Sarga 3
यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम् (Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja)
अयोध्याकाण्ड
ក្នុងសರ್ಗនេះ ប្រជាជនក្រុងអយោធ្យា លើកដៃអញ្ជលីគោរព សូមព្រះបាទទសរថរៀបចំពិធីអភិសេកតាំងព្រះរាមជាយុវរាជ។ ព្រះរាជាទ្រង់ឆ្លើយតបដោយពាក្យស្រទន់ និងមានប្រយោជន៍ ហើយបន្ទាប់មកទ្រង់តែងតាំងព្រះឥសីវសិដ្ឋ និងវាមទេវ នៅមុខព្រះព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ ឲ្យរៀបចំវិធីវិន័យនៃពិធី ដោយលើកឡើងពីភាពបរិសុទ្ធនៃខែចៃត្រ និងប្រកាសព្រះបញ្ជា៖ «ចូររៀបចំអ្វីៗទាំងអស់សម្រាប់យុវរាជ្យរបស់ព្រះរាម»។ ព្រះវសិដ្ឋបញ្ជាអមាត្យឲ្យត្រៀមសម្ភារៈនៅទីអគ្គិការបូជាភ្លើង ដូចជា មាស ត្បូង ឱសថ មាលាពណ៌ស លាជា ទឹកឃ្មុំ ឃី សម្លៀកបំពាក់ រថ និងអាវុធ កងទ័ពចតុរង្គ ឈ្មោលដំរីមានលក្ខណៈល្អ ចាមរ ទង់ និងឆ័ត្រ ក្អមសាតកុម្ភជាច្រើន រន្ធគោមានស្នែងមាស ស្បែកខ្លា ជាដើម។ ក៏មានការតុបតែងទ្វារក្រុងដោយក្លិនចន្ទន៍ និងធូប រៀបចំអាហារបូជាដល់ទ្វិជ និងទាន-ទក្ខិណា ការអានស្វស្តិវាចន៍ ការអញ្ជើញ និងកន្លែងអង្គុយ បាញ់ទឹកលើផ្លូវរាជ បង្វិលទង់ រៀបចំការសម្តែង និងតន្ត្រី រៀបចំអ្នកបម្រើ និងនារីគណិកា រៀបចំការបូជាផ្សេងៗនៅទេវាល័យ និងចេតិយ ហើយឲ្យយោធាចូលក្រុងដោយសព្វស្រាប់—បង្ហាញការសម្របសម្រួលសាធារណៈ សាសនា និងរដ្ឋបាលនៃពិធីអភិសេក។ ក្រោយបញ្ចប់ ព្រះវសិដ្ឋ និងវាមទេវ ក្រាបទូលថា «បានសម្រេចហើយ»។ បន្ទាប់មក សុមន្ត្រ អញ្ជើញព្រះរាមមក; ព្រះមហាក្សត្រពីដែននានា គោរពព្រះបាទទសរថ ដូចទេវតាបូជាព្រះឥន្ទ្រ។ ការមកដល់របស់ព្រះរាមត្រូវបានពណ៌នាពីរូបសម្បត្តិ និងគុណធម៌យ៉ាងលម្អិត; ព្រះបាទទសរថអោបព្រះបុត្រ ហើយប្រទានអាសនៈ។ ក្នុងពេលបុស្ស្យយោគ ទ្រង់ប្រកាសការទទួលយុវរាជ្យ និងប្រទានរាជោវាទ៖ ការគ្រប់គ្រងអង្គធាតុអារម្មណ៍ បោះបង់កាម និងកំហឹង ឲ្យអមាត្យ និងប្រជាជនពេញចិត្ត បង្កើនឃ្លាំងទ្រព្យ និងឃ្លាំងអាវុធ និងថែរក្សាមិត្តភាព។ ចុងក្រោយ មិត្តរបស់ព្រះរាមជូនដំណឹងដល់ព្រះនាងកោសល្យា; ព្រះនាងប្រទានទានស្វាគមន៍ទូត; ព្រះរាមក្រាបបង្គំព្រះរាជា ហើយត្រឡប់ទៅគេហដ្ឋាន ខណៈប្រជាជនធ្វើទេវបូជា។
Shlokas
Verse 1
तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः।प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः।।।।
ព្រះរាជាទទួលយកអញ្ជលីដូចផ្កាឈូករបស់ពួកគេ ដែលលើកឡើងដោយក្តីគោរពគ្រប់ទិស ហើយបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ពួកគេដោយពាក្យសមរម្យ ទាំងពេញចិត្តទាំងមានប្រយោជន៍។
Verse 2
अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम।यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ।।।।
អូ! ខ្ញុំមានសេចក្តីរីករាយយ៉ាងលើសលប់ ហើយព្រះតេជៈរបស់ខ្ញុំក៏គ្មានអ្វីប្រៀបបាន—ព្រោះអ្នកទាំងឡាយប្រាថ្នាឲ្យកូនប្រុសច្បងដ៏ជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំ ត្រូវបានស្ថាបនាជាយុវរាជ។
Verse 3
इति प्रत्यर्च्य तान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत्।वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम्।।।।
ដូច្នេះ បន្ទាប់ពីព្រះរាជាបានគោរពបូជាព្រះព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះតាមគួរ ហើយទ្រង់បានមានព្រះបន្ទូលដូច្នេះ—មានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រះឥសី វសិដ្ឋ និង វាមទេវ ខណៈដែលអ្នកដទៃកំពុងស្តាប់។
Verse 4
चैत्रश्श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः।यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम्।।।।राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत्।
«ខែចៃត្រានេះរុងរឿង និងបរិសុទ្ធ ជាព្រៃព្រឹក្សាដែលផ្ការីកពេញ។ ចូររៀបចំអ្វីៗទាំងអស់សម្រាប់ពិធីស្ថាបនាព្រះរាមជាយុវរាជ (ព្រះរាជទាយាទ)»។ ពេលព្រះរាជាបញ្ចប់ព្រះបន្ទូល សម្លេងអបអរសាទរដ៏ធំបានផ្ទុះឡើងពីប្រជាជន។
Verse 5
शनैस्तस्मिन्प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः।।।।वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत्।
ពេលសំឡេងអ៊ូអររបស់ប្រជាជនបានស្ងប់ស្ងាត់បន្តិចម្តងៗ ព្រះរាជា—ម្ចាស់លើប្រជារាស្ត្រ—បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ វសិષ્្ឋ មុនីដ៏ប្រសើរ ដូចខ្លាខាងមុនីទាំងឡាយ ដោយពាក្យដូចតទៅ។
Verse 6
अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम्।।।।तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितु मर्हसि।
ឱ ព្រះគ្រូដ៏គួរគោរព សូមព្រះអង្គមានព្រះបន្ទូលបញ្ជានៅថ្ងៃនេះ សម្រាប់កិច្ចការទាំងអស់ ព្រមទាំងគ្រឿងបរិក្ខារទាំងមូល ដែលចាំបាច់សម្រាប់ពិធីអភិសេក (ពិធីរាជាភិសេក) របស់ព្រះរាម។
Verse 7
तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः।।।।आदिदेशाग्रतो राज्ञ स्स्थितान्युक्तान् कृताञ्जलीन्।
ពេលបានឮព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះមហាក្សត្រ វសិષ્ៈ—ជាអ្នកប្រសើរបំផុតក្នុងចំណោមព្រះព្រាហ្មណ៍—បានចេញបញ្ជាទៅកាន់មន្ត្រីដែលត្រូវបានតែងតាំង ដែលឈរនៅមុខព្រះមហាក្សត្រដោយដៃប្រណម។
Verse 8
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।।।शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।।।चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।।।शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।।।उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
នៅព្រឹកស្អែក សូមរៀបចំមកដាក់នៅក្នុងអគ្គីគារ (ទីសក្ការៈភ្លើង) របស់ព្រះមហាក្សត្រ៖ មាស និងលោហៈមានតម្លៃផ្សេងៗ ព្រមទាំងត្បូងមណី; គ្រឿងបូជា និងឱសថទាំងអស់; មាលាពណ៌ស អង្ករលីជ (អង្ករចៀន) និងទឹកឃ្មុំជាមួយគី (ghee) ដាក់បំបែកពីគ្នា; សម្លៀកបំពាក់ថ្មីមិនទាន់ប្រើ រថ និងអាវុធគ្រប់ប្រភេទ; កងទ័ពចតុរាង្គ និងដំរីមានលក្ខណៈមង្គល; ចាមរ (កន្ទុយយ៉ាក់) ពណ៌ស ទង់ និងឆត្រពណ៌សស្រអាប់; ភាជន៍មាសសាតកុម្ភៈភ្លឺរលោងមួយរយ; ស្បែកខ្លាដែលពេញលេញ; និងគោឈ្មោលមានស្នែងបំពាក់មាស។
Verse 9
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
នៅព្រឹកស្អែក សូមរៀបចំមកដាក់នៅក្នុងអគ្គីគារ (ទីសក្ការៈភ្លើង) របស់ព្រះមហាក្សត្រ៖ មាស និងលោហៈមានតម្លៃផ្សេងៗ ព្រមទាំងត្បូងមណី; គ្រឿងបូជា និងឱសថទាំងអស់; មាលាពណ៌ស អង្ករលីជ (អង្ករចៀន) និងទឹកឃ្មុំជាមួយគី (ghee) ដាក់បំបែកពីគ្នា; សម្លៀកបំពាក់ថ្មីមិនទាន់ប្រើ រថ និងអាវុធគ្រប់ប្រភេទ; កងទ័ពចតុរាង្គ និងដំរីមានលក្ខណៈមង្គល; ចាមរ (កន្ទុយយ៉ាក់) ពណ៌ស ទង់ និងឆត្រពណ៌សស្រអាប់; ភាជន៍មាសសាតកុម្ភៈភ្លឺរលោងមួយរយ; ស្បែកខ្លាដែលពេញលេញ; និងគោឈ្មោលមានស្នែងបំពាក់មាស។
Verse 10
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
នៅព្រឹកព្រលឹម ចូររៀបចំដាក់នៅក្នុងអគ្គីគೃಹ (សាលាភ្លើងបូជា) របស់ព្រះមហាក្សត្រ៖ មាស និងលោហៈមានតម្លៃផ្សេងៗ ព្រមទាំងត្បូងមណី និវេទន៍ និងឱសថសព្វប្រភេទ; កម្រងផ្កាស និងអង្ករលីង; ទឹកឃ្មុំ និងឃី (ប៊ឺបរិសុទ្ធ) ដាក់បំបែក; សម្លៀកបំពាក់ថ្មី រថ និងអាវុធគ្រប់យ៉ាង; កងទ័ពចតុរង្គ និងដំរីមានលក្ខណៈមង្គល; ព្រមទាំងចាមរ និងកង្ហារពណ៌ស ទង់ និងឆត្រពណ៌សស្រអាប់; ភាជន៍មាសភ្លឺចាំងមួយរយ; គោឈ្មោលពេញលេញមានស្នែងបំពាក់មាស និងស្បែកខ្លាមួយ។
Verse 11
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।।शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।।चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।।शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।।उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
នៅព្រឹកព្រលឹម ចូររៀបចំដាក់នៅក្នុងអគ្គីគೃಹ (សាលាភ្លើងបូជា) របស់ព្រះមហាក្សត្រ៖ មាស និងលោហៈមានតម្លៃផ្សេងៗ ព្រមទាំងត្បូងមណី និវេទន៍ និងឱសថសព្វប្រភេទ; កម្រងផ្កាស និងអង្ករលីង; ទឹកឃ្មុំ និងឃី (ប៊ឺបរិសុទ្ធ) ដាក់បំបែក; សម្លៀកបំពាក់ថ្មី រថ និងអាវុធគ្រប់យ៉ាង; កងទ័ពចតុរង្គ និងដំរីមានលក្ខណៈមង្គល; ព្រមទាំងចាមរ និងកង្ហារពណ៌ស ទង់ និងឆត្រពណ៌សស្រអាប់; ភាជន៍មាសភ្លឺចាំងមួយរយ; គោឈ្មោលពេញលេញមានស្នែងបំពាក់មាស និងស្បែកខ្លាមួយ។
Verse 12
यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।।।अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।।।
ហើយអ្វីៗផ្សេងទៀត ទោះតូចតាចប៉ុនណាក៏ដោយ ដែលត្រូវការនោះ សូមរៀបចំឲ្យគ្រប់គ្រាន់។ ទ្វារនៃអន្តៈបុរៈ និងទ្វារទូទាំងទីក្រុង សូមគោរពបូជាដោយកម្រងចន្ទន៍ និងធូបក្រអូបដែលផ្តល់ក្លិនរីករាយ។
Verse 13
यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।2.3.12।।अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।2.3.13।।
ហើយអ្វីៗផ្សេងទៀត ទោះតូចតាចប៉ុនណាក៏ដោយ ដែលត្រូវការនោះ សូមរៀបចំឲ្យគ្រប់គ្រាន់។ ទ្វារនៃអន្តៈបុរៈ និងទ្វារទូទាំងទីក្រុង សូមគោរពបូជាដោយកម្រងចន្ទន៍ និងធូបក្រអូបដែលផ្តល់ក្លិនរីករាយ។
Verse 14
प्रशस्तमन्नं गुणवद्दधिक्षीरोपसेचनम्।द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत्।।।।
សូមរៀបចំអាហារដ៏ប្រសើរ—អង្ករល្អបន្ថែមទឹកដោះគោជូរ និងទឹកដោះគោ—ឲ្យគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ព្រាហ្មណ៍មួយសែននាក់បរិភោគតាមចិត្តប្រាថ្នា។
Verse 15
सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वःप्रभाते प्रदीयताम्।घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः।।।।
ក្រោយពេលគោរពបូជាព្រាហ្មណ៍ជាន់ខ្ពស់ដោយសមគួរ សូមប្រគេននៅព្រឹកស្អែកពេលអរុណ—ជី(ghṛta) ទឹកដោះគោជូរ គ្រាប់ធញ្ញជាតិអាំង (lājā) និងទានទក្ខិណាដ៏សម្បូរបែប។
Verse 16
सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम्।ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च।।।।
នៅថ្ងៃស្អែក ពេលព្រះអាទិត្យទើបរះឡើង សូមធ្វើការអានពាក្យសុភមង្គល; ហើយសូមអញ្ជើញព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ និងរៀបចំអាសនៈសម្រាប់ពួកគេ។
Verse 17
आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिंच्यताम्।सर्वे च तालावचरा गणिकाश्च स्वलङ्कृताः।।।।कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः।
សូមចងទង់បដាឲ្យរឹងមាំ ហើយស្រោចទឹកលើផ្លូវរាជមហាវិថី។ សូមឲ្យអ្នកសម្តែងទាំងអស់ និងនារីគណិកា ដែលតុបតែងស្រស់ស្អាត ទៅដល់ទីធ្លាខាងក្នុងជាន់ទីពីរនៃព្រះរាជវាំង ហើយឈរប្រចាំនៅទីនោះ។
Verse 18
देवायतनचैत्येषुसान्नभक्षा स्सदक्षिणाः।।।।उपस्थापयितव्या स्स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक्।
នៅតាមទេវាល័យ និងចេតិយសក្ការៈ សូមដាក់អ្នកបម្រើឲ្យឈរប្រចាំដោយឡែកៗ—មានអាហារ និងអាហារសម្រន់ ព្រមទាំងទានទក្ខិណា—ឲ្យសមស្របសម្រាប់ប្រគេនកម្រងផ្កា (ដល់អ្នកមកបូជា និងភ្ញៀវ)។
Verse 19
दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः।।।।महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्तु महोदयम्।
សូមឲ្យយោធាទាំងអស់—ស្លៀកពាក់អាវពាក់ថ្មីស្អាត ប្រដាប់អាវុធពេញលេញ និងចងដាវវែង—ចូលទៅកាន់ទីលានព្រះរាជវាំងដ៏រុងរឿងរបស់មហារាជ។
Verse 20
एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ।।।।चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च।
ដូច្នេះ ព្រះព្រាហ្មណ៍ទាំងពីរដែលមានវិន័យមាំមួន បន្ទាប់ពីបានចាត់ចែងបញ្ជាណែនាំអំពីពិធីកិច្ចនៅទីនោះហើយ ក៏បានបំពេញអ្វីដែលនៅសល់ និងទូលបង្គំរាយការណ៍ជូនព្រះមហាក្សត្រ។
Verse 21
कृतमित्येव चाब्रूतां अभिगम्य जगत्पतिम्।।।।यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ।
ពេលចូលទៅគាល់ព្រះអម្ចាស់នៃដែនដី ព្រះព្រាហ្មណ៍ដ៏ប្រសើរទាំងពីរ—មានចិត្តពេញដោយសេចក្តីរីករាយ—បានទូលតាមព្រះបន្ទូលថា «បានសម្រេចហើយ»។
Verse 22
