Adhyaya 344

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अर्थालङ्कारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दार्थालङ्काराः अग्निर् उवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः

ಇಂತೆ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಅಲಂಕಾರಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥಾಲಂಕಾರ ನಿರೂಪಣ’ ಎಂಬ ಮೂರು ನೂರು ನಲವತ್ತ್ಮೂರುನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ಮೂರು ನೂರು ನಲವತ್ತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯ—‘ಶಬ್ದಾರ್ಥಾಲಂಕಾರಗಳು’—ಆರಂಭ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ—ಇರಡಕ್ಕೂ ಸೇರಿದ ಅಲಂಕಾರವು ಎರಡನ್ನೂ ಸಮವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತದೆ; ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ ಒಂದು ಹಾರವು ಸ್ತ್ರೀಯ ಸ್ತನಗಳನ್ನೂ ಗ್ರೀವೆಯನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ।

Verse 2

प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति

ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಕಾಂತಿ, ಔಚಿತ್ಯ, ಸಂಕ್ಷೇಪ, ಯಾವದರ್ಥತಾ (ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಅಗತ್ಯವೋ ಅಷ್ಟೇ ಹೇಳುವುದು), ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ (ಸ್ಪಷ್ಟ ಪ್ರಕಟನೆ)—ಇವು ಅದರ ಆರು ಭೇದಗಳು; ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಇವು ಸದಾ ಜಾಗೃತವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 3

प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः

ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಎಂಬುದು ವಾಕ್ಯ-ಯುಕ್ತಿ; ಅದರ ಕಾರ್ಯವು ಪರರ ಮರ್ಮವನ್ನು ಕರಗಿಸುವಂತಿದೆ. ಆ ವಾಕ್ಶೈಲಿ ಎರಡು ವಿಧ—ಪ್ರೇಮೋಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿ—ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ।

Verse 4

प्रेमोक्तिस्तुतिपर्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्तने कान्तिः सर्वमनोरुच्यवाच्यवात्तकसङ्गतिः

‘ಪ್ರೇಮೋಕ್ತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ತುತಿ’ ಪರ್ಯಾಯಪದಗಳು; ‘ಪ್ರಿಯೋಕ್ತಿ’ ಗುಣಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವ ವಾಣಿ. ‘ಕಾಂತಿ’ ಎಲ್ಲ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಆನಂದಗೊಳಿಸುವುದು—ವಾಚ್ಯಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಸೂಚ್ಯಾರ್ಥಗಳ ಯುಕ್ತ ಸಂಗತಿ.

Verse 5

यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस् तथा रसः ऊर्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते

ವಿಷಯ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ರೀತಿ; ವೃತ್ತಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ರಸ. ಓಜಸ್ವಿ ಮತ್ತು ಮೃದು—ಎರಡನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ ಸಂಧರ್ಭದಿಂದ ಔಚಿತ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 6

संक्षेपो वाचकैर् अल्पैर् वहोरर्थस्य संग्रहः अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता

ಸಂಕ್ಷೇಪವೆಂದರೆ ಅಲ್ಪ ವಾಚಕ ಪದಗಳಿಂದ ಬಹು ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು; ಪದ ಮತ್ತು ಅಭಿಪ್ರೇತ ವಿಷಯ ಎರಡೂ ಕಡಿಮೆಯೂ ಹೆಚ್ಚುವೂ ಆಗದೆ, ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಇರುವುದೇ (ಯಾವದರ್ಥತಾ).

Verse 7

प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्य् अपि तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम्

ಪ್ರಕಟತ್ವವನ್ನು ‘ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಎರಡು ಭೇದಗಳು ‘ಶ್ರುತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಆಕ್ಷೇಪ’. ಅಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರುತಿ’ ಎಂದರೆ ಪದವು ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನಾರ್ಥವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದು.

Verse 8

भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी

ಅದು ಎರಡು ವಿಧ—ನೈಮಿತ್ತಿಕೀ ಮತ್ತು ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀ. ‘ಸಂಕೇತ’ವೆಂದರೆ ರೂಢಿ-ಒಪ್ಪಂದ, ‘ಪರಿಭಾಷಾ’ವೆಂದರೆ ತಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ‘ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 9

मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा स्वाभिधेयस्खलद्वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः

ಶಬ್ದಶಕ್ತಿ ಎರಡು ವಿಧ—ಮುಖ್ಯ ಮತ್ತು ಉಪಚಾರಿಕೀ (ಗೌಣ/ಲಕ್ಷಣಾ). ಇವೆರಡಕ್ಕೂ ಮತ್ತೆ ಎರಡು ಉಪವಿಧಗಳಿವೆ. ಶಬ್ದದ ವೃತ್ತಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಿಧೇಯ (ನೇರ) ಅರ್ಥದಿಂದ ಸ್ಖಲಿತವಾದಾಗ, ಆ ವೃತ್ತಿಯೇ ಅಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಾಚಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 10

यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः

ಯಾವ ವಿಧಾನದಿಂದ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದೋ ವಿಶೇಷ ನಿಮಿತ್ತ/ಆಧಾರದ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಪಚಾರವಾಗಿ (ರೂಪಕವಾಗಿ) ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಉಪಚಾರಿಕೀ ‘ಲಕ್ಷಣಿಕೀ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಲಕ್ಷಣಾ–ಗುಣ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅದೇ ‘ಗೌಣೀ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 11

अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर् लक्षणोच्यते अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः

ಅಭಿಧೇಯ (ಮುಖ್ಯಾರ್ಥ)ದೊಂದಿಗೆ ಅವಿನಾಭಾವವಾಗಿ ಜೋಡಿತವಾದ ಯಾವ ಪ್ರತ್ಯಯವೋ ಅದನ್ನು ‘ಲಕ್ಷಣಾ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಅಭಿಧೇಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ, ಸಾಮೀಪ್ಯ (ಸನ್ನಿಹಿತತೆ) ಅಥವಾ ಸಮವಾಯ (ಅಂತರ್ನಿಹಿತ ಬಂಧ)ದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 12

वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया

ವೈಪರೀತ್ಯ (ವಿರೋಧ) ಮತ್ತು ಅಭಿಪ್ರೇತ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗದ ಕಾರಣದಿಂದ ಲಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಐದು ವಿಧವೆಂದು ಮನ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಗೌಣೀ ಗುಣಗಳು ಅನಂತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ವಕ್ತೃನ ವಿವಕ್ಷೆಯಂತೆ ಅದು ಅನಂತವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 13

अन्यधर्मस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः

ಲೋಕಸೀಮೆ (ಲೋಕಾಚಾರದ ಅಂಗೀಕೃತ ಮಿತಿಗಳು)ಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ, ಬೇರೆಡೆ ಭಿನ್ನ ಧರ್ಮನಿಯಮವನ್ನು ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸುವಲ್ಲಿ, ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಧಿ’ (ಸ್ಥಿರ ವಿಧಿನಿರ್ಣಯ) ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ।

Verse 14

श्रूतेरलभ्यमानो ऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः स आक्षेपो धनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः

ಕೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ದೊರೆಯದ ಅರ್ಥವು, ಆದರೆ ಸಂವೇದನಾಶೀಲ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಓದುಗರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದನ್ನು ‘ಆಕ್ಷೇಪ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಧ್ವನಿ/ವ್ಯಂಜನೆಯ ಸೂಚನೆಯಿಂದ ಅದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಧನಿ’ (ಧ್ವನಿಯ ಒಂದು ರೂಪ) ಎಂಬ ಹೆಸರು।

Verse 15

शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषो ऽभिधित्सया

ಯಲ್ಲಿ ಪದವು ತನ್ನ ವಾಚ್ಯಾರ್ಥದ ಮೂಲಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಶ್ರೋತನು ಸ್ವತಃ ಅಭಿಪ್ರೇತ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಗಳಿಸಿದಂತೆ ಗ್ರಹಿಸುವನೋ, ಅಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟವಾದ (ಅಕ್ಷರಾರ್ಥ) ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ‘ಪ್ರತಿಷೇಧ’ವಾದಂತೆ ತೋರುವ ವಿಶೇಷಾರ್ಥ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ವಕ್ತೃನ ಅಭಿಧಿತ್ಸೆ (ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ) ಯಿಂದ ಜನಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 16

तमाक्षेपं व्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः

ಇಲ್ಲಿ ಈ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ‘ಆಕ್ಷೇಪ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಇದನ್ನೇ ‘ಸ್ತೋತ್ರ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಅಂದರೆ ಅಧಿಕಾರ (ಯೋಗ್ಯ ವಿಷಯ)ದಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದ ಮತ್ತೊಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಕಡೆಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ ಸ್ತೋತ್ರರೂಪ ಸ್ತುತಿ.

Verse 17

यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्समानविशेषणं सा समासोकितिरुदिता सङ्क्षेपार्थतया बुधैः

ಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಅಭಿಪ್ರೇತ ಅರ್ಥ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದೇ ಸಾಮಾನ್ಯಾರ್ಥಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷಣ ಸೇರಿಸಿದ ಸಮಾನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಅರ್ಥ ತಿಳಿಯುವುದೋ, ಅದನ್ನು ಪಂಡಿತರು ‘ಸಮಾಸೋಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 18

अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेनाभिधीयते एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः

‘ಅಪಹ್ನುತಿ’ ಎಂದರೆ—ನಿರಾಕರಣೆ/ಮರೆಮಾಚುವಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಮತ್ತೊಂದು ಅರ್ಥವನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುವುದು. ‘ಪರ್ಯಾಯೋಕ್ತ’ ಎಂದರೆ—ಬೇರೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದಾದರೂ ವ್ಯಂಜನೆ (ಸೂಚನೆ) ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ‘ಧ್ವನಿ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ।