Adhyaya 346

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे काव्यगुणविवेको नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यदोषविवेकः अग्निर् उवाच उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः

ಇಂತೆ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ “ಕಾವ್ಯಗುಣವಿವೇಕ” ಎಂಬ ೩೪೫ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ೩೪೬ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ “ಕಾವ್ಯದೋಷವಿವೇಕ” ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ಸಭ್ಯ ರಸಿಕರಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗ/ರಸಭಂಗ ಉಂಟುಮಾಡುವುದೇ ದೋಷ; ಮತ್ತು ವಕ್ತೃ, ವಾಚಕ (ಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗ), ವಾಚ್ಯ (ಅರ್ಥ) ಇವುಗಳ ಏಕ, ದ್ವಿ ಅಥವಾ ತ್ರಿ ಅಯೋಗ್ಯ ನಿಯೋಗದಿಂದ ಅದು ಏಳು ವಿಧವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 2

तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः सन्दिहानो ऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्विधः

ಇಲ್ಲಿ ವಕ್ತೃ ‘ಕವಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಭೇದದಿಂದ ಅವನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ—(೧) ಸಂದಿಹಾನ (ಸಂದೇಹಿ), (೨) ಅವಿನೀತ, (೩) ಅಲ್ಪಜ್ಞ/ಅರ್ಧಜ್ಞ, (೪) ಜ್ಞಾತಾ (ಪೂರ್ಣ ಸಮರ್ಥ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 3

निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम् तद्भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्वयोः

ನಿಮಿತ್ತ (ಕಾರಣಾಧಾರ) ಮತ್ತು ಪರಿಭಾಷೆ (ಪ್ರಚಲಿತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ)ಗಳ ಮೂಲಕ, ಸೂಚ್ಯವಸ್ತುವಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ತಿಳಿಸುವುದು ‘ಅರ್ಥಸಂಸ್ಪರ್ಶಿ ವಾಚಕ’. ಇದರ ಎರಡು ಭೇದಗಳು—ಪದ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯ; ಹೀಗೆ ಎರಡರ ಲಕ್ಷಣ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 4

असाधुत्वाप्रयुक्त्वे द्वावेव पदनिग्रहौ शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः

ಪದರూపವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲು ಎರಡು ಕಾರಣಗಳೇ—(೧) ಅಸಾಧುತ್ವ (ಅಶುದ್ಧತೆ) ಮತ್ತು (೨) ಅಪ್ರಯುಕ್ತತ್ವ (ಪ್ರಮಾಣಿತ ಬಳಕೆಯ ಅಭಾವ). ಪಂಡಿತರು ‘ಅಸಾಧುತ್ವ’ ಎಂದರೆ ಶಬ್ದಶಾಸ್ತ್ರ/ವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗಿರುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 5

व्युत्पन्नैर् अनिबद्वत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च

ವ್ಯುತ್ಪನ್ನರ মতে ‘ಅನಿಬದ್ಧತ್ವ’ವನ್ನೇ ‘ಅಪ್ರಯುಕ್ತತ್ವ’ (ಸ್ವೀಕೃತ ಬಳಕೆಯ ಅಭಾವ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಛಾಂದಸತ್ವ’ (ವೇದಿಕ/ಪ್ರಾಚೀನ ಪದಪ್ರಯೋಗ), ‘ಅವಿಸ್ಪಷ್ಟತ್ವ’ (ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆ), ಮತ್ತು ‘ಕಷ್ಟತ್ವ’ (ಕಠಿಣ/ಕೃತಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ) ಕೂಡ ದೋಷಗಳೆಂದು ಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 6

तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः

ಹೀಗೆ ವೈದಿಕ (ಛಾನ್ದಸ) ಪ್ರಯೋಗವು ಐದು ವಿಧ; ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಅಸಾಮಯಿಕತ್ವ’ ಮತ್ತು ‘ಗ್ರಾಮ್ಯ/ಲೋಕಪ್ರಯೋಗತ್ವ’ವೂ ಸೇರಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ (ಲೌಕಿಕ) ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಬಳಸಬಾರದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 7

गूडार्थता विपर्यस्तार्थता संशयितार्थता अविष्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढार्थतेति सा

ಅರ್ಥದ ಗೂಢತೆ, ಅರ್ಥದ ವಿಪರ್ಯಾಸ, ಅರ್ಥದ ಸಂಶಯ, ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆ—ಇವು ಅದರ ಭೇದಗಳು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಗೂಢಾರ್ಥತೆ’ ಎಂಬ ದೋಷವೇ ‘ಗೂಢಾರ್ಥತೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 8

यत्रार्थो दुःखसवेद्यो विपर्यस्तार्थता पुनः विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपातिर्मलीमसा

ಅರ್ಥವು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅದು ಗೂಢಾರ್ಥತೆ; ಅರ್ಥವು ತಿರುಗಿಬಿದ್ದ/ವಿರೋಧಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥತೆ. ಮತ್ತೆ, ಉದ್ದೇಶಿತದ ಬದಲು ಬೇರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವುದು ‘ಮಲೀಮಸಾ’ ಎಂಬ ದೋಷ.

