Sarga 3

Verse 1

तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः।प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः।।।।

Sab log haath jode khade the. Raja ne unka salaam liya. Phir raja ne unko aise baat kahi jo achhi lagi aur kaam ki bhi thi.

Verse 2

अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम।यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ।।।।

Bahut achha khana, dahi aur doodh sab mix karke. Brahmin logon ke liye hazaron plate mein jo unko chahiye woh saaf ho. Main bahut khush hoon. Mera chamak alag hai. Tum chahte ho ki mera bada beta yuvaraja bane.

Verse 3

इति प्रत्यर्च्य तान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत्।वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम्।।।।

Raja ne un brahman logon ki tarah se izzat ki. Phir usne Vasishtha aur Vamadeva ko address kiya. Baaki log sun rahe the.

Verse 4

चैत्रश्श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः।यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम्।।।।राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत्।

Yeh Chaitra mahina bahut accha hai, mandir-mandir phoolon se bhare hain. Rama ke liye yuvraj banane ki saari tayyari kar do. Jaise hi raja ne baat khatam ki, logon ne zor se shor machaya.

Verse 5

शनैस्तस्मिन्प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः।।।।वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत्।

Tum apne aap se hi vinay rakhte ho aur tumhare achche gun hain. Beta, tum itne achche ho phir bhi main pyaar se tumhara bhala kahunga.

Verse 6

अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम्।।।।तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितु मर्हसि।

Maharaj, aap aaj order dijiye. Ram ke rajyabhishek ke liye jo kuch bhi chahiye, sab kuch ready karwao. Saari cheezein, saara saman, sab arrange ho jaye.

Verse 7

तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः।।।।आदिदेशाग्रतो राज्ञ स्स्थितान्युक्तान् कृताञ्जलीन्।

Raja ne jo baat kahi, sunke Vashishtha ne kaha. Woh sabse bade brahmin the. Unhone wahan khade hue logon ko order diya. Sab haath jod ke raja ke saamne khade the.

Verse 8

सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।।।शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।।।चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।।।शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।।।उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।

Kal subah tak raja ke yagya sthal mein sab kuch pahunch jana chahiye. Sona aur ratn, puja ka saman, dawai wali jaribootiyan. Safed phool, bhuna hua chawal, shahad aur ghee alag-alag rakhna. Naye kapde, ek rath, aur har tarah ke hathiyar. Charon tarah ki sena aur ek haathi jo achha ho. Safed chamra se banaye hue fans, ek jhanda, aur safed chhata. Sau sonay ke bartan, sher ki khaal, aur ek bail jiske seeng pe sona lagi ho.

Verse 9

सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।

Kal subah tak raja ke yagya sthal mein sab kuch pahunch jana chahiye. Sona aur ratn, puja ka saman, dawai wali jaribootiyan. Safed phool, bhuna hua chawal, shahad aur ghee alag-alag rakhna. Naye kapde, ek rath, aur har tarah ke hathiyar. Charon tarah ki sena aur ek haathi jo achha ho. Safed chamra se banaye hue fans, ek jhanda, aur safed chhata. Sau sonay ke bartan, sher ki khaal, aur ek bail jiske seeng pe sona lagi ho.

Verse 10

सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।

Subah-subah raja ke yahan sab taiyaar rakhna. Sona aur ratne, phool aur har tarah ki dawaiyan. Safed maala aur bhuna hua dhaan. Shahad aur ghee alag-alag. Naye kapde, ek rath aur saari bandooke. Char tarah ki sena aur ek achha haathi. Safed chamra, jhanda aur chhata. Sau sunehre bartan. Ek bail jiske seeng sone ke hain, aur sher ki khaal.

Verse 11

सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।।शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।।चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।।शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।।उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।

Subah-subah raja ke yahan sab taiyaar rakhna. Sona aur ratne, phool aur har tarah ki dawaiyan. Safed maala aur bhuna hua dhaan. Shahad aur ghee alag-alag. Naye kapde, ek rath aur saari bandooke. Char tarah ki sena aur ek achha haathi. Safed chamra, jhanda aur chhata. Sau sunehre bartan. Ek bail jiske seeng sone ke hain, aur sher ki khaal.

Verse 12

यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।।।अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।।।

Aur jo bhi choti-moti cheez chahiye woh sab bhi taiyaar rakhna. Andar ki mahal ki darwaze aur shehar ke saare darwaze phool se sajao. Agarbatti ki khushbu failao.

Verse 13

यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।2.3.12।।अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।2.3.13।।

Aur jo bhi choti-moti cheez chahiye woh sab bhi taiyaar rakhna. Andar ki mahal ki darwaze aur shehar ke saare darwaze phool se sajao. Agarbatti ki khushbu failao.

Verse 14

प्रशस्तमन्नं गुणवद्दधिक्षीरोपसेचनम्।द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत्।।।।

Bade brahmin logon ki izzat karo. Kal subah jaagte hi unhe ghee, dahi aur laja do. Inke saath uphaar bhi do, kaafi zyada.

Verse 15

सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वःप्रभाते प्रदीयताम्।घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः।।।।

Kal jaise hi sooraj niklega, shubh baatein shuru karo. Brahmin logon ko bulaao aur unke liye aasan laga do.

Verse 16

सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम्।ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च।।।।

Jhadein baandh do aur raste mein paani daal do. Gaane wale aur naachne waliyan, sab ready ho ke raja ke mahal ke andar khade ho jayein.

Verse 17

आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिंच्यताम्।सर्वे च तालावचरा गणिकाश्च स्वलङ्कृताः।।।।कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः।

Mandiron aur puja ke jagah logon ko khana khilao aur uphaar do. Har jagah alag-alag log maala le ke khade hon.

Verse 18

देवायतनचैत्येषुसान्नभक्षा स्सदक्षिणाः।।।।उपस्थापयितव्या स्स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक्।

Talwar le ke sipahi, kapde pehen ke ready ho jayein. Sab raja ke darbaar mein aake khade ho jayein.

Verse 19

दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः।।।।महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्तु महोदयम्।

Main bahut khush hoon. Mera bada beta mujhe bahut pyaara hai. Usne yuvaraj banna chaaha. Isliye mera kaam itna badh gaya hai.

Verse 20

एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ।।।।चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च।

Dono brahmin ne wahan jaake saari taiyaari kar di. Baaki kaam bhi poora kiya. Phir raja ko jaake sab bataya.

Verse 21

कृतमित्येव चाब्रूतां अभिगम्य जगत्पतिम्।।।।यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ।

Dono brahmin khush ho kar raja ke paas gaye. Raja ne jo kaha tha, wahi kiya. Unhone kaha, sab kaam ho gaya hai.

Verse 22

ततस्सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत्।रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति।।।।

Raja ne Sumantra ko kaha. Jao, Ram ko jaldi lao. Woh bahut accha insaan hai. Use yahan lao.

Verse 23

स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात्।।।।रामं तत्रानयाञ्चक्रे रथेन रथिनां वरम्।

Sumantra ne kaha, theek hai. Raja ke hukum pe usne Ram ko laaya. Rath se laaya, kyunki woh accha driver tha.

Verse 24

अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।।।प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।।।उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।

Wahan sab baith gaye the. Raja Dasharath bhi wahan the. Poorab, paschim, uttar aur dakshin ke raja aaye the. Mleccha aur Arya, dono tarah ke log the. Jungle aur pahad ke paas rehne wale log bhi aaye the. Sab ne Dasharath ko pranam kiya, jaise devta Indra ko karte hain.

Verse 25

अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।2.3.24।।प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।2.3.25।।उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।

Wahan sab ke beech mein woh raja rishi khada tha. Jaise Indra Marut devtaon ke beech mein hota hai, waise hi woh tha. Woh palace mein khada apne bete ko dekh raha tha. Beta rath mein baith kar aa raha tha.

Verse 26

तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः।।।।प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात्मजम्।

Wahan sab ke beech mein woh raja rishi khada tha. Jaise Indra Marut devtaon ke beech mein hota hai, waise hi woh tha. Woh palace mein khada apne bete ko dekh raha tha. Beta rath mein baith kar aa raha tha.

Verse 27

गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।

Ram bilkul Gandharva raja jaisa lag raha tha. Log uski bahaduri ke baare mein jaante the. Uske lambe haath the, bahut taakat thi usme. Chalna bhi aisa jaise madh haathi chal raha ho. Chehra chaand jaisa chamak raha tha, dekhne mein bahut achha lagta tha. Uska roop, uska swabhav, sab logon ki nazar cheen leta tha. Logon ke dil mein utar gaya. Jaise garmi mein baarish sukh deti hai, waise hi woh logon ko khush kar raha tha. Raja use aa te dekh raha tha, bhar nahi paa raha tha.

Verse 28

गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।

Ram logon mein sabse bada tha. Woh palace par chadha. Palace itna uncha tha jaise Kailash parvat. Sumantra bhi uske saath tha. Raja se milne ja raha tha.

Verse 29

गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।

Raja ne un brahman logon ki tarah se izzat ki. Phir usne Vasishtha aur Vamadeva ko address kiya. Baaki log sun rahe the.

Verse 30

अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात्।।।।पितुस्समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्।

Sumantra ne Ram ko rath se utarna mein madad ki. Ram utar ke chal pada. Sumantra peeche peeche chal raha tha, haath jode hue. Ram apne pita ke paas ja raha tha.

Verse 31

स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः।।।।आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः।

Ram logon mein sabse bada tha. Woh palace par chadha. Palace itna uncha tha jaise Kailash parvat. Sumantra bhi uske saath tha. Raja se milne ja raha tha.