ततस्सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत्।रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះរាជាដ៏ភ្លឺរលោងបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់សុមន្ត្រៈថា «សូមឲ្យអ្នកនាំព្រះរាម ដែលមានចិត្តសង្រួមមាំមួន មកទីនេះឲ្យរហ័ស»។
Verse 23
स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात्।।।।रामं तत्रानयाञ्चक्रे रथेन रथिनां वरम्।
សុមន្ត្រៈ ដែលជាអ្នកបើករថដ៏ប្រសើរបំផុត បានឆ្លើយថា «ដូច្នេះហើយ» ហើយតាមព្រះរាជបញ្ជា បាននាំព្រះរាមមកទីនោះដោយរថ។
Verse 24
अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।।।प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।।।उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।
បន្ទាប់មក នៅទីនោះព្រះអង្គគង់អង្គុយ ស្តេចនានាពីទិសកើត និងទិសជើង ពីទិសលិច និងទិសត្បូង—ទាំងអ្នកគ្រប់គ្រងម្លេច្ឆ និងអារីយៈ ហើយអ្នកដទៃដែលរស់នៅតាមព្រៃ និងតំបន់ជាយភ្នំ—ទាំងអស់បានគោរពបូជាព្រះបាទទសរថ ដូចព្រះទេវតាទាំងឡាយបូជាព្រះឥន្ទ្រ (វាសវៈ) ដូច្នោះ។
Verse 25
अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।2.3.24।।प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।2.3.25।।उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।
នៅកណ្ដាលពួកគេ ព្រះរាជឥសីព្រះអង្គនោះ—ដូចព្រះឥន្ទ្រនៅក្នុងចំណោមមរុត—ឈរនៅលើប្រាសាទ ហើយបានឃើញព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គកំពុងមកដល់ អង្គុយលើរថ។
Verse 26
तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः।।।।प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात्मजम्।
នៅកណ្ដាលពួកគេ ព្រះរាជឥសីព្រះអង្គនោះ—ដូចព្រះឥន្ទ្រនៅក្នុងចំណោមមរុត—ឈរនៅលើប្រាសាទ ហើយបានឃើញព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គកំពុងមកដល់ អង្គុយលើរថ។
Verse 27
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
ព្រះរាមមានរូបសម្បត្តិដូចព្រះរាជានៃគន្ធរវៈ ល្បីលើលោកដោយវីរភាព—មានដៃវែង មានសត្វធំ (មហាសត្ត្វ) ដើរដោយសោភ័ណភាពដូចដំរីមាត់; ព្រះមុខភ្លឺដូចពន្លឺថ្មចន្ទ្រកាន្ត ងាយស្រឡាញ់មើល។ ដោយរូបសោភា ភាពឧត្តម និងគុណធម៌ ព្រះអង្គបានលួចយកទាំងភ្នែក និងចិត្តរបស់មនុស្ស; ដូចភ្លៀងដែលធ្វើឲ្យប្រជាជនដែលត្រូវកម្ដៅឆេះឆួលបានត្រជាក់ស្រួល ព្រះអង្គបានធ្វើឲ្យប្រជាជនរីករាយ។ ព្រះនរាធិបតីមើលព្រះអង្គកំពុងមកជិត ក៏មិនអាចឆ្អែតចិត្តបានឡើយ។
Verse 28
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
ព្រះរាឃវៈ ជាបុរសប្រសើរបំផុត បានឡើងទៅលើប្រាសាទនោះដែលខ្ពស់ដូចកំពូលភ្នំកៃលាសា ដោយមានសារថីរួមដំណើរ ដើម្បីចូលទៅគាល់ព្រះមហាក្សត្រ។
Verse 29
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
ដូច្នេះ បន្ទាប់ពីព្រះរាជាបានគោរពបូជាព្រះព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះតាមគួរ ហើយទ្រង់បានមានព្រះបន្ទូលដូច្នេះ—មានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រះឥសី វសិដ្ឋ និង វាមទេវ ខណៈដែលអ្នកដទៃកំពុងស្តាប់។
Verse 30
अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात्।।।।पितुस्समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्।
សុមន្ត្រាបានជួយអញ្ជើញព្រះរាឃវៈ (ព្រះរាម) ចុះពីរថដ៏ប្រសើរ ហើយនៅពេលព្រះរាមប្រណម្យដៃដើរទៅកាន់ព្រះបិតា សុមន្ត្រាក៏ដើរតាមពីក្រោយដោយដៃប្រណម្យ។
Verse 31
स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः।।।।आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः।
ព្រះរាឃវៈ ជាបុរសប្រសើរបំផុត បានឡើងទៅលើប្រាសាទនោះដែលខ្ពស់ដូចកំពូលភ្នំកៃលាសា ដោយមានសារថីរួមដំណើរ ដើម្បីចូលទៅគាល់ព្រះមហាក្សត្រ។
Verse 32
स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके।।।।नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे चरणौ पितुः।
ព្រះរាមបានប្រណមដៃ ហើយចូលទៅជិតព្រះបិតា ក្រាបទាបនៅក្បែរព្រះអង្គ ប្រាប់នាមរបស់ព្រះអង្គដោយភាពទន់ភ្លន់ ហើយប៉ះព្រះបាទព្រះបិតាដោយសេចក្តីគោរព។
Verse 33
तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः।।।।गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम्।
ព្រះរាជាឃើញព្រះរាម ព្រះរាជបុត្រដែលជាទីស្រឡាញ់ ឈរជិតៗ ក្រាបទាបដោយប្រណមដៃ ក៏ទ្រង់ចាប់ដៃដែលប្រណមនោះ ទាញឲ្យជិត ហើយអោបក្រសោបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់។
Verse 34
तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितम्।।।।दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम्।
បន្ទាប់មក ព្រះរាជាបានបញ្ជាឲ្យរៀបចំសម្រាប់ព្រះរាម នូវអាសនៈដ៏រុងរឿងខ្ពស់ឧត្តម មានលក្ខណៈដូចទិព្វ ប្រដាប់ដោយមណី និងមាស។
Verse 35
तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः।।।।स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः।
ព្រះរាឃវៈបានអង្គុយលើអាសនៈដ៏ប្រសើរនោះ ហើយព្រះអង្គបានភ្លឺរលោង—ដូចព្រះអាទិត្យពេលអរុណដ៏បរិសុទ្ធ បំភ្លឺភ្នំមេរុដោយពន្លឺរបស់ខ្លួនឯង។
Verse 36
तेन विभ्राजता तत्र सा सभाऽभिव्यरोचत।।।।विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना।
ដោយពន្លឺរុងរឿងរបស់ព្រះអង្គនៅទីនោះ សាលាសភានោះក៏ភ្លឺចែងចាំង—ដូចមេឃរដូវសារទៈដ៏ស្អាតបរិសុទ្ធ មានភពនិងផ្កាយចែងចាំង ហើយរលោងដោយពន្លឺព្រះចន្ទ។
Verse 37
तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम्।।।।अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम्।
ព្រះមហាក្សត្របានទតឃើញព្រះរាជបុត្រដ៏ជាទីស្រឡាញ់ ក៏ពេញដោយសេចក្តីរីករាយជ្រាលជ្រៅ—ដូចជាកំពុងឃើញរូបខ្លួនឯងដែលតុបតែងរុងរឿង បញ្ចាំងលើផ្ទៃកញ្ចក់។
Verse 38
स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः।।।।उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः।
ព្រះរាជា—ជាបិតាដ៏ប្រសើរបំផុតក្នុងចំណោមបិតាទាំងឡាយ—បានញញឹមហើយមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រះរាជបុត្រ ដោយត្រាស់ពាក្យទាំងនេះ ដូចកាស្យបៈដែលនិយាយទៅកាន់ទេវិន្ទ្រ។
Verse 39
ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशस्सुतः।।।।उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः।
ឱ ព្រះរាម! ព្រះអង្គបានប្រសូត្រពីមហេសីច្បងរបស់យើង—នាងក៏សមគួរយ៉ាងខ្លាំង—ហើយព្រះអង្គក៏ជាព្រះរាជបុត្រដែលសមគួរដូចគ្នា ប្រសើរបំផុតដោយគុណធម៌ និងជាទីស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់យើង ជាព្រះរាជបុត្ររបស់យើង។
Verse 40
यतस्त्वया प्रजाश्चेमा स्स्वगुणैरनुरञ्जिताः।।।।तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि।
ព្រោះដោយគុណធម៌ផ្ទាល់របស់ព្រះអង្គ ព្រះអង្គបានឈ្នះចិត្តប្រជារាស្ត្រទាំងនេះហើយ ដូច្នេះនៅពេលព្រះចន្ទរួមនឹងនក្ខត្រ «ពុស្យៈ» សូមព្រះអង្គទទួលតំណែង «យុវរាជ» ជារាជទាយាទ។
Verse 41
कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि।।।।गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम्।
ពិតប្រាកដណាស់ តាមធម្មជាតិរបស់កូន កូនមានវិន័យ សុភាពរាបសារ និងពោរពេញដោយគុណធម៌; ទោះជាយ៉ាងណា កូនអើយ ដោយសេចក្តីស្នេហា ឪពុកនឹងប្រាប់អ្វីដែលជាប្រយោជន៍ដល់កូន។
Verse 42
भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः।।।।कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च।
ចូរបង្កើនការសុភាពរាបសារ និងស្ថិតនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងអារម្មណ៍ជានិច្ច; ហើយចូរលះបង់ទោសទាំងឡាយ និងគ្រោះថ្នាក់ដែលកើតពីកាម និងកំហឹង។
Verse 43
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा।।।।अमात्यप्रभृतीस्सर्वाःप्रकृतीश्चानुरञ्जय।
ដោយអាកប្បកិរិយារបស់កូន—ទាំងនៅពេលពួកគេមិននៅមុខ និងនៅពេលនៅមុខ—ចូរធ្វើឲ្យក្រុមទាំងអស់ពេញចិត្ត ចាប់ពីអមាត្យ (មន្ត្រី) រហូតដល់ប្រជារាស្ត្រទាំងមូល។
Verse 44
कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।।।तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।।।तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।
អ្នកណាដែលគ្រប់គ្រងផែនដី ដោយរៀបចំស្តុកសម្បត្តិជាច្រើនក្នុងឃ្លាំងស្រូវ និងឃ្លាំងអាវុធ ហើយរក្សាប្រជាជនឲ្យពេញចិត្ត និងស្មោះត្រង់—មិត្តភក្តិរបស់គាត់រីករាយ ដូចព្រះទេវតាបានទទួលអម្រឹត។ ដូច្នេះ អ្នកផងដែរ ចូរគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង ហើយប្រព្រឹត្តតាមរបៀបនេះ។
Verse 45
कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।2.3.44।।तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।2.3.45।।तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।
អ្នកណាដែលគ្រប់គ្រងផែនដី ដោយរៀបចំស្តុកសម្បត្តិជាច្រើនក្នុងឃ្លាំងស្រូវ និងឃ្លាំងអាវុធ ហើយរក្សាប្រជាជនឲ្យពេញចិត្ត និងស្មោះត្រង់—មិត្តភក្តិរបស់គាត់រីករាយ ដូចព្រះទេវតាបានទទួលអម្រឹត។ ដូច្នេះ អ្នកផងដែរ ចូរគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង ហើយប្រព្រឹត្តតាមរបៀបនេះ។
Verse 46
तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः।।।।त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्।
ពេលបានឮដូច្នោះ មិត្តសុហൃദរបស់ព្រះរាម ដែលចង់ធ្វើអ្វីឲ្យព្រះអង្គពេញព្រះទ័យ បានប្រញាប់រហ័សទៅរកព្រះនាងកោសល្យា ហើយទូលបង្គំជម្រាបដំណឹងនោះ។
Verse 47
सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च।।।।व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा।
ព្រះនាងកោសល្យា ដែលល្អឯកក្នុងចំណោមស្ត្រី បានបញ្ជាឲ្យប្រគល់មាស គោ និងរតនៈនានា ដល់អ្នកនាំសារដែលនាំដំណឹងរីករាយមក។
Verse 48
अथाऽभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः।।।।ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः।
បន្ទាប់មក ព្រះរាឃវៈ បានក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះរាជា ហើយឡើងលើរថ រួចធ្វើដំណើរទៅកាន់ព្រះវាំងដ៏ភ្លឺរលោងរបស់ព្រះអង្គ ដោយមានហ្វូងមនុស្សគោរពសរសើរជុំវិញ។
Verse 49
ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्तच्छृत्वा तथा लाभमिवेष्टमाशु।नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वादेवान्समानर्चुरतिप्रहृष्टाः।।।।
ប្រជាពលរដ្ឋក្រុងទាំងនោះ ក៏ដូចគ្នា ពេលបានឮព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ក៏មានអារម្មណ៍ដូចទទួលបានលាភដ៏ប្រាថ្នា។ បន្ទាប់ពីសុំលាព្រះនរេន្ទ្រ ពួកគេប្រញាប់ទៅផ្ទះ ហើយដោយសេចក្តីរីករាយយ៉ាងខ្លាំង ក៏ធ្វើពិធីបូជាព្រះទេវតា។
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the state’s move from public petition to legally-ritually validated succession: Dasaratha converts civic enthusiasm into a dharmically regulated abhisheka plan, ensuring legitimacy through brahmin-led procedure, public order, and accountable provisioning.
Dasaratha’s upadesha frames rulership as disciplined stewardship: conquer the senses, abandon vices born of desire and anger, keep ministers and subjects satisfied by transparent conduct, maintain strategic reserves (granaries and arsenals), and thereby secure alliances and social stability.
Culturally salient sites include the agnyagara (royal sacred-fire space), devayatana and caitya (temples and shrines), the rajamarga (royal highway), and the antahpura gates—mapping how ritual, urban space, and governance are integrated in Ayodhya’s coronation ecology.
Ask anything about Sarga 3 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.