Adhyaya 337

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यादिलक्षणं नाम षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः जुष्टमिति ज , ट च अथ सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नाटकनिरूपणम् अग्निर् उवाच नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगो ऽपि वा ज्ञेयः समवकारश् च भवेत् प्रहसनन्तथा

ಇಂತೆ ಆಗ್ನೇಯ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಅಲಂಕಾರ-ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ “ಕಾವ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ” ಎಂಬ 336ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. (ಪಾಠಟಿಪ್ಪಣಿ: “ಜುಷ್ಟಮ್ ಇತಿ”—ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ’ ಮತ್ತು ‘ಟ’ ಅಕ್ಷರಗಳು.) ಈಗ 337ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ “ನಾಟಕನಿರೂಪಣ” ಆರಂಭ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ನಾಟಕ, ಪ್ರಕರಣ, ಡಿಮ, ಈಹಾಮೃಗ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಮವಕಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಹಸನ—ಇವು ನಾಟ್ಯಪ್ರಕಾರಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 2

व्यायोगभाणवीथ्यङ्कत्रोटकान्यथ नाटिका सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्मल्लिका तथा

ಇನ್ನೂ ವ್ಯಾಯೋಗ, ಭಾಣ, ವೀಥಿ, ಅಂಕ, ತ್ರೋಟಕ; ಹಾಗೆಯೇ ನಾಟಿಕಾ, ಸಟ್ಟಕ, ಶಿಲ್ಪಕ, ಕರ್ಣಾ, ಏಕ, ದುರ್ಮಲ್ಲಿಕಾ—ಇವುಗಳೂ ನಾಟ್ಯರೂಪಗಳು.

Verse 3

प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा

ಪ್ರಸ್ಥಾನ, ಭಾಣಿಕಾ, ಭಾಣೀ, ಗೋಷ್ಠೀ, ಹಲ್ಲೀಶಕ; ಹಾಗೆಯೇ ಕಾವ್ಯ, ಶ್ರೀಗದಿತ, ನಾಟ್ಯರಾಸಕ, ರಾಸಕ—ಇವುಗಳೂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟ್ಯರಚನೆಯ ರೂಪಗಳೆಂದು ಅಂಗೀಕೃತ.

Verse 4

उल्लाप्यकं प्रेङ्क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत् सामान्यञ्च विशेषश् च लक्षणस्य द्वयी गतिः

ಉಲ್ಲಾಪ್ಯಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಂಕ್ಷಣ—ಇವುಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಆಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಲಕ್ಷಣಾ (ಸೂಚ್ಯರ್ಥ) ಯ ಗತಿ ಎರಡು ವಿಧ—ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ.

Verse 5

सामान्यं सर्वविषयं शेषः क्वापि प्रवर्तते पूर्वरङ्गे निवृत्ते द्वौ देशकालावुभावपि

‘ಸಾಮಾನ್ಯ’ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಶೇಷ’ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕಡೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವರಂಗ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಲ—ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಬೇಕು.

Verse 6

रसभावविभावानुभावा अभिनयास् तथा अङ्कः स्थितिश् च सामान्यं सर्वत्रैवोपसर्पणात्

ರಸ, ಭಾವ, ವಿಭಾವ, ಅನುಭಾವ; ಹಾಗೆಯೇ ಅಭಿನಯ, ಅಂಕ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿ—ಇವೆಲ್ಲ ‘ಸಾಮಾನ್ಯ’; ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 7

विशेषो ऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्वमुच्यते त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत्

ವಿಶೇಷ ನಿಯಮವನ್ನು ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಾಗ ಹೇಳಬೇಕು; ಸಾಮಾನ್ಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಾಟ್ಯವು ತ್ರಿವರ್ಗಸಾಧನ (ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮ ಸಾಧನೆಗೆ ಉಪಾಯ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ‘ಕರಣ’ ಎನ್ನುವುದೂ ಹಾಗೆಯೇ.

Verse 8

इतिकर्तव्यता तस्य पूर्वरङ्गो यथाविधि नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्वरङ्गके

ಅದರ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕ್ರಮವೇ ಪೂರ್ವರಂಗ; ಅದನ್ನು ವಿಧಿಯಂತೆ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ಪೂರ್ವರಂಗದಲ್ಲಿ ನಾಂದೀಮುಖಗಳು (ಮಂಗಳಪ್ರಸ್ತಾವ) ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೆರಡು ಅಂಗಗಳು ಇವೆ.

Verse 9

देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते

ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಗುರುಗಳಿಗೆ ಸ್ತುತಿ; ಹಾಗೆಯೇ ಗೋವು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ರಾಜ ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದಾದಿಗಳನ್ನು ಗಾನವಾಗಿ (ಉಚ್ಚಾರವಾಗಿ) ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 10

नान्द्यन्ते सूत्रधारो ऽसौ रूपकेषु निबध्यते गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः

ರೂಪಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾಂದಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರಧಾರನ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು; ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುಪರಂಪರೆಯ ಕ್ರಮ, ವಂಶಪ್ರಶಂಸೆ ಹಾಗೂ ಕವಿಯ ಸ್ವಪೌರುಷ/ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಬೇಕು।

Verse 11

सम्बन्धार्थौ च काव्यस्य पञ्चैतानेष निर्दिशेत् नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा

ಕಾವ್ಯದ ಸಂಬಂಧ (ಸಂಬಂಧ) ಮತ್ತು ಅರ್ಥ (ಅರ್ಥ) ಸೇರಿ ಈ ಐದು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಬೇಕು; ಇದನ್ನು ನಟಿ, ವಿದೂಷಕ ಅಥವಾ ಪಾರಿಪಾರ್ಶ್ವಿಕ (ಸಹಚರ ಪಾತ್ರ) ಹೇಳಬಹುದು।

Verse 12

सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्वते चित्रैर् वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः

ಯಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರಧಾರನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಭಾಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ—ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಾಟ್ಯೋದ್ದೇಶಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಚಿತ್ರವಾಕ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಂಗೋಚಿತ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಆಕ್ಷೇಪಗಳೊಂದಿಗೆ—ಅದೇ ನಾಟ್ಯಸಂವಾದದ ಲಕ್ಷಣ।

Verse 13

आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा प्रवृत्तकं कथोद्घातः प्रयोगातिशयस् तथा

ಪಂಡಿತರು ‘ಆಮುಖ’ವೇ ‘ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಆರಂಭೋಪಾಯಗಳಾಗಿ ‘ಪ್ರವೃತ್ತಕ’, ‘ಕಥೋದ್ಘಾತ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಯೋಗಾತಿಶಯ’ಗಳೂ ಇವೆ।

Verse 14

आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

ಆಮುಖ (ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ) ಮೂರು ವಿಧ; ಅದು ಬೀಜ ಮತ್ತು ಅಂಶೇಷಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ। ಈಗಾಗಲೇ ಪ್ರವೃತ್ತವಾದ ಕಾಲ/ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಕಥಾಸೂತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಕವಿ ಅಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಬೇಕು।

Verse 15

तदाश्रयश् च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा

ಹಿಂದಿನ ವಿಷಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಪಾತ್ರವು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ‘ಪ್ರವೃತ್ತಕ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅಥವಾ ಸೂತ್ರಧಾರನ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥ ಮಾತ್ರವೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಸ್ಥಳವೂ ಅದೇ।

Verse 16

गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातः स उच्यते प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

ಯಾವುದೇ ವಿಷಯ/ಉಪಕರಣವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪಾತ್ರವು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಕಥೋದ್ಘಾತ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರಧಾರನು ವೇದಿಕೆಯ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಭಾಗ ‘ಪ್ರಯೋಗ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ।

Verse 17

ततश् च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते

ನಂತರ ಪಾತ್ರವು ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು; ಅದೇ ಪ್ರದರ್ಶನ-ಪ್ರಯೋಗದ ಅತಿಶಯ (ಉತ್ಕೃಷ್ಟತೆ). ನಾಟಕಾದಿಗಳ ದೇಹವೆಂದರೆ ‘ಇತಿವೃತ್ತ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ।

Verse 18

सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षितं कवेः

ಇದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಭೇದಗಳು ಸ್ಮೃತವಾಗಿವೆ—‘ಸಿದ್ಧ’ ಮತ್ತು ‘ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತ’. ಆಗಮಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡದ್ದು ‘ಸಿದ್ಧ’; ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದದ್ದು ‘ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತ’.

Verse 19

वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात्

ಕಥಾವಸ್ತುವಿನ ಐದು ಅರ್ಥಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ—ವೀಜ, ಬಿಂದು, ಪತಾಕಾ, ಪ್ರಕರೀ, ಕಾರ್ಯ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಐದು ‘ಚೇಷ್ಟೆಗಳು’ (ನಾಟಕೀಯ ಚಲನೆಗಳು) ಕೂಡ ಇವೆ।

Verse 20

प्रारम्भश् च प्रयत्नश् च प्राप्तिः सद्भाव एव च नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश् च पञ्चमः

ಆರಂಭ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನ, ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಸದ್ಭಾವ (ಶುಭ ಉದ್ದೇಶ), ಹಾಗೆಯೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿ—ಇವು ಯಶಸ್ಸಿನ ಪಂಚಯೋಗಗಳು; ಐದನೆಯದು ಫಲಸಂಬಂಧ.

Verse 21

मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश् च तथैव च तथा निर्वहणञ्चेति क्रमात् पञ्चैव सन्धयः

ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಧಿಗಳು ಐದೇ: ಮುಖ (ಆರಂಭ), ಪ್ರತಿಮುಖ (ಪ್ರತ್ಯಾರಂಭ), ಗರ್ಭ (ವಿಕಾಸ), ವಿಮರ್ಶ (ವಿಚಾರ/ಮೋಡು), ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣ (ಪರಿಹಾರ/ಸಮಾಪ್ತಿ)।

Verse 22

अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते

ಅಲ್ಪಮಾತ್ರವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಫಲದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುವುದೇ—ಕಾವ್ಯದ ‘ಬೀಜ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 23

यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितं

ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನಾರ್ಥ-ರಸಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬಲ್ಲ ‘ಬೀಜ’ ಮೊದಲಾಗಿ ಎಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಕೃತಿಯ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರುತ್ತದೋ—ಅದೇ ‘ಮುಖ’ (ಆರಂಭ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 24

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम्

ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಾರ್ಥದ ನಿರ್ಮಾಣ ಇರಬೇಕು; ವೃತ್ತಾಂತದ ಪ್ರವಾಹ ಕ್ಷಯವಾಗಬಾರದು ಅಥವಾ ತುಂಡಾಗಬಾರದು; ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ರಾಗ (ರಸಾಸ್ವಾದ) ದೊರಕಬೇಕು; ಮತ್ತು ಗುಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿಡಬೇಕು.

Verse 25

आश् चर्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम् अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेव च

‘ಆಶ್ಚರ್ಯ’ವೆಂದು ಖ್ಯಾತವಾಗಿದ್ದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾಶಗಳಿಗೂ ಪ್ರಕಾಶಕವಾದಂತೆ, ಕಾವ್ಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಕಾವ್ಯವು ತನ್ನ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಹೀನವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಲ್ಲ; ದೇಹಾಂಗಹೀನನಾದ ಮನುಷ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠನಲ್ಲದಂತೆ।

Verse 26

देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्तते अतस्तयोरुपादाननियमात् पदमुच्यते

ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಲವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಇತಿವೃತ್ತ (ಕಥಾವೃತ್ತ) ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಮುಂದುವರಿಯದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ನಿಶ್ಚಿತ ನಿಯಮ ಇರುವುದರಿಂದ, ಆ ಅಗತ್ಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ‘ಪದ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।

Verse 27

देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं नर्ते ताभ्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्वचित् सर्गे सर्गादिवार्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति

ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತವರ್ಷ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕೃತಯುಗದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೂರು ಯುಗಗಳು ಪ್ರಧಾನ. ಈ ಎರಡನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಉದಯ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ. ಮತ್ತು ಸರ್ಗಸಿದ್ಧಾಂತದೊಳಗೆ ಸೃಷ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಸೃಷ್ಟ್ಯಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ಚರ್ಚೆ ಮುಂದುವರಿದರೂ ಅದು ದೋಷಕರವಲ್ಲ।