Verse 32

स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके।।।।नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे चरणौ पितुः।

Ram ne haath jode aur apne papa ke paas gaya. Unke paas jhuk gaya. Apna naam bataya. Phir papa ke pair chhue.

Verse 33

तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः।।।।गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम्।

Raja ne dekha ki beta paas khada hai, jhuka hua, haath jode hue. Raja ne uske haath pakde, kheench liya aur gale laga liya.

Verse 34

तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितम्।।।।दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम्।

Raja ne Ram ke liye ek accha seat lagwaya. Woh seat unchi thi, sona aur moti se sajti thi. Bahut sundar lag rahi thi.

Verse 35

तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः।।।।स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः।

Ram us seat par baith gaya. Woh chamak raha tha jaise sooraj chamakta hai subah Meru par. Itna saaf chamak raha tha.

Verse 36

तेन विभ्राजता तत्र सा सभाऽभिव्यरोचत।।।।विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना।

Jab woh wahan khade hue chamke, toh poori sabha chamak uthi. Aisa laga jaise saaf aasmaan ho, jisme taare chamak rahe hon aur chaand chamak raha ho.

Verse 37

तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम्।।।।अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम्।

Raja ne apne pyare bete ko dekha aur bahut khush hua. Aisa laga jaise aaine mein apna hi chehra dekh raha ho, jo sajda hua ho.

Verse 38

स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः।।।।उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः।

Raja muskura ke apne bete se baat karne laga. Woh sabse acche baap the. Bole jaise Kashyap ne Indra se baat ki ho.

Verse 39

ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशस्सुतः।।।।उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः।

Rama, tum meri badi rani se paida hue ho. Woh bhi bahut acchi hai aur tum bhi acche ho. Tum mein sabse acche gun hain aur tum mujhe bahut pyare ho.

Verse 40

यतस्त्वया प्रजाश्चेमा स्स्वगुणैरनुरञ्जिताः।।।।तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि।

Tumne apne achche guno se in praja ke dil jeet liye hain. Isliye jab Pushya nakshatra aayega, tab tum yuvaraj ban jao.

Verse 41

कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि।।।।गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम्।

Aur bhi vinay rakho aur hamesha apne mann ko control mein rakho. Chahat aur gusse se jo buri baatein aati hain, unhe chhod do.

Verse 42

भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः।।।।कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च।

Logon ke saamne ho ya peeche, apna kaam aisa karo ki sab khush rahein. Mantri ho ya praja, sabko apni taraf se khush rakho.

Verse 43

परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा।।।।अमात्यप्रभृतीस्सर्वाःप्रकृतीश्चानुरञ्जय।

Khajaane aur hathiyaron ko bhar ke rakho. Jo raja praja ko khush rakhta hai, uske mitra bhi khush hote hain. Isliye tum bhi aisa hi karo.

Verse 44

कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।।।तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।।।तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।

Jo raja apne khajane aur hathiyar bhare rakhta hai, aur praja ko khush rakhta hai, uske dost bahut khush hote hain. Jaise devta log amrit pa ke khush hote hain, waise hi uske mitra khush hote hain. Isliye tum bhi apne aap ko sambhal ke aisa hi karo.

Verse 45

कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।2.3.44।।तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।2.3.45।।तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।

Jo raja apne khajane aur hathiyar bhare rakhta hai, aur praja ko khush rakhta hai, uske dost bahut khush hote hain. Jaise devta log amrit pa ke khush hote hain, waise hi uske mitra khush hote hain. Isliye tum bhi apne aap ko sambhal ke aisa hi karo.

Verse 46

तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः।।।।त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्।

Yeh baat sun ke Ram ke dost jaldi se Kausalya ke paas gaye. Unhe laga ki Kausalya khush ho jaayegi yeh sun ke. Woh jaldi-jaldi aaye aur Kausalya ko sab bataya.

Verse 47

सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च।।।।व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा।

Kausalya bahut khush hui. Unhone kaha ki jo log yeh khushkhabri laye hai, unko sona, gaay aur ratn do. Woh sabko inaam mein de do.

Verse 48

अथाऽभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः।।।।ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः।

Phir Ram ne raja ko pranam kiya. Apna rath liya aur apne ghar ke taraf chale gaye. Bahut saare log unka samman karte hue saath mein the.

Verse 49

ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्तच्छृत्वा तथा लाभमिवेष्टमाशु।नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वादेवान्समानर्चुरतिप्रहृष्टाः।।।।

Shehar ke logon ne raja ki baat suni. Woh itne khush hue jaise koi bada faayda mil gaya ho. Raja ko namaste karke sab apne-apne ghar chale gaye. Ghar jaake devta logon ki puja ki aur bahut khush rahe.