Adhyaya 339

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शृङ्गारादिरसनिरूपणं नामाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मुहुरिति ख अथोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः रीतिनिरूपणं अग्निरुचाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञाने रीतिः सापि चतुर्विधा पाञ्चाली गौडदेशीया वैदर्भी लाटजा तथा

ಇಂತೆ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಅಲಂಕಾರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಶೃಂಗಾರಾದಿ ರಸನಿರೂಪಣ’ ಎಂಬ 338ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಅನಂತರ 339ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ರೀತಿನಿರೂಪಣ’ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ವಾಕ್ವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ರೀತಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧ: ಪಾಞ್ಚಾಲೀ, ಗೌಡದೇಶೀಯಾ (ಗೌಡೀ), ವೈದರ್ಭೀ ಮತ್ತು ಲಾಟಜಾ.

Verse 2

उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा

ಪಾಞ್ಚಾಲೀ ರೀತಿ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ (ಅಲಂಕಾರಯುಕ್ತ ತಿರುವುಗಳಿಂದ) ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಮೃದು, ಹಾಗೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿನ್ಯಾಸದಾಗಿದೆ. ಗೌಡೀಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಧರ್ಭ-ಸಂಬಂಧ ಸ್ಥಿರವಲ್ಲ; ವಿನ್ಯಾಸ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 3

उपचारैर् न बहुभिरुपचारैर् विवर्जिता नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविग्रहा

ವೈದರ್ಭೀ ರೀತಿ ಅತಿಯಾದ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ಭಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಉಪಚಾರವಿಲ್ಲದಂತೆಯೂ ಅಲ್ಲ; ಅದರ ಸಂಧರ್ಭ ಅತಿಕೋಮಲವಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅದು ದೋಷಯುಕ್ತ/ವಿಚ್ಛಿನ್ನ ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

Verse 4

लाटीया स्फुटसन्धर्भा नातिविस्फुरविग्रहा परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैर् उदाहृता

ಲಾಟೀಯಾ ರೀತಿಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಹಾಗೂ ಸುಸಂಯೋಜಿತ ಸಂಧರ್ಭವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಅದರ ಪದಪ್ರಯೋಗ ಅತಿಯಾಗಿ ಝಳಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರು ಅದನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟರೂ, ಅನೇಕರು ಬಹು ಉಪಚಾರಗಳೆಂಬ ಸಂಪ್ರದಾಯಪ್ರಯೋಗಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಇನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 5

क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा कौशिकी सात्वती चेति सा चतुर्धा प्रतिष्ठिता

ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿನ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನಾಟ್ಯವೃತ್ತಿ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ—ಭಾರತೀ, ಆರಭಟೀ, ಕೌಶಿಕೀ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವತೀ।

Verse 6

वाक्प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता भरतेन प्रणीतत्वाद् भारती रीतिरुच्यते

ವಾಕ್ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪುರುಷಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ, ಸ್ತ್ರೀಪಾತ್ರಗಳಿಗೂ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ/ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಉಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಳಸುವ ಈ ರೀತಿಯನ್ನು—ಭರತನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭಾರತೀ’ ರೀತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 7

चत्वार्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा प्रस्तावना नाटकादेर्वीथ्यङ्गाश् च त्रयोदश

ಭಾರತಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳಿವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ವೀಥಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಹಸನ (ಅಂಗಗಳೂ) ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನಾಟಕಾದಿ ರೂಪಕಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾವನಾ (ಪ್ರೋಲಾಗ್) ಇರುತ್ತದೆ; ವೀಥಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಹದಿಮೂರು ಅಂಗಗಳು ನಿಶ್ಚಿತ.

Verse 8

उद्घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्द्वितीयकम् असत्प्रलापो वाक्श्रेणी नालिका विपणन्तथा

ಮೊದಲದು ‘ಉದ್ಘಾತಕ’ ಎಂದು; ಎರಡನೆಯದು ‘ಲಪಿತ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅಸತ್ಪ್ರಲಾಪ’ (ಅಸಂಬದ್ಧ ಪ್ರಲಾಪ), ‘ವಾಕ್ಶ್ರೇಣಿ’ (ವಾಕ್ಯದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸರಣಿ), ‘ನಾಲಿಕಾ’ (ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ/ವೇಗವಾದ ಮಾತು), ಮತ್ತು ‘ವಿಪಣನ’ (ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಂತೆ ಬೆಲೆಕಚ್ಚುವ ಮಾತು) ಎಂಬುವೂ (ಪದಗಳು) ಆಗಿವೆ.

Verse 9

व्याहारस्तिमतञ्चैव छलावस्कन्दिते तथा वाग्वेणीति क , ञ , ट च व्याहारस्त्रिगतञ्चैवेति ख गण्डो ऽथ मृदवश् चैव त्रयोदशमथाचितम्

‘ವ್ಯಾಹಾರ’ವನ್ನು ‘ತಿಮತ್’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಛಲ’ ಮತ್ತು ‘ಅವಸ್ಕಂದಿತ’ವೂ (ಅದರ ರೂಪಗಳು). ಕ, ಞ, ಟ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ‘ವಾಗ್ವೇಣೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು; ಖ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ‘ವ್ಯಾಹಾರ-ತ್ರಿಗತ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ‘ಗಂಡ’ ಹಾಗೂ ‘ಮೃದವ’—ಇಂತೆ ಹದಿಮೂರನೇ ಪದಸಮೂಹ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 10

तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता मङ्क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च

‘ಪ್ರಹಸನ’ವು ತಾಪಸಾದಿ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಹಾಸ್ಯನಾಟಕ; ಇದರಲ್ಲಿ ವಾಣಿ ಪರಿಹಾಸಪ್ರಧಾನ. ‘ಆರಭಟೀ’ ಎಂಬ ಉಗ್ರ ನಾಟ್ಯಶೈಲಿ ಮಾಯೆ, ಇಂದ್ರಜಾಲ, ಯುದ್ಧಾದಿ ದೃಶ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ವೇಗವಾದ ಹಸ್ತಚಲನಗಳು ಮತ್ತು ವೇದಿಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುವ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಸೇರಿದೆ.