Adhyaya 342

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अभिनयादिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दालङ्काराः अग्निरुचाच स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः एकवर्णानेकवर्णावृत्तेर्वर्णगुणो द्विधा

ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮದಾಗ್ನೇಯ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಅಲಂಕಾರಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿನಯಾದಿ-ನಿರೂಪಣ’ ಎಂಬ 341ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ 342ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಗಳು’ ಆರಂಭ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ಪದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವರ್ಣಗಳ ಪುನಃಪುನಃ ಆವೃತ್ತಿಯೇ ಅನುಪ್ರಾಸ; ಏಕವರ್ಣಾವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಅನೇಕವರ್ಣಾವೃತ್ತಿ ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ ವರ್ಣಗುಣವು ಎರಡು ವಿಧ.

Verse 2

एकवर्णगतावृत्तेर्जायन्ते पञ्च वृत्तयः मधुरा ललिता प्रौटा भद्रा परुषया सह

ಏಕವರ್ಣ-ಪ್ರಧಾನ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಐದು ವೃತ್ತಿಗಳು (ಶೈಲಿ-ರೂಪಗಳು) ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ—ಮಧುರಾ, ಲಲಿತಾ, ಪ್ರೌಢಾ, ಭದ್ರಾ ಮತ್ತು ಪರುಷಾ।

Verse 3

मधुरायाश् च वर्गन्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः

ಮಧುರಾ-ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಗಾಂತದ ಕೆಳಗಿನ ವರ್ಗದ ಎರಡು ಘೋಷ ಧ್ವನಿಗಳು ‘ರ’ ಮತ್ತು ‘ಣ’; ಹಾಗೆಯೇ ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಎರಡು ‘ನ’ಕಾರಗಳು ಸಂಯುಕ್ತವ್ಯಂಜನ (ಕ್ಲಸ್ಟರ್) ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ।

Verse 4

न कार्या वर्ग्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका महाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ

ವರ್ಗೀಯ ವ್ಯಂಜನಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಚಮ (ನಾಸಿಕ) ಮೀರಿಸುವಂತೆ ಆವೃತ್ತಿ ಮಾಡಬಾರದು; ಹಾಗೆಯೇ ಮಹಾಪ್ರಾಣ ಸಂಯೋಗವಿಲ್ಲದ ಮತ್ತು ಊಷ್ಮ (ಶ/ಷ/ಸ/ಹ) ಸಂಯೋಗವಿಲ್ಲದ—ಈ ಎರಡೂ ವಿಧದ ಮುಂದಿನ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಲಘು ಎಂದು ಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 5

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौटा या पणवर्गजा ऊर्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः

ಲಲಿತಾ, ಬಲಭೂಯಿಷ್ಠಾ, ಪ್ರೌಢಾ—ಪವರ್ಗಜವಾದ ಈ ವರ್ಣಗಳು, ಮೇಲಿರುವ ರೇಫ (ರ್) ಜೊತೆಗೆ ಯುಕ್ತವಾದಾಗ, ಟವರ್ಗದ ಪಂಚಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ವರ್ಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ।

Verse 6

भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साभिधीयते भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः

‘ಭದ್ರಾ’ ಎಂಬ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಅದೇ ‘ಪರುಷಾ’ (ಕಠೋರ ವರ್ಗ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಊಷ್ಮ ಅಕ್ಷರಗಳು (ಶ, ಷ, ಸ, ಹ) ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ।

Verse 7

अकारवर्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी अनुस्वारविसर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ

‘ಅ’ ಅನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಸ್ವರಗಳ ಅತಿಯಾದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಅನುಸ್ವಾರ ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಗಗಳ ನಿರಂತರ ಪ್ರಯೋಗ—ಇವು ಉಚ್ಚಾರಣದಲ್ಲಿ ಪರುಷತ್ವ (ಕಠೋರತೆ) ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ।

Verse 8

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा रशौ घनाविति ञ महाप्राणोष्मसंयोगादवियुक्तलघूत्तराविति ट ललिता वनभूयिष्ठेति ख ललिता वत्सभूयिष्ठेति ट अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः

ಶ/ಷ/ಸಗಳು ರೇಫ (ರ್) ಜೊತೆಗೆ ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೀರ್ಘ ‘ಆ’ ಮುಂಚೆ ಬಂದಾಗ, ‘ರಶೌ’ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ‘ಘನ’ (ಸಂಹತ/ಗಾಢ) ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಮಹಾಪ್ರಾಣ ಧ್ವನಿಯು ಊಷ್ಮ ಅಕ್ಷರದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದಾಗ ಮುಂದಿನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ‘ಅವಿಯುಕ್ತ’ (ಬೇರ್ಪಡಿಸದ) ಎಂದು ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಲಘು-ಗುರು ಕ್ರಮ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. “ಲಲಿತಾ ವನಭೂಯಿಷ್ಠ-” ನಲ್ಲಿ ‘ಖ’ ಮೂಲಕ, “ಲಲಿತಾ ವತ್ಸಭೂಯಿಷ್ಠ-” ನಲ್ಲಿ ‘ಟ’ ಮೂಲಕ ಉದಾಹರಣೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅಂತಸ್ಥ ಹಾಗೂ ವರ್ಗೀಯ ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದ ‘ಹ’ ಉಚ್ಚಾರಣದಲ್ಲಿ ಪರುಷತ್ವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ।

Verse 9

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्तेपरिपन्थिनि पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमो

ಇತರಥಾ (ಲಘು ಎಂದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದ್ದರೂ) ಸಂಯುಕ್ತ ವ್ಯಂಜನದಿಂದ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಆ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಗುರು ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು; ‘ಪರುಷ್ಯಾಯ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಈ ನಿಯಮ ಅಂಗೀಕೃತ, ಆದರೆ ಐದನೇ ಆಯ್ಕೆ ಅಂಗೀಕಾರಾರ್ಹವಲ್ಲ।

Verse 10

क्षेपे शब्दानुकारे च परुषापि प्रयुज्यते कर्णाटी कौन्तली कौन्ती कौङ्कणी वामनासिका

‘ಪರುಷಾ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಕ್ಷೇಪ’ (ಉಪಹಾಸ/ತಿರಸ್ಕಾರ) ಮತ್ತು ‘ಶಬ್ದಾನುಕಾರ’ (ಧ್ವನಿಯ ಅನುಕರಣ) ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಣಾಟೀ, ಕೌಂತಲೀ, ಕೌಂತೀ, ಕೌಂಕಣೀ, ವಾಮನಾಸಿಕಾ ಇತ್ಯಾದಿ (ದೇಶೀಯ/ಧ್ವನಿಭೇದ)ಗಳ ಸಂಜ್ಞೆಯೂ ಆಗಿದೆ।

Verse 11

द्रावणी माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात् अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका

ದ್ರಾವಣೀ ಮತ್ತು ಮಾಧವೀ ಎಂಬ ಛಂದೋಭೇದಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಐದು ವರ್ಣವರ್ಗಗಳು—ವರ್ಗಗಳು (ಸ್ಪರ್ಶ), ಅಂತಸ್ಥಗಳು, ಊಷ್ಮಗಳು—ಇವುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ವರ್ಣಗಳ ಆವೃತ್ತಿ ವಿಭಿನ್ನ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ವೃತ್ತವೇ ಇಂತೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 12

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्द्विधा आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः

ಯಮಕ ಅಲಂಕಾರವು ಎರಡು ವಿಧ—(1) ಅವ್ಯಪೇತ ಮತ್ತು (2) ವ್ಯಪೇತ. ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಧ್ವನಿ/ಪದ ತಕ್ಷಣ ಸಮೀಪವಾಗಿ ಬಂದರೆ ಅವ್ಯಪೇತ; ಮಧ್ಯೆ ಅಂತರ/ವ್ಯವಧಾನ ಇದ್ದರೆ ವ್ಯಪೇತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 13

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम् आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः

ಈ ಎರಡರ ದ್ವೈವಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾನ-ಪಾದಭೇದಗಳಿಂದ ಇದು ಚತುರ್ವಿಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಿಪಾದದಲ್ಲಿಯೂ, ಆರಂಭ–ಮಧ್ಯ–ಅಂತ್ಯ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು, ಎರಡು, ಮೂರು ಘಟಕಗಳ ನಿಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 14

सप्तधा सप्तपूर्वेण चेत् पादेनोत्तरोत्तरः एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं

ಪಾದದಿಂದ ಪಾದಕ್ಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮುಂದಿನ ರೂಪವನ್ನು ಹಿಂದಿನದಿನ ಸಪ್ತಧಾ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಎಣಿಸಿದರೆ, ಒಂದು-, ಎರಡು-, ಮೂರು-ಪಾದಾರಂಭಗಳಿರುವ ವಿನ್ಯಾಸ ಒಂದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಅದು ಷೋಡಶಧಾ (ಹದಿನಾರು ವಿಧ) ಎಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 15

