Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸಾಹಿತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರದಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುಣವಿಲ್ಲದ ಅಲಂಕಾರ ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ವಾಚ್ಯವನ್ನು ಗುಣ-ದೋಷಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ, ಸೌಂದರ್ಯಪ್ರಭಾವದ ಆಧಾರ ಭಾವದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುಣಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ‘ಛಾಯಾ’ವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಶೇಷಿಕ ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಿ, ಅದು ಪದ, ಅರ್ಥ ಅಥವಾ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ ಸಾಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪದಗುಣಗಳು—ಶ್ಲೇಷ, ಲಾಲಿತ್ಯ, ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ಸೌಕುಮಾರ್ಯ, ಉದಾರತಾ—ಮತ್ತು ಸತ್ಯತೆ, ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ-ಯೋಗ್ಯತೆ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ಅರ್ಥಗುಣಗಳು—ಮಾಧುರ್ಯ, ಸಂವಿಧಾನ, ಕೋಮಲತ್ವ, ಉದಾರತಾ, ಪ್ರೌಢಿ, ಸಾಮಯಿಕತ್ವ—ಜೊತೆಗೆ ಪರಿಕರ, ಯುಕ್ತಿ, ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರ ಅರ್ಥಪ್ರತೀತಿ, ನಾಮಕರಣದ ದ್ವಿವಿಧ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾದ, ಪಾಕದ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳು, ಅಭ್ಯಾಸಜನ್ಯ ಸರಾಗ, ರಾಗದ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಲಕ್ಷಣದಿಂದ ವೈಶೇಷಿಕ ನಿರ್ಣಯ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दर्थालङ्कारनिरूपणं नाम चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यगुणविवेकः अग्निर् उवाच अलंकृतमपि प्रीत्यै न काव्यं निर्गुणं भवेत् वपुष्यललिते स्त्रीणां हारो भारायते परं
ಇಂತೆ ಅগ্নಿ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಶಬ್ದಾರ್ಥಾಲಂಕಾರ ನಿರೂಪಣ’ ಎಂಬ ೩೪೪ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ‘ಕಾವ್ಯಗುಣ ವಿವೇಕ’ ಎಂಬ ೩೪೫ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ಅಲಂಕಾರವಿದ್ದರೂ ಗುಣವಿಲ್ಲದ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರೀತಿಕರವಾಗದು; ಸಹಜವಾಗಿ ಲಲಿತ ದೇಹವಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಹಾರವೂ ಕೊನೆಗೆ ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 2
न च वाच्यं गुणो दोषो भाव एव भविष्यति गुणाः श्लेषादयो दोषा गूडार्थाद्याः पृथक्कृताः
ಮತ್ತು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದು (ವಾಚ್ಯ) ಸ್ವತಃ ಗುಣವೋ ದೋಷವೋ ಎಂದು ಹೇಳಬಾರದು; ಅದು ಭಾವ (ಸೌಂದರ್ಯಾನುಭವ)ವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ಲೇಷಾದಿ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಗೂಢಾರ್ಥಾದಿ ದೋಷಗಳು—ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಿಭೇದಿಸಬೇಕು।
Verse 3
यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणैः सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा
ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ‘ಛಾಯಾ’ (ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾವ್ಯ-ಆಭೆ) ಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಕವಿಯ ಆ ಛಾಯೆ ಎರಡು ವಿಧ—ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಶೇಷಿಕ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।
Verse 4
सर्वसाधारणीभूतः सामन्य इति मन्यते शब्दमर्थमुभौ प्राप्तः सामान्यो भवति त्रिधा
ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುವುದನ್ನು ‘ಸಾಮಾನ್ಯ’ ಎಂದು ಮನ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವು ಮೂರು ವಿಧವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 5
शब्दमाश्रयते काव्यं शरीरं यः स तद्गुणः श्लोषो लालित्यागाम्भीर्यसौकुमार्यमुदारता
ಕಾವ್ಯವು ಶಬ್ದವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಆಶ್ರಯವೇ ಅದರ ‘ಶರೀರ’ (ಆಧಾರ). ಅದರ ಗುಣಗಳು—ಶ್ಲೇಷ, ಲಾಲಿತ್ಯ, ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ಸೌಕುಮಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಉದಾರತಾ।
Verse 6
सत्येव यौगिकी चेति गुणाः शब्दस्य सप्तधा सुश्लिष्टसन्निवेशत्वं शब्दानां श्लेष उच्यते
‘ಸತ್ಯತೆ’ ಮತ್ತು ‘ಯೌಗಿಕ (ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಜನ್ಯ) ಯೋಗ್ಯತೆ’—ಹೀಗೆ ಪದಗಳ ಗುಣಗಳು ಏಳು ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪದಗಳ ಸುಶ್ಲಿಷ್ಟ, ಪರಸ್ಪರ ಜೋಡಿದ ವಿನ್ಯಾಸವೇ ‘ಶ್ಲೇಷ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
Verse 7
गुणादेशादिना पूर्वं पदसम्बद्धमक्षरं यत्रसन्धीयते नैव तल्लालित्यमुदाहृतं
ಗುಣ, ಆದೇಶ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೊದಲುಲೇ ಪದಸಂಬಂಧಿತ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಸಂಧಿಗೆ ಒಳಪಡಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು ‘ಲಾಲಿತ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 8
विशिष्टलक्षणोल्लेखलेख्यमुत्तानशब्दकम् गाम्भीर्यं कथयन्त्यार्यास्तदेवान्येषु शब्दतां
ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಬರೆಯಲು/ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ‘ಉತ್ತಾನ-ಶಬ್ದ’ (ಸ್ಪಷ್ಟ ಪದಪ್ರಯೋಗ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆರ್ಯರು ‘ಗಾಂಭೀರ್ಯ’ವೆಂದರೆ ಅದೇ ಅರ್ಥವು ಇತರ ಪದಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪದೀಕರಿಸಲ್ಪಡುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 9
अनिष्ठुराक्षरप्रायशब्दता सुकुमारता उत्तानपदतौदर्ययुतश्लाघ्यैर् विशेषणैः
ಕಠೋರವಲ್ಲದ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ, ಸೂಕುಮಾರತ್ವ, ಹಾಗೂ ಸ್ಪಷ್ಟ-ಸರಳ ಪದಗಳ ಸೌಂದರ್ಯ—ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿರುವುದು—ಇದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪದಶೈಲಿಯ ಲಕ್ಷಣ.
Verse 10
ओजः समासभूयस्त्वमेतत्पद्यादिजीवितं आब्रह्म स्तम्भपर्यन्तमोजसैकेन पौरुषं
ಓಜಸ್ಸು ಎಂದರೆ ಸಮಾಸಗಳ ಬಹುಳತೆ; ಇದೇ ಪದ್ಯಾದಿಗಳ ಜೀವ. ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ಹುಲ್ಲಿನ ಕಾಂಡದವರೆಗೆ, ಪೌರುಷವು ಆ ಒಂದೇ ಓಜಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.
Verse 11
उच्यमानस्य शब्देन येन केनापि वस्तुनः उत्कर्षमावहन्नर्थो गुण इत्य् अभिधीयते
ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುವ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಾದರೂ ಉತ್ತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತರುವ ಅರ್ಥವೇ ‘ಗುಣ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।
Verse 12
माधुर्यं सम्बिधानञ्च कोमलत्वमुदारता प्रौढिः सामयिकत्वञ्च तद्भेदाः षट्चकाशति
ಮಾಧುರ್ಯ, ಸುಸಂಬದ್ಧ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ, ಕೋಮಲತ್ವ, ಉದಾರತ್ವ, ಪ್ರೌಢ ಗಂಭೀರತೆ, ಮತ್ತು ಸಾಮಯಿಕತ್ವ—ಇವು ಕಾವ್ಯೋತ್ಕರ್ಷದ ಆರು ಪ್ರಮುಖ ಭೇದಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 13
क्रोधेर्ष्याकारगाम्भीर्यात्माधुर्यं धैर्यगाहिता सम्बिधानं परिकरः स्यादपेक्षितसिद्धये
ಕ್ರೋಧ-ಈರ್ಷೆ, ಹೊರಗಿನ ವರ್ತನೆಯ ಗಂಭೀರತೆ, ಅಂತರಂಗ ಮಾಧುರ್ಯ, ಅಚಲ ಧೈರ್ಯ, ಮತ್ತು ಸುಸಂಬದ್ಧ ಸಿದ್ಧತೆ—ಇವು ಅಪೇಕ್ಷಿತ ಸಿದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕ ‘ಪರಿಕರ’ ಆಗಿವೆ।
Verse 14
यत्काठिन्यादिनिर्मुक्तसन्निवेशविशिष्टता तिरस्कृत्यैव मृदुता भाति कोमलतेति सा
ಕಾಠಿನ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ವಿಶೇಷ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದಂತೆ ಕೇವಲ ಮೃದುತೆ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಶೈಲಿಯೇ ‘ಕೋಮಲತೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।
Verse 15
लक्ष्यते स्थूललक्षत्वप्रवृत्तेर्यत्र लक्षणम् गुणस्य तदुदारत्वमाशयस्यातिसौष्ठवं
ಸ್ಥೂಲ (ಸಾಮಾನ್ಯ) ಸೂಚನೆಗಳ ಬಳಕೆಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಲಕ್ಷಣ ಗುರುತಾಗುವಲ್ಲಿ, ಅದು ಗುಣದ ‘ಉದಾರತ್ವ’ ಮತ್ತು ಆಶಯದ ‘ಅತಿಸೌಷ್ಠವ’ (ಅತಿಶಯ ನಿಖರತೆ)ವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 16
अभिप्रेतं प्रति यतो निर्वाहस्योपपादिकाः युक्तयो हेतुगर्भिण्यः प्रौढाप्रौढिरुदाहृता
ಅಭಿಪ್ರೇತಾರ್ಥದ ಕಡೆಗೆ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪೂರ್ಣತೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ, ಒಳಗೇ ಹೇತುವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಯುಕ್ತಿಗಳು ಎರಡು ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ಪ್ರೌಢ ಮತ್ತು ಅಪ್ರೌಢ।
Verse 17
स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य वाह्यान्तःसमयोगतः तत्र व्युत्पत्तिरर्थस्य या सामयिकतेति सा
ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಪರತಂತ್ರವಾಗಿರಲಿ (ಪದ) ಅದರ ಅರ್ಥವು ಬಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಸಂದರ್ಭಕಾರಕಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಅರ್ಥನಿರ್ಣಯವನ್ನು ‘ಸಾಮಯಿಕೀ’ (ರೂಢ/ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ।
Verse 18
शब्दार्थवुपकुर्वाणो नाम्नोभयगुणः स्मृतः तस्य प्रसादः सौभाग्यं यथासङ्ख्यं प्रशस्तता
ಶಬ್ದರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವ ನಾಮವು ‘ಉಭಯಗುಣ’ ಹೊಂದಿದುದೆಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ‘ಪ್ರಸಾದ’ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಶಸ್ತತೆ (ಪ್ರಶಂಸನೀಯತೆ) ದೊರಕುತ್ತದೆ।
Verse 19
पाको राग इति प्राज्ञैः षट्प्रपञ्चविपञ्चिताः सुप्रसिद्धर्थपदता प्रसाद इति गीयते
ಪ್ರಾಜ್ಞರು ‘ಪಾಕ’ (ಪರಿಪಕ್ವತೆ) ಮತ್ತು ‘ರಾಗ’ (ರಂಜಕತೆ/ಆಕರ್ಷಣೆ)ಗಳನ್ನು ಷಟ್ಪ್ರಪಂಚದ ಮೂಲಕ ವಿಶದವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧಾರ್ಥವಿರುವ, ಸುಲಭವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದ ಪದಗಳ ಬಳಕೆಯೇ ‘ಪ್ರಸಾದ’ (ಸ್ಪಷ್ಟತೆ) ಎಂದು ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।
Verse 20
उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद्यस्मिन्नुक्ते प्रतीयते तत्सौभाग्यमुदारत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः
ಯಾವ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತಕ್ಷಣವೇ ಯಾವುದೋ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಮನುಷಿಣರು ‘ಸೌಭಾಗ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಉದಾರತ್ವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 21
यथासङ्ख्यमनुद्देशः सामन्यमतिदिश्यते समये वर्णनीयस्य दारुणस्यापि वस्तुनः
ವರ್ಣಿಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯ ಕಠೋರವಾಗಲಿ ಭಯಾನಕವಾಗಲಿ, ಸಮಯಾನುಸಾರ ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವೆಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ।
Verse 22
अदारुणेन शब्देन प्राशस्त्यमुपवर्णनं उच्चैः परिणतिः कापि पाक इत्य् अभिधीयते
ಕಠೋರವಲ್ಲದ (ಅದಾರುಣ) ಪದಗಳಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಒಂದು ಉನ್ನತ ಪರಿಪಕ್ವತೆ—ಇದನ್ನೇ ‘ಪಾಕ’ (ಕಾವ್ಯಪರಿಪಕ್ವತೆ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।
Verse 23
मृद्वीकानारिकेलाम्बुपाकभेदाच्चतुर्विधः आदावन्ते च सौरस्यं मृद्वीकापाक एव सः
ಮೃದ್ವೀಕಾ (ಒಣದ್ರಾಕ್ಷಿ), ನಾರಿಕೇಳಾಂಬು (ತೆಂಗಿನ ನೀರು) ಮೊದಲಾದ ದ್ರವಗಳಿಂದ ಮಾಡುವ ಪಾಕದ ಭೇದದಿಂದ ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ. ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ‘ಸೌರಸ್ಯ’ವನ್ನು ಮೃದ್ವೀಕಾ-ಪಾಕವೆಂದೇ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು।
Verse 24
काव्येच्छया विशेषो यः सराग इति गीयते अभ्यासोपहितः कान्तिं सहजामपि वर्तते
ಕಾವ್ಯೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಶೇಷ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ‘ಸರಾಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಬಲಗೊಂಡಾಗ ಅದು ಸಹಜ (ಜನ್ಮಜಾತ) ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಸಹ ಉಳಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 25
हारिद्रश् चैव कौसुम्भो नीली रागश् च स त्रिधा वैशेषिकः परिज्ञेयो यः स्वलक्षणगोचरः
ಹಾರಿದ್ರ (ಅರಿಶಿನ-ಹಳದಿ), ಕೌಸುಂಭ (ಕುಸುಮ-ರಂಜಿತ), ನೀಲಿ—ರಾಗ (ಬಣ್ಣಿಸುವಿಕೆ) ಹೀಗೆ ತ್ರಿವಿಧ. ತನ್ನ ಸ್ವಲಕ್ಷಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ‘ವೈಶೇಷಿಕ’ (ವಿಶೇಷ-ಜ್ಞಾನ) ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು।
Frequently Asked Questions
Ornamentation (alaṅkāra) alone cannot make poetry pleasing; guṇas (core poetic qualities) are necessary, and their presence generates chāyā (a refined poetic aura).
Sāmānya denotes what is universally shareable (across word, meaning, or both), while vaiśeṣika denotes the particular apprehended through its own defining mark (svalakṣaṇa), including specific “colorings” (rāga) of expression.