Verse 9

अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः मनीषयेति ज सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां

ಮುಖ್ಯ (ಶಾಬ್ದಿಕ) ಅರ್ಥವು ಅನ್ಯಾರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಅಸಮರ್ಥವಾಗುವುದರಿಂದ ನಿಲ್ಲದಾಗ, ಸಂದರ್ಭಬುದ್ಧಿ (ಮನೀಷಾ) ಮೂಲಕ ಅದೇ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಥದತ್ತ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ವಾಚ್ಯಾರ್ಥವು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ‘ಸಂಶಯಿತಾರ್ಥತೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

Verse 10

दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते असुखोच्चार्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः

ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಅಸಹ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಇವು ಕಾವ್ಯದೋಷಗಳೇ—(1) ಉಚ್ಚಾರಣೆಗೆ ಅಸೌಕರ್ಯ/ಕಷ್ಟ, (2) ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟತೆ/ಕಠೋರತೆ, (3) ಸ್ಥಾಪಿತ ರೂಢಿ-ಪ್ರಯೋಗ (ಸಮಯ)ದಿಂದ ವಿಚಲನ.

Verse 11

असामयिकता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपातिः खलीकृता

ಮುನಿಗಳು ಈ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ—ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಸಮಯಿಕತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು; ‘ಗ್ರಾಮ್ಯತೆ’ ಎಂದರೆ ನೀಚಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾರುವ, ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಅಸಭ್ಯವಾಗುವ ವಾಣಿ।

Verse 12

वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा

ಹೇಳಬೇಕಾದ ವಿಷಯವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಡದಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಪರೋಕ್ಷ ಸೂಚನೆ ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ—ಉಚ್ಚಾರದಿಂದ, ಕೇವಲ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ, ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದದೊಂದಿಗೆ ಸಾಮ್ಯ/ಸಂಬಂಧದಿಂದ।

Verse 13

दोषः साधारणः प्रातिस्विको ऽर्थस्य स तु द्विधा अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः

ವಸ್ತು/ಸ್ವತ್ತಿನ ದೋಷವು ಎರಡು ವಿಧ—ಸಾಧಾರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಾತಿಸ್ವಿಕ (ವೈಯಕ್ತಿಕ)। ಆ ದೋಷ ದ್ವಿವಿಧ; ಅನೇಕ ಸಹಭಾಗಿಗಳ ಹಕ್ಕು-ದಾವೆಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತವಾಗಿರುವುದು ‘ಸಾಧಾರಣ’ ದೋಷವೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ।

Verse 14

क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्ता व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः

ಸಾಧಾರಣ ದೋಷಗಳು ಐದು ಎಂದು ಮನ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ—ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಕಾರಕ-ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಭ್ರಂಶ, ಸಂಧಿಯ ಅಭಾವ (ವಿಸಂಧಿ), ಪುನರುಕ್ತಿ, ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯ-ಸಂಬಂಧಗಳ ವ್ಯಸ್ತತೆ/ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ।

Verse 15

अक्रियत्वं क्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः कर्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिःसन्धिदूषणम्

ದೋಷಗಳು ಇವು—ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಭಾವ (ಅಕ್ರಿಯತ್ವ), ಕ್ರಿಯೆ/ಕ್ರಿಯಾಪದ ಭ್ರಂಶ, ಕಾರಕಪ್ರಯೋಗದ ದೋಷ, ಕರ್ತೃ ಮೊದಲಾದ ಅಗತ್ಯ ಕಾರಕಗಳ ಅಭಾವ, ವಿಸಂಧಿ (ಸಂಧಿ ಮಾಡದಿರುವುದು), ಮತ್ತು ಸಂಧಿದೂಷಣ (ತಪ್ಪು ಸಂಧಿ)।

Verse 16

विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा सन्धेर्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात्

ಸಂಧಿ (ಧ್ವನಿ-ಸಂಯೋಗ) ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿ ಎರಡು ವಿಧ—(1) ‘ವಿಗತ’, ಯಥಾವಿಧಿ ಸಂಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಅಥವಾ ಲೋಪವಾಗುವುದು; (2) ‘ವಿರುದ್ಧ’, ನಿಯಮ/ಔಚಿತ್ಯಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಸಂಧಿ ನಡೆಯುವುದು. ಸಂಧಿಯ ಈ ವಿರೋಧತೆ ಕಷ್ಟಪಾದದಿಂದ (ಛಂದಸ್ಸಿನ ಪಾದವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕಟ್ಟುವುದು) ಅಥವಾ ಅನಪೇಕ್ಷಿತ ಭಿನ್ನಾರ್ಥ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 17

पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा

ಪುನರುಕ್ತತ್ವ (ಅನಾವಶ್ಯಕ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ) ಎಂದರೆ ಮರುಮರು ಹೇಳುವುದು; ಇದು ಎರಡು ವಿಧ—ಅರ್ಥಾವೃತ್ತಿ (ಅರ್ಥದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ) ಮತ್ತು ಪದಾವೃತ್ತಿ (ಪದ/ಶಬ್ದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ). ಅರ್ಥಾವೃತ್ತಿಯೂ ಮತ್ತೆ ಎರಡು ವಿಧವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 18

प्रयुक्तवरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च नावर्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्तते पदम्

ಪದಾವೃತ್ತಿ (ಪದ/ಶಬ್ದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ)ಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನಾರ್ಥಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಬ್ದವನ್ನು ಬಳಸಿದರೂ, ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಶಬ್ದರೂಪವನ್ನು ಬಳಸಿದರೂ, ಅದು ದೋಷಪೂರ್ಣ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಲ್ಲ; ಅದೇ ಪದವು ಯಥಾತಥವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಬಂದಾಗ ಮಾತ್ರ ‘ಆವೃತ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು.

Verse 19

व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः

ವ್ಯಸ್ತಸಂಬಂಧತಾ (ಸಂಬಂಧದ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತತೆ) ಎಂದರೆ ಯೋಗ್ಯ ವಾಕ್ಯ/ಅರ್ಥ ಸಂಬಂಧ (i) ಮಧ್ಯೆ ವ್ಯವಧಾನದಿಂದ ಕಡಿದುಹೋಗುವುದು, (ii) ಬೇರೆ ಸಂಬಂಧದ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುವುದು, ಅಥವಾ (iii) ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೇರೆ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವುದು—ಇವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವುದು.

Verse 20

मला इति क , ज च कष्टपादादर्थान्तरक्रमादिति ट प्रयुक्तचरशब्देनेति ज , ञ च अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानास्त्रिधैव सा अन्तरा पदवाक्याभ्यां प्रतिभेदं पुनर्द्विधा

‘ಮಲಾ’ ಎಂದು ಕ ಮತ್ತು ಜ ಆಚಾರ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ‘ಕಷ್ಟ’ ಎಂಬುದು ಕಷ್ಟಪಾದದಿಂದ ಅಥವಾ ಅರ್ಥ-ಕ್ರಮ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಟ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪ್ರಯುಕ್ತಚರಶಬ್ದ’ ಎಂದು ಜ ಮತ್ತು ಞ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಕಾರಣಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅಂತರ್ವ್ಯವಧಾನ (ಆಂತರಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯ) ಮೂರು ವಿಧ; ಮತ್ತು ಅದೇ ‘ಅಂತರಾ’ ಪದಗಳ ನಡುವೆ ಅಥವಾ ವಾಕ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಭವಿಸುವುದರ ಪ್ರಕಾರ ಮತ್ತೆ ಎರಡು ವಿಧ.

Verse 21

वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्द्विधा पदवाक्ययोः व्युत्पादितपूर्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते

ವಾಚ್ಯಾರ್ಥವೆಂದರೆ ಅಭಿಪ್ರೇತಾರ್ಥರೂಪವಾಗಿ ಬೋಧವಾಗುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪದ–ವಾಕ್ಯಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದು ದ್ವಿವಿಧ—(1) ಪೂರ್ವ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ವಾಚ್ಯ, (2) ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ಹೊಸದಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕಾದ ವಾಚ್ಯ; ಹೀಗೆ ಭೇದವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 22

इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा

ಹೇತುವಿನಲ್ಲಿ ದೋಷವೆಂದರೆ—ಇಷ್ಟ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ವ್ಯಾಘಾತಕಾರಿತ್ವ, ಅಸಮರ್ಥತೆ, ಅಸಿದ್ಧತ್ವ, ವಿರುದ್ಧತ್ವ, ಹಾಗೂ ಅನೈಕಾಂತಿಕತೆ (ವ್ಯಭಿಚಾರ/ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ) ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಇರುವಾಗ।

Verse 23

एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः पक्षे सपक्षेनास्तितत्वं विपक्षे ऽस्तित्वमेव तत्

ಹೀಗೆ ‘ಸತ್ಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವ’ ಎಂಬ ದೋಷ—‘ಕಾಲಾತೀತತ್ವ’ ಸಂಕರದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಗೊಂದಲ—ಇದು: ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಪಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವಂತಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ವಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 24

काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति

ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಪರಿಷತ್ತಿನ ಪಂಡಿತ ವಿಮರ್ಶಕರ ಮಧ್ಯೆಯೂ ‘ಅರುಂತುದ’ ಎಂಬ ದೋಷವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಏಕಾದಶ ನಿರರ್ಥತ್ವ’ವೂ ‘ದುಷ್ಕರ’ ಮೊದಲಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷವೆಂದು ಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 25

दुःखीकरोति दोषज्ञान्गूढार्थत्वं न दुष्करे न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर् लोकशास्त्रयोः

ಗೂಢಾರ್ಥತ್ವವು ದೋಷಜ್ಞ ರಸಿಕನನ್ನೂ ದುಃಖಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾವ್ಯವು ದುಷ್ಕರವಾಗಿ (ಅತಿಕಠಿಣವಾಗಿ) ಇರಬಾರದು, ಗ್ರಾಮ್ಯವಾಗಿಯೂ ಅಸ್ವಸ್ಥಗೊಳಿಸುವಂತೆಯೂ ಇರಬಾರದು, ಮತ್ತು ಲೋಕ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು.

Verse 26

क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके

ಕ್ರಿಯಾಭ್ರಂಶದಿಂದ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಾ’ ಎಂಬ ವ್ಯಾಕರಣದೋಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಕ್ರಿಯಾಧ್ಯಾಹಾರ (ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಲೋಪವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುವುದು)ದಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಕಾರಕಸಂಬಂಧಗಳು ಭ್ರಷ್ಟವಾದಾಗ, ಸಂದರ್ಭಬಲದಿಂದ ಸೂಚಿತ ಅಗತ್ಯ ಕಾರಕವನ್ನು ಅರ್ಥದಿಂದ ಪೂರೈಸಬೇಕು.

Verse 27

प्रगृह्ये गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्वचादौ न दुर्भगम्

ಪ್ರಗೃಹ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು; ‘ಕ್ಷತ’ (ಭಂಗಗೊಂಡ) ಪದರೂಪವು ಸಂಧಿಯಿಲ್ಲದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಷ್ಟಪಾಠದಿಂದ ದ್ವಿ-ಸಂಧಿತ್ವ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು; ದುರ್ವಚಾದಿ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವಲ್ಲಿ ಇದು ಅಪರೂಪವಲ್ಲ.

Verse 28

अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर् न लिप्यते

ಅನುಪ್ರಾಸದಲ್ಲಿ ಪದಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಪ್ರಶಸ್ತ; ವ್ಯಸ್ತ (ತಿರುವು) ಸಂಬಂಧತೆಯೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಉದ್ದಿಷ್ಟಾರ್ಥಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವ್ಯುತ್ಕ್ರಮಾದಿ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ದೋಷವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 29

विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुपमानोपमेययोः

ವಿಭಕ್ತಿ, ಸಂಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತರಿಗೆ ಅಸೌಕರ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಡೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಪಮಾನ ಮತ್ತು ಉಪಮೇಯ ಭಿನ್ನವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು (ವ್ಯಾಕರಣವಾಗಿ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ).

Verse 30

अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा कवीमां समुदाचारः समयो नाम गीयते

ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಆಚರಣೆ—ಅನೇಕರಿಗೆ ಏಕವಚನ, ಒಂದಕ್ಕೆ ಬಹುವಚನ, ಅಥವಾ ಅನೇಕರಿಗೆ ಬಹುವಚನ ಪ್ರಯೋಗ—ಇದೇ ‘ಸಮಯ’ (ಕಾವ್ಯಸಂಪ್ರದಾಯ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 31

एकादशनिरस्तत्वमिति ञ समान्यश् च विशिष्टश् च धर्मवद्भवति द्विधा सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः

ಪಂಡಿತರು ಹೇಳುವಂತೆ—ಹನ್ನೊಂದು (ಕಾವ್ಯ) ದೋಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಿತಿ ‘ಧರ್ಮ’ದಂತೆ ದ್ವಿವಿಧ: ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ. ಇದು ಸಿದ್ಧ ಸಿದ್ಧಾಂತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವಿವಾದ್ಯವಾಗಿದೆ.

Verse 32

यः प्रसिध्यति सामान्य इत्य् असौ समयो मतः सर्वेसिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं

‘ಸಾಮಾನ್ಯ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದೇ ‘ಸಮಯ’ (ರೂಢಿ/ಸಂಪ್ರದಾಯ) ಎಂದು ಮತ; ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಾಂತಕಾರರು ವಿಚಲನರಹಿತವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 33

कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन सद्विधा छेदसिद्धन्ततो ऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्भ्रान्तितो यथा

ಅಥವಾ, ಯಾವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ‘ಸಾಮಾನ್ಯ’ವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಮಟ್ಟಿಗೇ ಅದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ‘ಛೇದ-ಸಿದ್ಧಾಂತ’ (ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ವಿಭಾಗ) ಪ್ರಕಾರ ಕೆಲವರಿಗೆ ಭ್ರಾಂತಿಯಂತೆ ಬೇರೆ ನಿರ್ಣಯವೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

Verse 34

तर्कज्ञानं मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता

ಯಾವ ಮುನಿಯ ಮತದಲ್ಲಿ ತರ್ಕಜನ್ಯ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಮಾಣ? ಯಾವ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷಣಭಂಗುರ? ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯತೆ (ಮೂಲ ತತ್ತ್ವ) ಇದೆ? ಯಾವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ?

Verse 35

प्रज्ञातस्थूलताशब्दानेकान्तत्वं तथार्हतः शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः

ಶೈವ, ವೈಷ್ಣವ, ಶಾಕ್ತ, ಸೌರ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತಿಗಳ ಮತಗಳು ‘ಪ್ರಜ್ಞಾತ’, ‘ಸ್ಥೂಲತಾ’, ‘ಶಬ್ದ’, ‘ಅನೇಕಾಂತತ್ವ’ ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅರ್ಹತ’ ಎಂಬ ಪದಪ್ರಯೋಗಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷಣೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

Verse 36

जगतः कारणं ब्रह्म साङ्ख्यानां सप्रधानकं अस्मिन् सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम्

ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರಣ; ಸಾಂಖ್ಯರ ಮತದಲ್ಲಿ ಅದು ಪ್ರಧಾನ (ಪ್ರಕೃತಿ) ಸಹಿತವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಸರಸ್ವತೀ-ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 37

बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टैः स उच्यते परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात्

ವಿಶಿಷ್ಟತೆಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ ಭೇದವನ್ನು ಕಂಡು (ಇತರರನ್ನು) ಬಂಧಿಸುವವರು ಪರಿಗ್ರಹದಿಂದ ‘ಅಸತ್’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಸಜ್ಜನರು ಅಪರಿಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು.

Verse 38

भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते प्रत्यक्षादिप्रमाणैर् यद् बाधितं तदसद्विदुः

ಬಾಧಿತವಾಗುತ್ತಿರುವ ಆ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ದ್ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಗುವುದು ‘ಅಸತ್’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 39

कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत्

ಕವಿಗಳು ಅಂಗೀಕರಿಸಬೇಕಾದದ್ದು—ಜ್ಞಾನದ ದ್ಯೋತಮಾನ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ. ಯಾವುದು ಅರ್ಥಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು (ಫಲಸಾಧನೆಯನ್ನು) ನೆರವೇರಿಸಬಲ್ಲದೋ, ಅದೇ ಪರಮಾರ್ಥಸತ್.

Verse 40

अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत् विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान् अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात्

ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ—ಎರಡೂ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಒಂದೇ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಪರಮಾರ್ಥಸತ್. ಅದೇ ವಿಷ್ಣುರೂಪವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದು, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರರೂಪವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯೆ ಎರಡು—ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ; ಆ ಪರಾವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಭವ (ಸಂಸಾರ)ದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.