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम् पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च

ಯಮಕದ ಮೂರನೇ ಭೇದವು ತ್ರಿವಿಧ—ಪಾದದ ಆರಂಭ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಪಾದಾಂತ-ಯಮಕ’ ಮತ್ತು ‘ಕಾಂಚೀ-ಯಮಕ’ (ಕಟಿಬಂಧದಂತೆ) ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

Verse 16

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च

‘ಸಂಸರ್ಗ-ಯಮಕ’ ಹಾಗೂ ‘ವಿಕ್ರಾಂತ-ಯಮಕ’; ‘ಪಾದಾದಿ-ಯಮಕ’ ಮತ್ತು ‘ಆಮ್ರೇಡಿತ’ (ಪುನರುಕ್ತ ರೂಪ) ಇವುಗಳೂ ಯಮಕದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಭೇದಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 17

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवो ऽपरे

‘ಚತುರ್ವ್ಯವಸಿತ’ ಮತ್ತು ‘ಮಾಲಾ-ಯಮಕ’ವೂ ಇದೆ; ಯಮಕವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿ ದಶವಿಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಇವುಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಅನೇಕ ಉಪಭೇದಗಳಿವೆ.

Verse 18

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्तना द्विधा बालवासिकेति ख , ट च वनवासिकेति ञ पूर्वपूर्वेणेति ज , ञ , ट च सम्बन्धयमकश् चैवेति ख भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं मनुजा विदुः

ಪದದ ಆವರ್ತನ (ಪುನರಾವೃತ್ತಿ)—ಅದು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಅನ್ಯತಂತ್ರ (ಆಧಾರಿತ)ವಾಗಿರಲಿ—ಎರಡು ವಿಧ: (1) ಬಾಲವಾಸಿಕಾ, (2) ವನವಾಸಿಕಾ. ಇದನ್ನು ‘ಪೂರ್ವಪೂರ್ವೇಣ’ (ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿನ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ) ಎಂದೂ, ‘ಸಂಬಂಧ-ಯಮಕ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪಂಡಿತರು ಇದನ್ನು ಭಿನ್ನ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಅದೇ ಪದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 19

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात्

ಎರಡು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಪದಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಇದ್ದರೆ, ಸಮಾಸನಿಯಮದಿಂದ ಅವು ‘ಸಮಸ್ತಾ’ (ಸಂಯುಕ್ತ) ಎಂದು ಗಣಿಸಬೇಕು. ಸಮಾಸವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವು ‘ವ್ಯಸ್ತಾ’ (ವಿಭಕ್ತ) ಎಂದು; ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವಿಗ್ರಹ ಮಾಡುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ವಿಭಜನೆ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು.

Verse 20

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् *

ಹೀಗೆಯೇ ವಾಕ್ಯದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯೂ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಅಂಗೀಕಾರ್ಯ. ಆದರೆ ಅನುಪ್ರಾಸಾದಿ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಲಘುವಾಗಿ ಅಥವಾ ಮಿತವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಬೇಕು; ಅತಿಶಯವು ಅಯೋಗ್ಯ.

Verse 21

यया कयाचिद्वृत्या यत् समानमनुभूयते तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रसा रसावहा

ಯಾವುದೇ ವಾಕ್ಪ್ರಯೋಗವಿಧಾನದಿಂದ ಸಾಮ್ಯಬೋಧ ಉಂಟಾಗಿ, ರೂಪಾದಿ ಸಾಮ್ಯವಿರುವ ಪದಗಳ ಯಥೋಚಿತ ವಿನ್ಯಾಸವಾಗುವುದೋ ಅದೇ ‘ಅನುಪ್ರಾಸ’; ಅದು ರಸವಾಹಕ.

Verse 22

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदत्ते तथोभयम्

ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ವಾಗ್ಬಂಧವನ್ನು ‘ಚಿತ್ರ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಶ್ನ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಶ್ನೆ; ‘ಪ್ರಹೇಲಿಕಾ’ ಎಂದರೆ ಗುಟ್ಟುಪದ (ಒಗಟು). ‘ಗುಪ್ತ’ ಎಂದರೆ ಉದ್ದಿಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿರುವುದು; ‘ಚ್ಯುತ-ದತ್ತ’ ಎಂದರೆ ಯಾವುದನ್ನೋ ಸರಿಸಿ ನಂತರ ತುಂಬಿರುವುದು; ‘ತಥೋಭಯಂ’ ಎಂದರೆ ಎರಡೂ ಸೇರಿರುವುದು.

