೃಶ್ಯವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರ (ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಕ್ಪ್ರವಾಹ) ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಅದು ಸಮಾಸದಿಂದಲೋ ಅಥವಾ ಅಸಮಾಸವಾಗಿಯೋ—ಹೀಗೆ ಸಂಬಂಧಿತ ಪದಗಳ (ಪ್ರತಿಯೋಗಳ) ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎರಡು ವಿಧ.

Verse 8

विग्रहादभिधानस्य ससमासान्यथोत्तरा उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेनच

ವಿಗ್ರಹ (ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ)ದಿಂದ ಅಭಿಧಾನವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು; ಮತ್ತು ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಪದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಮಾ-ದ್ಯೋತಕ ಪದ ಮತ್ತು ಉಪಮೇಯ ಪದಗಳಿಂದ ಹೋಲಿಕೆಯ ಸಂಬಂಧ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 9

ताभ्याञ्च विग्रहात्त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः

ಆ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿಂದಲೂ ವಿಗ್ರಹದ ಮೂಲಕ ಇದು ತ್ರಿವಿಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಾಸಾಂತ (ಸಮಾಸದ ಅಂತಿಮ ಪದ)ದಿಂದಲೂ ತ್ರಿವಿಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಭೇದಿಸಿದಾಗ ಉಪಮೆಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹದಿನೆಂಟು ಆಗುತ್ತವೆ।

Verse 10

यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यते ऽपि वा ते धर्मवस्तुप्राधान्याद्धर्मवस्तूपमे उभे

ಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣ) ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೋ, ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ವಸ್ತು—ಎರಡಕ್ಕೂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವೆರಡನ್ನೂ ‘ಧರ್ಮವಸ್ತು-ಉಪಮಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।

Verse 11

तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्मिणौ परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयोः

ಸಮಾನಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎರಡು ಆಧಾರಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಸಮಾನವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿ, ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಉಪಮಾನಗಳಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಪರಸ್ಪರೋಪಮಾ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದೇ ಉಪಮಾನವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 12

विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर् नियमोपमा अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा

ಇದು ‘ವಿಪರೀತೋಪಮಾ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ವ್ಯಾವೃತ್ತಿ (ಬಹಿಷ್ಕಾರ) ಮೂಲಕ ಹೋಲಿಕೆ ನಿಯಮಿತವಾದರೆ ಅದು ‘ನಿಯಮೋಪಮಾ’; ಹೇಳಿದ ಸಾಮ್ಯವು ಬೇರೆಡೆಗೂ ಅನುವರ್ತಿಸಿದರೆ ಅದು ‘ಅನಿಯಮೋಪಮಾ’ ಆಗುತ್ತದೆ।

Verse 13

समुच्चयोपमातो ऽन्यधर्मवाहुल्यकीर्तनात् वहोर्धम्मस्य साम्येपि वैलक्ष्ण्यं विवक्षितं

ಎರಡು ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ಯವಿದ್ದರೂ ಇಲ್ಲಿ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯವೇ ಉದ್ದೇಶ; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಸಮುಚ್ಚಯೋಪಮಾ’ಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿ ಇತರ (ಹೆಚ್ಚುವರಿ) ಧರ್ಮಗಳ ಬಹುಳತೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 14

यदुच्यते ऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा

‘ಅತಿರಿಕ್ತತೆ/ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ’ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ‘ವ್ಯತಿರೇಕೋಪಮಾ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಸಮಾನ ಉಪಮಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಉಪಮೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ‘ಬಹೂಪಮಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 15

धर्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव साअप्_३४३०१५अबुपमानविकारेण तुलना विक्रियोपमा

ಧರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯುಪಮಾನವನ್ನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದರೆ ಅದು ‘ಮಾಲೋಪಮಾ’ಯಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಉಪಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರ ಮಾಡಿ ಮಾಡುವ ಹೋಲಿಕೆ ‘ತುಲನಾ’; ಹಾಗೆಯೇ ರೂಪಾಂತರಯುಕ್ತ ಉಪಮೆ ‘ವಿಕ್ರಿಯೋಪಮಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 16

त्रिलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि कविनोपमीयते या प्रथते साद्भुतोपमा

ಕವಿ ಉಪಮಾನದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಸಂಭವವಾದುದನ್ನೂ ಆರೋಪಿ ಉಪಮೇಯವನ್ನು ಹೋಲಿಸುವ ಉಪಮೆ ‘ಅದ್ಭುತೋಪಮಾ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

Verse 17

प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम् उपमेयस्य सा मोहोपमासौ भ्रान्तिमद्वचः

ಉಪಮಾನವಾದ ಪ್ರತಿಯೋಗಿಯನ್ನು ಆರೋಪಿ, ಉಪಮೇಯವನ್ನು ಅದರಿಂದ ಅಭೇದವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು ‘ಮೋಹೋಪಮಾ’; ಇದು ಭ್ರಾಂತিযುಕ್ತ ವಚನ.

Verse 18

उभयोर्धर्मिणोस्तथ्यानिश् चयात् संशयोपमा उपमेयस्य संशय्य निश् चयान्निश् चयोपमा

ಉಪಮೇಯ ಮತ್ತು ಉಪಮಾನ—ಇರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮದ ನಿಜ ನಿರ್ಣಯ ಇದ್ದರೂ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಸಂಶಯವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೆ ಅದು ‘ಸಂಶಯೋಪಮಾ’. ಆದರೆ ಉಪಮೇಯವೇ ಸಂಶಯಾಸ್ಪದವಾಗಿದ್ದರೂ ಉಪಮೆಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೆ ಅದು ‘ನಿಶ್ಚಯೋಪಮಾ’.

Verse 19

वाक्यार्थनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी

ಪೂರ್ಣ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥವನ್ನೇ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದು ‘ವಾಕ್ಯಾರ್ಥೋಪಮಾ’. ಒಂದನ್ನೇ ಅದೇದೊಂದಿಗೇ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ‘ಸಾಧಾರಣಿ’ ಅಥವಾ ‘ಅತಿಶಾಯಿನೀ’ ಉಪಮೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 20

उपमेयं यद्न्यस्य तद्न्यस्योपमा मता यद्युत्तरोत्तरं याति तदासौ गगनोपमा

ಒಂದು ವಸ್ತು ಒಂದಕ್ಕೆ ಉಪಮೇಯವಾಗಿ ಉಪಮೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದು, ಅದೇ ಮುಂದಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಉಪಮೇಯವಾಗುವಂತೆ ಹೋಲಿಕೆ ಸಾಗಿದರೆ ಅಂಥ ಉಪಮೆ ಅಂಗೀಕೃತ. ಹೋಲಿಕೆ ಕ್ರಮೇಣ ಉತ್ತರವತ್ತಾಗಿ ಏರುತ್ತಾ ಸಾಗಿದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಗಗನೋಪಮಾ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ।

Verse 21

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुरः

ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಐದು ವಿಧಗಳೆಂದು ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ—ಪ್ರಶಂಸಾತ್ಮಕ, ನಿಂದಾತ್ಮಕ, ಕಲ್ಪಿತ, ನಿಜವಾದ ಸಾದೃಶ್ಯಾಧಾರಿತ, ಮತ್ತು ಅಂಶಿಕ (ಮಿತ) ಸಾದೃಶ್ಯಾಧಾರಿತ।

Verse 22

उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य रूप्यते गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः

ಗುಣಗಳ ಸಮತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಉಪಮಾನದ್ದೇ ತತ್ತ್ವವು ಉಪಮೇಯದ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿತವಾದಾಗ, ಪಂಡಿತರು ಆ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ‘ರೂಪಕ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।

Verse 23

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्मिणां

ಸಮಾನಧರ್ಮಿಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸಹಭಾವದಿಂದ (ಏಕಕಾಲ ಸಹಉಪಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿ) ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ‘ಸಹೋಕ್ತಿ’; ಇದು ಭೇದ ಮಸುಕಾದ ಉಪಮೆಯೂ ಆಗಬಹುದು ಅಥವಾ ರೂಪಕವೂ ಆಗಬಹುದು।

Verse 24

भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य च

ಸಾದೃಶ್ಯಯುಕ್ತ ಮುಂದಿನ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿದಾಗ ಅದು ‘ಅರ್ಥಾಂತರನ್ಯಾಸ’; ಹಾಗೆಯೇ ಚೇತನ ಅಥವಾ ಜಡದ ಮೇಲೆ ವರ್ತನೆ/ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಸುವುದೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತದೆ।

Verse 25

अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते लोकसीमान्वृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्तनम्

ಯಾವಲ್ಲಿ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅದರ ಯಥಾರ್ಥಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಿ/ಮನಗಾಣಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಲೋಕಾನುಭವದ ಮಿತಿಯೊಳಗಿನ ವಸ್ತುಧರ್ಮದ ವರ್ಣನೆ.

Verse 26

भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद्द्विधा गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यर्दर्शनं

‘ಅತಿಶಯ’ ಅಲಂಕಾರವು ಎರಡು ವಿಧ—ಸಂಭವ ಮತ್ತು ಅಸಂಭವ. ಗುಣ, ಜಾತಿ/ಸ್ವಭಾವ, ಕ್ರಿಯೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ (ವೈಕಲ್ಯ) ಇರುವಂತೆ ತೋರಿಸಿ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಇದಾಗಿದೆ.

Verse 27

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते पवनोपमेति ख गमनोपमेति क , ट च प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणान्तरम्

ವಿಶೇಷವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ವಿಶೇಷೋಕ್ತಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ—ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾರಣವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಬೇರೆ (ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ) ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿಡುವಾಗ; ಉದಾ. “ಪವನೋಪಮ” (ಖ), “ಗಮನೋಪಮ” (ಕ), ಹಾಗೆಯೇ (ಟ) ಇತ್ಯಾದಿ.

Verse 28

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः

ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ಊಹೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ‘ವಿಭಾವನಾ’. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೊಂದದ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಜೋಡಿಸಿ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮಾಡುವುದು ‘ಸಂಗತೀಕರಣ’.

Verse 29

विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः

ವಿರೋಧವನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಬರುವುದನ್ನು ‘ವಿರೋಧ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಸಾಧ್ಯಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಕಾರಣದಂತೆ ತೋಚಿದರೂ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸಿದ್ಧಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 30

कारको ज्ञापक इति द्विधा सो ऽप्युपजायते प्रवर्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्यजन्मनः

ಕಾರಣವೂ ಎರಡು ವಿಧ—ಕಾರಕ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾಪಕ. ‘ಕಾರಕ’ ಎಂದರೆ ಕಾರ್ಯವು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಥವಾ ನಂತರ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದು.

Verse 31

पूर्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः कार्यकारणभावाद्वा स्वमावाद्वा नियामकात्

ಆ ಸಂಬಂಧವು ‘ಪೂರ್ವ-ಶೇಷ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆ ಎರಡು ವಿಶೇಷಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ—ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣಭಾವದಿಂದಲೋ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೋ, ಅಥವಾ ನಿಯಾಮಕ (ನಿಯಂತ್ರಕ) ಕಾರಣದಿಂದಲೋ।

Verse 32

ज्ञापकाख्यस्य भेदो ऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात् अविनाभावनियमो ह्य् अविनाभावदर्शनात्

‘ಜ್ಞಾಪಕ’ ಎಂಬ ವಿಭಿನ್ನ ಭೇದ (ಲಿಂಗ/ಸೂಚಕ) ಇದೆ; ನದಿಪೂರ ಮುಂತಾದ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಅದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಅವಿನಾಭಾವ (ವ್ಯಾಪ್ತಿ) ಯ ನಿಯಮವು ಅವಿನಾಭಾವದ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ।