Sarga 3

Verse 1

तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः।प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः।।।।

അവർ ഭക്തിയോടെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച അഞ്ജലിപദ്മങ്ങളെ എല്ലായിടത്തും സ്വീകരിച്ച്, രാജാവ് അവരോട് പ്രിയവും ഹിതകരവുമായ വാക്കുകൾ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 2

अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम।यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ।।।।

അഹോ! ഞാൻ പരമാനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എന്റെ പ്രഭാവവും അതുല്യമായിരിക്കുന്നു—എന്റെ പ്രിയ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനെ യുവരാജസ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കണമെന്നു നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിനാൽ.

Verse 3

इति प्रत्यर्च्य तान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत्।वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम्।।।।

ഇങ്ങനെ ആ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ യഥാവിധി പ്രതിപൂജിച്ച് രാജാവ് ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തു—മറ്റുള്ളവർ കേൾക്കവെ വസിഷ്ഠനെയും വാമദേവനെയും അഭിസംബോധന ചെയ്ത്।

Verse 4

चैत्रश्श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः।यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम्।।।।राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत्।

“ശ്രീമാനായ ചൈത്രമാസം പുണ്യമാണ്; പുഷ്പിത കാനനങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നു. രാമന്റെ യൗവരാജ്യാഭിഷേകത്തിനായി എല്ലാം ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ.” രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ അവസാനിച്ചപ്പോൾ ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് മഹത്തായ ജയഘോഷം ഉയർന്നു।

Verse 5

शनैस्तस्मिन्प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः।।।।वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत्।

ജനങ്ങളുടെ ഘോഷം ക്രമേണ ശമിച്ചപ്പോൾ, പ്രജാധിപനായ രാജാവ് മുനിശാർദൂലനായ വസിഷ്ഠനോടു ഇങ്ങനെ വചനം പറഞ്ഞു.

Verse 6

अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम्।।।।तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितु मर्हसि।

ഭഗവൻ! രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി ആവശ്യമായ ഉപകരണങ്ങളോടുകൂടിയ എല്ലാ ക്രമീകരണങ്ങളും ഇന്ന് തന്നെ ആജ്ഞാപിക്കണമേ.

Verse 7

तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः।।।।आदिदेशाग्रतो राज्ञ स्स्थितान्युक्तान् कृताञ्जलीन्।

രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠൻ രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ കൃതാഞ്ജലിയായി നിന്ന നിയുക്ത ഉദ്യോഗസ്ഥർക്കു നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകി.

Verse 8

सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।।।शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।।।चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।।।शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।।।उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।

മഹീപതേ! നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ രാജാവിന്റെ അഗ്ന്യാഗാരത്തിൽ—സുവർണ്ണാദി രത്നങ്ങൾ, ബലി ദ്രവ്യങ്ങളും സർവ്വ ഔഷധികളും; ശ്വേതമാലകൾ, ലാജം, മധുവും സർപ്പിഷും വേർതിരിച്ച്; പുതുവസ്ത്രങ്ങൾ, രഥം, എല്ലാ വിധ ആയുധങ്ങളും; ചതുരംഗസേനയും ശുഭലക്ഷണമുള്ള ഗജവും; ശ്വേത ചാമരവ്യജനങ്ങൾ, ധ്വജം, പാണ്ഡുര ഛത്രം; അഗ്നിവർചസ്സുള്ള ശാതകുംഭത്തിന്റെ നൂറു കുംഭങ്ങൾ; സ്വർണ്ണശൃംഗമുള്ള ഋഷഭവും സമഗ്രമായ വ്യാഘ്രചർമ്മവും—ഇവയെല്ലാം ഒരുക്കി സമർപ്പിക്കുവിൻ.

Verse 9

सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।

മഹീപതേ! നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ രാജാവിന്റെ അഗ്ന്യാഗാരത്തിൽ—സുവർണ്ണാദി രത്നങ്ങൾ, ബലി ദ്രവ്യങ്ങളും സർവ്വ ഔഷധികളും; ശ്വേതമാലകൾ, ലാജം, മധുവും സർപ്പിഷും വേർതിരിച്ച്; പുതുവസ്ത്രങ്ങൾ, രഥം, എല്ലാ വിധ ആയുധങ്ങളും; ചതുരംഗസേനയും ശുഭലക്ഷണമുള്ള ഗജവും; ശ്വേത ചാമരവ്യജനങ്ങൾ, ധ്വജം, പാണ്ഡുര ഛത്രം; അഗ്നിവർചസ്സുള്ള ശാതകുംഭത്തിന്റെ നൂറു കുംഭങ്ങൾ; സ്വർണ്ണശൃംഗമുള്ള ഋഷഭവും സമഗ്രമായ വ്യാഘ്രചർമ്മവും—ഇവയെല്ലാം ഒരുക്കി സമർപ്പിക്കുവിൻ.

Verse 10

सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।

പ്രഭാതത്തിൽ മഹീപതിയുടെ അഗ്ന്യാഗാരത്തിൽ ഒരുക്കിവെക്കുക—സുവർണ്ണാദി ധാതുക്കൾ, രത്നങ്ങൾ, ബലിദ്രവ്യങ്ങൾ, സർവ്വ ഔഷധികൾ; ശ്വേതമാലകളും ലാജങ്ങളും; മധുവും സർപ്പിഷും വേർതിരിച്ച്; പുതുവസ്ത്രങ്ങൾ, രഥം, സർവ്വവിധ ആയുധങ്ങൾ; ചതുരംഗസേനയും ശുഭലക്ഷണമുള്ള ഗജവും; ശ്വേത ചാമരവ്യജനങ്ങൾ, ധ്വജം, പാണ്ഡുര ഛത്രം; അഗ്നിവർചസ്സുപോലെ ദീപ്തമായ ശാതകുംഭത്തിന്റെ നൂറ് കുംഭങ്ങൾ; സ്വർണ്ണശൃംഗമുള്ള സമഗ്ര വൃഷഭവും വ്യാഘ്രചർമവും കൂടി।

Verse 11

सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।।शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।।चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।।शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।।उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।

പ്രഭാതത്തിൽ മഹീപതിയുടെ അഗ്ന്യാഗാരത്തിൽ ഒരുക്കിവെക്കുക—സുവർണ്ണാദി ധാതുക്കൾ, രത്നങ്ങൾ, ബലിദ്രവ്യങ്ങൾ, സർവ്വ ഔഷധികൾ; ശ്വേതമാലകളും ലാജങ്ങളും; മധുവും സർപ്പിഷും വേർതിരിച്ച്; പുതുവസ്ത്രങ്ങൾ, രഥം, സർവ്വവിധ ആയുധങ്ങൾ; ചതുരംഗസേനയും ശുഭലക്ഷണമുള്ള ഗജവും; ശ്വേത ചാമരവ്യജനങ്ങൾ, ധ്വജം, പാണ്ഡുര ഛത്രം; അഗ്നിവർചസ്സുപോലെ ദീപ്തമായ ശാതകുംഭത്തിന്റെ നൂറ് കുംഭങ്ങൾ; സ്വർണ്ണശൃംഗമുള്ള സമഗ്ര വൃഷഭവും വ്യാഘ്രചർമവും കൂടി।

Verse 12

यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।।।अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।।।

ഇനിയും ആവശ്യമായതെന്തെങ്കിലും, ചെറുതായാലും, എല്ലാം ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ. അന്തഃപുരത്തിന്റെയും സമഗ്ര നഗരത്തിന്റെയും കവാടങ്ങൾ ചന്ദനസ്രഗ്ഗങ്ങളാൽ പൂജിക്കപ്പെടുകയും, മണമോഹിപ്പിക്കുന്ന ധൂപങ്ങളാൽ സുഗന്ധിതമാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യട്ടെ.

Verse 13

यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।2.3.12।।अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।2.3.13।।

ഇനിയും ആവശ്യമായതെന്തെങ്കിലും, ചെറുതായാലും, എല്ലാം ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ. അന്തഃപുരത്തിന്റെയും സമഗ്ര നഗരത്തിന്റെയും കവാടങ്ങൾ ചന്ദനസ്രഗ്ഗങ്ങളാൽ പൂജിക്കപ്പെടുകയും, മണമോഹിപ്പിക്കുന്ന ധൂപങ്ങളാൽ സുഗന്ധിതമാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യട്ടെ.

Verse 14

प्रशस्तमन्नं गुणवद्दधिक्षीरोपसेचनम्।द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत्।।।।

ഉത്തമമായ അന്നം ഒരുക്കിക്കൊള്ളുക—തൈരും പാലും ചേർത്ത് സമൃദ്ധമാക്കിയ ശുദ്ധമായ ഭോജനങ്ങൾ—ലക്ഷം ദ്വിജബ്രാഹ്മണർ ഇഷ്ടമത്രം ഭുജിച്ച് തൃപ്തരാകുവാൻ മതിയാകുന്നവിധം.

Verse 15

सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वःप्रभाते प्रदीयताम्।घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः।।।।

പ്രമുഖ ദ്വിജന്മാരെ സത്കരിച്ച് ആദരിച്ച ശേഷം, നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ അവർക്കു നെയ്യും തൈരും ലാജയും (വറുത്ത ധാന്യം) ധാരാളം ദക്ഷിണയും നൽകപ്പെടട്ടെ.

Verse 16

सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम्।ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च।।।।

നാളെ സൂര്യൻ ഉദിച്ച ഉടനെ സ്വസ്തിവാചനം (മംഗളപാഠം) നടത്തപ്പെടട്ടെ; ബ്രാഹ്മണരെ ക്ഷണിക്കുകയും അവർക്കായി ആസനങ്ങൾ ഒരുക്കുകയും ചെയ്യട്ടെ.

Verse 17

आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिंच्यताम्।सर्वे च तालावचरा गणिकाश्च स्वलङ्कृताः।।।।कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः।

പതാകകൾ കെട്ടുകയും രാജമാർഗം ജലം തളിച്ച് ശുദ്ധീകരിക്കുകയും ചെയ്യട്ടെ. എല്ലാ താളാവചരരും (വാദ്യ-നൃത്ത കലാകാരർ) ഗണികമാരും മനോഹരമായി അലങ്കരിച്ച് രാജഭവനത്തിന്റെ രണ്ടാം കക്ഷിയിലേക്കെത്തി അവിടെ നിലകൊള്ളട്ടെ.

Verse 18

देवायतनचैत्येषुसान्नभक्षा स्सदक्षिणाः।।।।उपस्थापयितव्या स्स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक्।

ദേവാലയങ്ങളിലും ചൈത്യസ്ഥാനങ്ങളിലും, അന്നവും ഭക്ഷ്യങ്ങളും ദക്ഷിണയും സഹിതം സേവകരെ വേർതിരിച്ച് നിയോഗിക്കണം—പൂജാർത്ഥികൾക്കും അതിഥികൾക്കും മാല അർപ്പിക്കാൻ യോഗ്യരായവരായി.

Verse 19

दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः।।।।महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्तु महोदयम्।

ദീർഘഖഡ്ഗങ്ങൾ കെട്ടിയിട്ടും പൂർണ്ണസന്നദ്ധരായും ശുദ്ധവസ്ത്രധാരികളായും ഉള്ള എല്ലാ യോദ്ധാക്കളും മഹാരാജാവിന്റെ മഹിമയാർന്ന അങ്കണത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കട്ടെ.

Verse 20

एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ।।।।चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च।

ഇങ്ങനെ അവിടെ കർമ്മങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ നിർദ്ദേശം നൽകി, സുനിഷ്ഠരായ ആ രണ്ടു വിപ്രന്മാർ ശേഷിച്ചിരുന്ന വിധികാര്യങ്ങളും നിർവ്വഹിച്ചു, പിന്നെ രാജാവിനോട് അത് നിവേദിച്ചു.

Verse 21

कृतमित्येव चाब्रूतां अभिगम्य जगत्पतिम्।।।।यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ।

ജഗത്പതിയെന്നപോലെ ഭൂപതിയെ സമീപിച്ച്, അവന്റെ കല്പനപ്രകാരം, പ്രീതിയും ഹർഷവും നിറഞ്ഞ ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠർ ‘കൃതം’—‘കാര്യമായിരിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 22

ततस्सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत्।रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति।।।।

അപ്പോൾ ദ്യുതിമാനനായ രാജാവ് സുമന്ത്രനോട് പറഞ്ഞു: “നിനക്കാൽ കൃതാത്മനായ രാമനെ ഉടൻ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.”

Verse 23

स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात्।।।।रामं तत्रानयाञ्चक्रे रथेन रथिनां वरम्।

‘തഥേതി’ എന്നു സമ്മതിച്ച്, രാജശാസനപ്രകാരം, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സുമന്ത്രൻ രഥത്തിൽ രാമനെ അവിടെ കൊണ്ടുവന്നു.

Verse 24

अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।।।प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।।।उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।

അവിടെ ആസീനനായിരുന്ന ദശരഥനൃപനെ, കിഴക്കും വടക്കും പടിഞ്ഞാറും തെക്കും നിന്നുള്ള ഭൂപാലന്മാർ—മ്ലേച്ഛരും ആര്യരുമായ ഭരണാധികാരികളും, വനവും പർവതസീമകളും വസിക്കുന്ന മറ്റുള്ളവരും—എല്ലാവരും ദേവന്മാർ വാസവനായ ഇന്ദ്രനെ വന്ദിക്കുന്നതുപോലെ ഭക്തിപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ചു സേവിച്ചു.

Verse 25

अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।2.3.24।।प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।2.3.25।।उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।

അവരുടെ മദ്ധ്യേ ആ രാജർഷി—മരുത്തന്മാരുടെ ഇടയിൽ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ—പ്രാസാദത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, രഥത്തിൽ ഇരുന്ന് വരികയായിരുന്ന തന്റെ പുത്രനെ കണ്ടു.

Verse 26

तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः।।।।प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात्मजम्।

അവരുടെ മദ്ധ്യേ ആ രാജർഷി—മരുത്തന്മാരുടെ ഇടയിൽ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ—പ്രാസാദത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, രഥത്തിൽ ഇരുന്ന് വരികയായിരുന്ന തന്റെ പുത്രനെ കണ്ടു.

Verse 27

गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।

രാമൻ ഗന്ധർവരാജന്റെ പ്രതിമപോലെ, ലോകത്തിൽ വീര്യത്തിന് പ്രസിദ്ധൻ—ദീർഘബാഹു, മഹാസത്ത്വൻ, മദിച്ച ആനയുടെ ഗാംഭീര്യഗതിയോടെ നടക്കുന്നവൻ; ചന്ദ്രകാന്തിപോലെയുള്ള മുഖവും അത്യന്തം പ്രിയദർശനവുമുള്ളവൻ. രൂപം, ഔദാര്യം, ഗുണങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് പുരുഷന്മാരുടെ കണ്ണും ഹൃദയവും കവർന്നെടുക്കുന്നവൻ; ചൂടിൽ കത്തിയ പ്രജയെ മഴ ശീതളിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ജനങ്ങളെ ആഹ്ലാദിപ്പിച്ചു. അവൻ അടുത്തുവരുന്നതു നോക്കിയിരുന്ന നരാധിപൻ ദശരഥൻ തൃപ്തനാകാതെ നിന്നു.

Verse 28

गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।

രാഘവൻ—മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—കൈലാസശിഖരത്തെപ്പോലെ ഉയർന്ന ആ പ്രാസാദത്തിലേക്ക്, സാരഥിയോടൊപ്പം, രാജാവിനെ ദർശിക്കാനായി കയറിപ്പോയി.

Verse 29

गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।

ഇങ്ങനെ ആ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ യഥാവിധി പ്രതിപൂജിച്ച് രാജാവ് ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തു—മറ്റുള്ളവർ കേൾക്കവെ വസിഷ്ഠനെയും വാമദേവനെയും അഭിസംബോധന ചെയ്ത്।

Verse 30

अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात्।।।।पितुस्समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्।

സുമന്ത്രൻ ആ രാഘവനെ ഉത്തമ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറക്കിയശേഷം, രാമൻ പിതാവിന്റെ സമീപത്തേക്ക് പോകുമ്പോൾ, കൈകൂപ്പി പിന്നിൽ നിന്നു പിന്തുടർന്നു.

Verse 31

स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः।।।।आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः।

രാഘവൻ—മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—കൈലാസശിഖരത്തെപ്പോലെ ഉയർന്ന ആ പ്രാസാദത്തിലേക്ക്, സാരഥിയോടൊപ്പം, രാജാവിനെ ദർശിക്കാനായി കയറിപ്പോയി.

Verse 32

स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके।।।।नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे चरणौ पितुः।

രാമൻ കൈകൂപ്പി സമീപിച്ചു, പിതാവിന്റെ അരികിൽ ദീനമായി നമസ്കരിച്ചു; വിനയത്തോടെ തന്റെ നാമം ഉച്ചരിച്ച് പിതാവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ ഭക്തിപൂർവ്വം വന്ദിച്ചു।

Verse 33

तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः।।।।गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम्।

അരികിൽ കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ചു നിന്ന പ്രിയപുത്രനെ കണ്ട രാജാവ് അവന്റെ ചേർത്ത കൈകൾ പിടിച്ച് അടുത്തേക്ക് വലിച്ച് സ്നേഹത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്തു।

Verse 34

तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितम्।।।।दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम्।

പിന്നീട് രാജാവ് രാമനുവേണ്ടി രത്നവും സ്വർണ്ണവും അലങ്കരിച്ച, ദിവ്യവും ഉയർന്നതുമായ അത്യന്തം മനോഹരമായ പരമാസനം ഒരുക്കുവാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു।

Verse 35

तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः।।।।स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः।

ആ ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ഇരുന്നപ്പോൾ രാഘവൻ തേജസ്സോടെ ദീപ്തനായി—ഉദയകാലത്തെ നിർമല സൂര്യൻ തന്റെ തന്നെ കിരണങ്ങളാൽ മേരു പർവ്വതത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 36

तेन विभ्राजता तत्र सा सभाऽभिव्यरोचत।।।।विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना।

അവൻ അവിടെ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങിയപ്പോൾ, ആ സഭയും അതിവിശേഷം പ്രകാശിച്ചു—നിർമല ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ശരദാകാശം ചന്ദ്രനാൽ ദീപ്തമാകുന്നതുപോലെ।

Verse 37

तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम्।।।।अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम्।

പ്രിയമായ ആത്മജനെ ദർശിച്ച രാജാവ് അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു—ദർപ്പണത്തിന്റെ തളത്തിൽ തന്റെ അലങ്കൃത രൂപം തന്നെയെന്നപോലെ കണ്ടതുപോലെ।

Verse 38

स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः।।।।उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः।

പുഞ്ചിരിയോടെ പുത്രനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, പുത്രവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു—കശ്യപൻ ദേവേന്ദ്രനോട് പറയുന്നതുപോലെ।

Verse 39

ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशस्सुतः।।।।उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः।

ഹേ രാമാ! എന്റെ ജ്യേഷ്ഠപത്നിയിൽ—അവൾ തന്നേ യോജ്യയായവളിൽ—നീ ജനിച്ചു; നീ യോജ്യപുത്രൻ, ഗുണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയമായ ആത്മജൻ।

Verse 40

यतस्त्वया प्रजाश्चेमा स्स्वगुणैरनुरञ्जिताः।।।।तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि।

നിന്റെ സ്വന്തം സദ്ഗുണങ്ങളാൽ ഈ പ്രജകളുടെ ഹൃദയങ്ങളെ നീ സന്തോഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ പുഷ്യനക്ഷത്രയോഗത്തിൽ, ചന്ദ്രൻ പുഷ്യത്തിൽ ചേർന്നപ്പോൾ, നീ യുവരാജ്യപദം ഏറ്റെടുക്കുക.

Verse 41

कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि।।।।गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम्।

സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ നീ വിനീതനും ഗുണവാനുമാകുന്നു; എങ്കിലും, മകനേ, സ്നേഹവശാൽ നിന്റെ ഹിതത്തിനായി ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നതുണ്ട്.

Verse 42

भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः।।।।कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च।

കൂടുതൽ വിനയം ആശ്രയിച്ചു, എപ്പോഴും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവനായിരിക്കുക; കാമക്രോധങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന ദോഷങ്ങളും വ്യസനങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കുക.

Verse 43

परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा।।।।अमात्यप्रभृतीस्सर्वाःप्रकृतीश्चानुरञ्जय।

നിന്റെ പെരുമാറ്റത്താൽ—അവർ അകലെ ഇരിക്കുമ്പോഴും സമീപം ഇരിക്കുമ്പോഴും—അമാത്യന്മാരെ തുടങ്ങി എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളെയും, പ്രജകളെയും സന്തുഷ്ടരാക്കുക.

Verse 44

कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।।।तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।।।तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।

ധാന്യശാലകളിലും ആയുധശാലകളിലും ധാരാളം സംഭരണങ്ങൾ ഒരുക്കി, പ്രജകളെ തൃപ്തരാക്കി അനുരക്തരാക്കി ഭൂമിയെ ഭരിക്കുന്നവന്റെ സുഹൃത്തുക്കൾ അമൃതം ലഭിച്ച ദേവന്മാരെപ്പോലെ ആനന്ദിക്കുന്നു. അതിനാൽ നീയും ആത്മസംയമനം പാലിച്ച് ഇങ്ങനെ തന്നേ പ്രവർത്തിക്ക.

Verse 45

कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।2.3.44।।तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।2.3.45।।तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।

ധാന്യശാലകളിലും ആയുധശാലകളിലും ധാരാളം സംഭരണങ്ങൾ ഒരുക്കി, പ്രജകളെ തൃപ്തരാക്കി അനുരക്തരാക്കി ഭൂമിയെ ഭരിക്കുന്നവന്റെ സുഹൃത്തുക്കൾ അമൃതം ലഭിച്ച ദേവന്മാരെപ്പോലെ ആനന്ദിക്കുന്നു. അതിനാൽ നീയും ആത്മസംയമനം പാലിച്ച് ഇങ്ങനെ തന്നേ പ്രവർത്തിക്ക.

Verse 46

तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः।।।।त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्।

ഇത് കേട്ടപ്പോൾ, രാമന്റെ ഹിതൈഷികളും പ്രിയം വരുത്തുന്ന സുഹൃത്തുക്കളും അതിവേഗം എത്തി കൗസല്യയോട് വിവരം അറിയിച്ചു.

Verse 47

सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च।।।।व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा।

അപ്പോൾ സ്ത്രീകളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ കൗസല്യ, സന്തോഷവാർത്ത കൊണ്ടുവന്ന ദൂതന്മാർക്ക് സ്വർണം, പശുക്കൾ, വിവിധ രത്നങ്ങൾ എന്നിവ നൽകുവാൻ കല്പിച്ചു.

Verse 48

अथाऽभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः।।।।ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः।

പിന്നീട് രാഘവൻ രാജാവിനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് രഥത്തിൽ കയറി, ജനസമൂഹത്തിന്റെ ആദരപൂജ സ്വീകരിച്ച് തന്റെ ദീപ്തമായ വസതിയിലേക്കു പോയി.

Verse 49

ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्तच्छृत्वा तथा लाभमिवेष्टमाशु।नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वादेवान्समानर्चुरतिप्रहृष्टाः।।।।

പൗരന്മാരും രാജാവിന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അതിനെ ഇഷ്ടലാഭം പോലെ കരുതി ഉടൻ ആനന്ദിച്ചു; നരേന്ദ്രനോട് വിടപറഞ്ഞ് വീടുകളിലേക്കു പോയി, അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ ദേവന്മാരെ ആരാധിച്ചു.