Verse 23

समस्या सप्त तद्भेदा नानार्थस्यानुयोगतः यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं

ಕಾವ್ಯದ ‘ಸಮಸ್ಯೆ’ ಏಳು ವಿಧ; ನಾನಾರ್ಥಪದದ ಅನುಯೋಗ/ಪ್ರೇರಣೆಯಂತೆ ಭೇದಗಳು. ನೀಡಿದ ಪದಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವರ್ಣವಿನ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿದ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಅದು ಸಮಸ್ಯೆ.

Verse 24

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्विपृष्टोत्तरभेदतः द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च

‘ಪ್ರಶ್ನ’ವು ಏಕಪೃಷ್ಟ-ದ್ವಿಪೃಷ್ಟ ಭೇದದಿಂದಲೂ, ಉತ್ತರದ ರೂಪಭೇದದಿಂದಲೂ ವಿಭಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕಪೃಷ್ಟ ಎರಡು ವಿಧ; ದ್ವಿಪೃಷ್ಟವೂ ಎರಡು ವಿಧ—ಸಮಸ್ತ (ಒಟ್ಟಾಗಿ) ಮತ್ತು ವ್ಯಸ್ತ (ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ).

Verse 25

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका सा द्विधार्थो च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः

‘ಪ್ರಹೇಲಿಕಾ’ ಎಂದರೆ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪದರಚನೆಯನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಟ್ಟಿರುವ ಉಕ್ತಿ; ಅದು ‘ದ್ವಿಧಾರ್ಥ’ ಹಾಗೂ ‘ಶಾಬ್ದೀ’ಯಾಗಿಯೂ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಬೋಧ ಉದ್ದಿಷ್ಟಾರ್ಥದಿಂದಲೇ ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 26

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां यस्मिन् गुप्ते ऽपि वाक्याङ्गे भाव्यर्थो ऽपारमार्थिकः

ಶಬ್ದಬೋಧದ ಆಧಾರದಿಂದ ಪ್ರಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ‘ಶಾಬ್ದೀ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಹದಿನಾರು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಾಕ್ಯದ ಒಂದು ಅಂಗ ಗುಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಭಿಪ್ರೇತಾರ್ಥವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಅದು ಮುಖ್ಯ (ಪರಮಾರ್ಥಿಕ/ಅಕ್ಷರಾರ್ಥ) ಅರ್ಥವಲ್ಲ.

Verse 27

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तद्गुप्तं गूढमप्यदः यत्रार्थान्तरनिर्भासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः

ವಾಕ್ಯದ ಒಂದು ಅಂಗದಿಂದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಅಭಿಪ್ರೇತಾರ್ಥವು ಗುಪ್ತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಗೂಢ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಯಾಂಗಗಳ ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತಿ/ಲೋಪ ಮೊದಲಾದ ರಚನಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನಾರ್ಥದ ಆಭಾಸ (ಅರ್ಥಾಂತರ-ನಿರ್ಭಾಸ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 28

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम् लघुमप्येवमर्हणादिति ट लघुमध्येव वर्हणादिति ज लघुमध्येवमर्हणात्, लघुमप्येवमर्हणात्, लघुमध्येव वर्हणात् एतत् पाठत्रयं न सम्यक् प्रतिभाति स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः

ವಾಕ್ಯಾಂಗ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಒಂದು ಅಕ್ಷರದ ಮಾತ್ರೆ (ಲಘು ಇತ್ಯಾದಿ) ನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಅದರಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗಿ ಕಂಡರೆ ಅದನ್ನು ‘ಚ್ಯುತ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ. ‘ಲಘುಮಪ್ಯೇವಮರ್ಹಣಾತ್’ (ṭa), ‘ಲಘುಮಧ್ಯೇವ ವರ್ಹಣಾತ್’ (ja) ಮೊದಲಾದ ಮೂರು ಪಾಠಗಳು ಸಮ್ಯಕ್ ಎಂದು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವರ, ವ್ಯಂಜನ, ಬಿಂದು/ಅನುಸ್ವಾರಚಿಹ್ನ ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟತೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ.

Verse 29

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते दत्तन्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्ववन्मताः

ವಾಕ್ಯಾಂಗದಲ್ಲಿ ಪದರೂಪ ‘ದತ್ತ’ (ಕೊಟ್ಟ/ಸ್ಥಾಪಿತ) ಆಗಿದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಥ ಗ್ರಹಣವಾಗಿದರೆ ಅದನ್ನು ‘ದತ್ತ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಭೇದಗಳು—ಸ್ವರ (ಉಚ್ಚಾರಣ-ಸ್ವರಾಘಾತ) ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಆಧಾರಿತ—ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಅಂಗೀಕೃತವಾಗಿವೆ.

Verse 30

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरे ऽपि च भासते ऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते

ತೆಗೆದುಹಾಕಿದ ಅಕ್ಷರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ವರ್ಣವನ್ನು ಇಟ್ಟಾಗ ಭಿನ್ನಾರ್ಥವು ಪ್ರಕಟವಾದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಚ್ಯುತ-ದತ್ತ’ (ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತ ಪ್ರತಿಸ್ಥಾಪನೆ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

Verse 31

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्मितम् सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात्

ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅಂಶಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಒಂದು ಸುಸಂಯೋಜಿತ ಪದ್ಯ—ಸ್ವಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಕೃತಿಗಳ ಸಂಕರವಾಗಿದ್ದರೆ ‘ಮಮ’ ಎಂದು, ಸ್ವರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಕವಿಯ ರಚನೆ ಮಿಶ್ರವಾದರೆ ‘ಪರಸ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ।

Verse 32

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम् दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः

ಅತಿಯಾದ ಶ್ರಮದಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಕೃತಿ ಕವಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಸವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ದुष್ಕರವಾದುದು ವಿದಗ್ಧ ರಸಿಕರಿಗೆ ಮಹೋತ್ಸವವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 33

नियमाच्च विदर्भाच बन्धाच्च भवति त्रिधा कवेः प्रतिज्ञा निर्माणरम्यस्य नियमः स्मृतः

ಕವಿಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮೂರು ವಿಧ—(1) ನಿಯಮದಿಂದ, (2) ವೈದರ್ಭೀ ರೀತಿೆಯಿಂದ, (3) ಬಂಧ (ಛಂದಸ್ಸು/ರಚನಾ ಬಂಧನ)ದಿಂದ. ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ರಮ್ಯಗೊಳಿಸುವ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ‘ನಿಯಮ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ।

Verse 34

स्थानेनापि स्वरेणापि व्यञ्जनेनापि स त्रिधा विकल्पः प्रातिलोम्यानुलोम्यादेवाभिधीयते

ಆ ‘ವಿಕಲ್ಪ’ ಮೂರು ವಿಧ—ಉಚ್ಚಾರಣಸ್ಥಾನದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ, ಸ್ವರದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ, ಮತ್ತು ವ್ಯಂಜನದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ; ಮತ್ತು ಅದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯ ಹಾಗೂ ಅನೂಲೋಮ್ಯ ಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 35

प्रतिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना

ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯ ಮತ್ತು ಅನೂಲೋಮ್ಯ—ಶಬ್ದ ಹಾಗೂ ಅರ್ಥ ಎರಡೂ ಮಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ—ಇವುಗಳಿಂದ ಶಿಲ್ಪಕಲ್ಪನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿ, ಪುನರಾವೃತ್ತ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಅದು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।

Verse 36

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्य् अभिधीयते गोमूत्रिकार्धभ्रमणे सर्वतोभद्रमम्बुजम्

ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಸ್ತುಗಳ ಆಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ‘ಬಂಧ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ’ಯ ಅರ್ಧ-ಭ್ರಮಣದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವತೋಭದ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಅಂಬುಜ’ (ಪದ್ಮ) ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 37

चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा

ಛಂದೋವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಎಂಟು ವಿಧ—ಚಕ್ರ, ಚಕ್ರ, ಅಬ್ಜಕ, ದಂಡ, ಮುರಜ ಇತ್ಯಾದಿ. ಪ್ರತಿಯರ್ಧದಲ್ಲೂ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಪಾದದಲ್ಲೂ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದು ಬಿಟ್ಟು ಸಮವಾಗಿ (ಸಮಾಕ್ಷರವಾಗಿ) ಜೋಡಿಸಬೇಕು.

Verse 38

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्वामाहुरश्वपदां परे अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि

ಹಿಂದಿನ ‘ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ’ ಎರಡು ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಅದನ್ನು ‘ಅಶ್ವಪದಾ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅಂತಿಮ ಅಂಗವು ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವುದು ‘ಧೇನು’ ಎಂದು, ಅದೇ ‘ಜಾಲಬಂಧ’ (ಜಾಲದಂತ ಬಂಧನ) ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

Verse 39

अर्धाभ्यामर्धपादैश् च कुर्याद्विन्यासमेतयोः जानुबन्धमिति क , ख च न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां

ಈ ಎರಡರ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳಿಂದಲೂ ಹಾಗೂ ಅರ್ಧಪಾದಗಳಿಂದಲೂ ಮಾಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ’ ಮತ್ತು ‘ಖ’ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ‘ಜಾನುಬಂಧ’ (ಮೂಳೆಯ ಸಂಧಿ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಸ್ಥಾಪಿತ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಕೆಳಗೆ ಕೆಳಗೆ ಇಡಬೇಕು.

Verse 40

अधोधःस्थितवर्णानां यावत्तूर्यपदन्नयेत् तुर्यपादान्नयेदूर्ध पादार्धं प्रातिलोम्यतः

ಕೆಳಗೆ ಸ್ಥಾಪಿತ ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದ (ತೂರ್ಯಪದ) ವರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕು. ನಂತರ ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ, ಕ್ರಮವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ (ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯವಾಗಿ) ಪಾದಾರ್ಧದ ಮೂಲಕ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು.

Verse 41

तदेव सर्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि

ಅದೇ (ಆಲೇಖ) ‘ಸರ್ವತೋಭದ್ರ’; ‘ಸರಸೀರುಹ’ (ಪದ್ಮ-ಯಂತ್ರ) ಮೂರು ವಿಧ. ನಂತರ ಚತುಷ್ಪತ್ರ, ಆಮೇಲೆ ವಿಘ್ನ-ನಿವಾರಕ ಯಂತ್ರ—ಇವೆರಡೂ ಚತುಷ್ಪತ್ರ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಬರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

Verse 42

अथ प्रथमपादस्य मूर्धन्यस्त्रिपदाक्षरं सर्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते

ಇದೀಗ ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಧನ್ಯ ಲಕ್ಷಣದ ತ್ರಿಪದಾಕ್ಷರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಅಂಶವು ಎಲ್ಲ ಪಾದಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 43

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं

ಪಾದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರತಿಲೋಮವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಹಿಂದಿನ ಪದದ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಕೊನೆಯ ಪಾದದ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರವನ್ನೂ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ಪಾದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರದ್ವಯ ಇರುತ್ತದೆ.

Verse 44

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः स्यात् षोडशच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं

ಚತುಶ್ಛದದಲ್ಲಿ ಅದು ಅಷ್ಟಛದವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಷ್ಟಛದದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳ ಗುಂಪು ಇರಬೇಕು. ಆದರೆ ಷೋಡಶಛದದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತರ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಘಟಕವೂ ಒಂದೇ ಅಕ್ಷರವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 45

कर्णिकां तोलयेदूर्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे

ಕರ್ಣಿಕೆಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ (ಗುರುತು ಮಾಡಿ) ಚತುಷ್ಪತ್ರ ಪದ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಣಿಕೆಯೊಳಗೆ ಪತ್ರಾಕಾರದ ಅಕ್ಷರಾವಳಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು.

Verse 46

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्यादष्टच्छदे ऽम्बुजे

ಕರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ (ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ) ಒಂದು ಗುರುತು/ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕು; ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಲಾ ಎರಡು ಬರೆಯಬೇಕು. ಅಷ್ಟದಳ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕಿನಂತೆ ಪ್ರವೇಶ–ನಿರ್ಗಮನಗಳನ್ನೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 47

विश्वग्विषमवर्णानां तावत् पत्राबलीजुषां मध्ये समाक्षरन्यासःसरोजे षोडशच्छदे

ವಿವಿಧ ಹಾಗೂ ಅಸಮಾನ ವರ್ಣವರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪತ್ರಾವಳಿಯ ಕ್ರಮವಿರುವ ಷೋಡಶದಳ ಕಮಲಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಮಂತ್ರಾಕ್ಷರಗಳನ್ನು ದಳಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಸಿಸಿ; ನಂತರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಾಕ್ಷರ-ನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 48

द्विधा चक्रं चतुररं षडरन्तत्र चादिमं पूर्वार्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमाः

ಇಲ್ಲಿ ‘ಚಕ್ರ’ವನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಅರೆಗಳು ಮತ್ತು ನಂತರ ಆರು ಅರೆಗಳು ಇವೆ, ಹಾಗೂ ಆದ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸವೇ ಪ್ರಧಾನ. ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾದದ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಸ್ಥಾನಗಳ ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ.

Verse 49

अयुजो ऽश्वयुजश् चैव तुर्यावप्यष्टमावपि तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं

ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ‘ಅಯುಜ’ (ವಿಷಮ ಸಮೂಹ), ‘ಅಶ್ವಯುಜಾ’, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯದು—ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅದರ ಉಪಪಾದಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಪಾದಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 50

स्यात्पादार्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी

ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಿದ್ದಾಗ, ‘ನಾಭಿ’ (ಮಧ್ಯ ಸಂಧಿ)ಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ವಿಭಾಗವನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮ ಗಡಿಯವರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕು. ಉಳಿದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಾದಗಳು (ವಿನ್ಯಾಸಾರ್ಥ) ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ.

Verse 51

तृतीयं तुर्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ वर्णौ पादत्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि

ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ (ಕೊನೆಯಿಂದ) ಮೂರನೇ ಅಕ್ಷರ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದು, ಮೊದಲ ಮೂರು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಎರಡು ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಪಾದದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಿದ ಹತ್ತನೇ ಅಕ್ಷರವೂ ಸಮಾನವಾದರೆ, ಆ ಛಂದೋವಿನ್ಯಾಸವು ಈ ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು।

Verse 52

प्रथमे चरमे तस्य षड्तर्णाः पथिमे यदि भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्च क्रमुदाहृतं

ಆ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ತಲಾ ಆರು ತಾರಾ-ಘಟಕಗಳು (ಮಾತ್ರಾ/ತಾಳ ಗಣನೆ) ಇದ್ದು, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಘಟಕಗಳ ವ್ಯವಧಾನವಿದ್ದರೆ, ಆ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ‘ವೃಹತ್’ ಹಾಗೂ ‘ಕ್ರಮ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ।

Verse 53

सम्मुखारद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत् नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तूर्यपदन्नयेत्

ಮುಂಭಾಗದ ಎರಡು ಅರೆಗಳು/ರೇಖೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪಾದದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಬರೆಯಬೇಕು. ನಾಭಿ (ಕೇಂದ್ರ) ಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತನೇ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ನೇಮಿ (ಅಂಚು) ಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಪದ/ಗುಚ್ಛವನ್ನು ಇರಿಸಬೇಕು।

Verse 54

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः आदौ वर्णः समौ तुर्यपञ्चमावाद्यतर्ययोः

ಶ್ಲೋಕ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ, ಕೊನೆಯ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೇ ಅಕ್ಷರಗಳು ಗುರು (ಭಾರಿ) ಆಗಿವೆ. ಸಮ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರಗಳು ಗುರು; ಹಾಗೆಯೇ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮಾನುಸಾರ ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಅಕ್ಷರಗಳು ಗುರು ಆಗುತ್ತವೆ।

Verse 55

द्वितीयप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश् चक्राब्जकं कृतेः

ಎರಡನೇ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಪ್ರತಿಲೋಮವಾಗಿ (ತಿರುಗಿಸಿ) ಮಾಡಿದಾಗ ಮೂರನೇ ಪದ ಉಂಟಾದರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಆ ಪದವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ‘ಪತ್ರ’ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದಂಡ’ ಇರುತ್ತದೆ; ‘ಕೃತಿ’ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಚಕ್ರಾಬ್ಜಕ’ (ಚಕ್ರ-ಕಮಲ) ವಿನ್ಯಾಸ ಇರುತ್ತದೆ।

Verse 56

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ सदृशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्धयोः

ಪ್ರಥಮ ಪಾದಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಎರಡು ವರ್ಣಸ್ಥಾನಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಏಳನೆಯದು ಮೊದಲಾದವುಗಳೂ. ಉತ್ತರ ಪಾದಾರ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಸಾದೃಶ್ಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡೂ ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ-ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಛಂದೋವಿನ್ಯಾಸ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 57

द्वितीयषष्ठाः सदृशाश् चतुर्थपञ्चमावपि आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्धसप्तमावपि

ಎರಡನೆಯ ಮತ್ತು ಆರನೆಯ ಪಾದಗಳು ಸಾದೃಶ್ಯ; ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಪಾದಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಪಾದಗಳು ಒಂದೇ; ಹಾಗೆಯೇ ಪರಾರ್ಧದ ಏಳನೆಯ ಪಾದವೂ ತದ್ವತ್ ಸಮಾನ.

Verse 58

समौ तुर्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत् तुर्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः

ಸಮ (ಜೋಡಿ) ವರ್ಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಿಯೋಗಿಸಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಎರಡು ನಾಲ್ಕನೇ-ಘಟಕಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು; ಮತ್ತು ದಲಾಂತಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎರಡು ಪಾದಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 59

अर्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावभौ पादार्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः

‘ಮುರಜ’ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದ ಅಂತಿಮ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾರ್ಧದ ಆದ್ಯ ವರ್ಣ ಸಾದೃಶ್ಯವಾಗಿವೆ. ಪಾದದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ವರ್ಣವನ್ನು ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯ ಮತ್ತು ಅನುಲೋಮ—ಎರಡೂ ಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು.

Verse 60

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्यमिहादिमत् पादात्तुर्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोडशादपि

ಇಲ್ಲಿ ಆದ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಘಟಕದವರೆಗೆ ಅಂತಿಮ (ಭಾಗ/ವರ್ಣ)ವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಬಂಧಿಸಿ (ಸ್ಥಾಪಿಸಿ) ಇರಿಸಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ‘ದೇವಾದಿ’ ಕ್ರಮವನ್ನು ಒಂಬತ್ತನೆಯಿಂದ ಹದಿನಾರನೆಯವರೆಗೆ ಸಹ ಬಂಧಿಸಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 61

अक्षरात् पुटके मध्ये मध्ये ऽक्षरचतुष्टयम् कृत्वा कुर्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत्

‘ಪುಟಕ’ ಎಂಬ ಛಂದೋಬಂಧದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಮಧ್ಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು; ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಮುರಜ (ಮೃದಂಗ) ಆಕಾರದಂತೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।

Verse 62

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम् गोमूत्रिका सर्ववृत्तैर् अन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा

ಎರಡನೆಯ ಬಂಧ ‘ಚಕ್ರ–ಶಾರ್ದೂಲ–ವಿಕ್ರೀಡಿತಕ–ಸಂಪದ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ’ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತ/ಛಂದಗಳಿಂದ ರೂಪಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಇತರ ಬಂಧಗಳು ಅನுஷ್ಟುಭ್ ಛಂದದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ।

Verse 63

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ—ಕವಿ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ—ಯೋಗ್ಯ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಕರೆಯುವಿಕೆಯಿಂದ ತೃಪ್ತರಾಗುವವರು ಸಂತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಮಿತ್ರನಲ್ಲದವನು ಹಾಗೆಯೇ ಖಿನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ।

Verse 64

वाणवाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः द्विचतुर्थत्रिशृङ्गाटा दम्भोलिमुषलाङ्कुशाः

ಬಾಣಗಳು, ಧನುಸ್ಸು-ಬಾಣದ ಸಾಮಗ್ರಿ, ವ್ಯೋಮ (ಪ್ರಕ್ಷೇಪ್ಯ) ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಮುದ್ಗರ/ಗದೆ, ಶಕ್ತಿ (ಭಾಲ); ಹಾಗೆಯೇ ಎರಡು, ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಮೂರು ಮುಳ್ಳುಗಳಿರುವ ಶಸ್ತ್ರಗಳು—ಮತ್ತು ವಜ್ರ, ಮುಸಲ, ಅಂಕುಶ।

Verse 65

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका एते बन्धास् तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः

‘ಪದಂ’, ‘ರಥಸ್ಯ’, ‘ನಾಗಸ್ಯ’, ‘ಪುಷ್ಕರಿಣೀ’, ‘ಅಸಿಪುತ್ರಿಕಾ’—ಇವು ಬಂಧಗಳ (ಬಂಧನ/ವಿನ್ಯಾಸ) ತಾಂತ್ರಿಕ ನಾಮಗಳು; ಇಂತಹ ಇತರ ಪದಗಳನ್ನೂ ಪಂಡಿತರು ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು।