Sarga 3
यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम् (Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja)
अयोध्याकाण्ड
ఈ సర్గలో అయోధ్య పౌరులు అంజలి బద్ధులై దశరథ మహారాజును శ్రీరాముని యువరాజ్యాభిషేకానికి ప్రేరేపిస్తారు; రాజు కూడా ప్రియహిత వచనాలతో వారిని సత్కరిస్తాడు. అనంతరం దశరథుడు వసిష్ఠుడు, వామదేవుడు అనే బ్రాహ్మణులను విధి-వ్యవస్థాపనకు నియమించి, చైత్రమాసపు పుణ్యతను పేర్కొని—“రాముని యువరాజ్యానికి సమస్త ఏర్పాట్లు చేయబడుగాక” అని రాజాజ్ఞను ప్రకటిస్తాడు. వసిష్ఠుడు అమాత్యులతో కూడిన అధికారులకు ఆజ్ఞాపిస్తాడు—అగ్న్యాగారస్థానంలో స్వర్ణ-రత్నాలు, ఔషధులు, శ్వేతమాల్యాలు, లాజాలు, మధు-ఘృతాలు, వస్త్రాలు; రథ-ఆయుధాలు, చతురంగబలం, శుభలక్షణ గజాలు; చామర-ధ్వజ-ఛత్రాలు; శాతకుంభ కలశశతం; హిరణ్యశృంగ ఋషభం, వ్యాఘ్రచర్మం మొదలైనవి సముపస్థాపించవలెనని. నగరద్వారాల అలంకరణ చందనస్రగ్భులు, ధూపాలతో; ద్విజభోజన-దాన-దక్షిణా వ్యవస్థ; స్వస్తివాచన-నిమంత్రణ-ఆసన కల్పన; రాజమార్గ సిఞ్చనం, పతాకాబంధనం, నాట్య-తాళం, సేవక-గణికా వ్యవస్థ; దేవాలయ-చైత్యాలలో ప్రత్యేక ఉపస్థాపన; సన్నద్ధ యోధుల ప్రవేశం—ఇలా అభిషేకానికి సంబంధించిన ప్రజా-ధార్మిక-పరిపాలనా సమన్వయం స్పష్టమవుతుంది. కార్యం పూర్తయ్యాక వసిష్ఠ-వామదేవులు “కృతం” అని రాజుకు నివేదిస్తారు. తదుపరి సుమంత్రుడు రాముని తీసుకొస్తాడు; వివిధ దేశాల భూపాలులు దశరథుని దేవేంద్రునివలె ఉపాసిస్తారు. రాముని ఆగమనం రూప-గుణ వర్ణనలతో విస్తరించి చెప్పబడుతుంది; దశరథుడు కుమారుని ఆలింగనం చేసి ఆసనం ఇస్తాడు; పుష్యయోగంలో యువరాజ్యప్రాప్తిని తెలిపి రాజోపదేశం చేస్తాడు—ఇంద్రియనిగ్రహం, కామక్రోధత్యాగం, అమాత్య-ప్రకృతి రంజనం, కోష్ఠాగార-ఆయుధాగార సঞ্চయం, మిత్రతృప్తి మొదలైనవి. చివరికి రామమిత్రులు కౌసల్యకు వార్త తెలియజేస్తారు; ఆమె దూతలను దానాలతో సత్కరిస్తుంది; రాముడు రాజును నమస్కరించి స్వగృహానికి వెళ్తాడు; పౌరులు దేవపూజ చేస్తారు.
Shlokas
Verse 1
तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः।प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः।।।।
వారు భక్తితో ఎత్తి పట్టిన పద్మసమాన అంజలి హస్తములను స్వీకరించి, రాజు వారికి ప్రియమును హితమును కలిగించే వచనములు పలికెను।
Verse 2
अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम।यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ।।।।
అహో! నేను పరమానందముతో నిండిపోయితిని; నా ప్రభావమును కూడా అతులముగా భావించుచున్నాను—ఎందుకనగా మీరు నా ప్రియమైన జ్యేష్ఠపుత్రుని యువరాజ్యపదమున ప్రతిష్ఠించదలచితిరి।
Verse 3
इति प्रत्यर्च्य तान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत्।वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम्।।।।
ఈ విధంగా ఆ బ్రాహ్మణులను యథోచితంగా ప్రతిపూజించి రాజు పలికెను—ఇతరులు వినుచుండగా వశిష్ఠుని, వామదేవుని ఉద్దేశించి ఈ వాక్యములు చెప్పెను।
Verse 4
चैत्रश्श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः।यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम्।।।।राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत्।
‘ఈ శ్రీమంతమైన చైత్ర మాసం పుణ్యమైనది, పుష్పించిన వనాలతో శోభిస్తోంది. రాముని యువరాజ్యాభిషేకానికి కావలసిన సమస్తమూ సిద్ధం చేయబడుగాక।’ రాజు మాట ముగియగానే ప్రజలలో మహా జయధ్వని ఉప్పొంగింది।
Verse 5
शनैस्तस्मिन्प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः।।।।वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत्।
ప్రజల ఘోష క్రమంగా శాంతించినప్పుడు, ప్రజాధిపతి రాజు మునిశార్దూలుడైన వశిష్ఠునితో ఈ వాక్యములు పలికెను।
Verse 6
अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम्।।।।तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितु मर्हसि।
హే భగవన్! రాముని అభిషేకార్థం అవసరమైన సమస్త కర్మములు, ఉపకరణములు సహా అన్నిటినీ ఈ రోజే ఆజ్ఞాపించుటకు మీరు అర్హులు।
Verse 7
तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः।।।।आदिदेशाग्रतो राज्ञ स्स्थितान्युक्तान् कृताञ्जलीन्।
రాజుని మాటలు విని ద్విజశ్రేష్ఠుడైన వశిష్ఠుడు, రాజు సమక్షంలో కృతాంజలులై నిలిచిన నియుక్తులకు ఆజ్ఞలు ఇచ్చెను।
Verse 8
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।।।शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।।।चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।।।शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।।।उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
సువర్ణాది రత్నములు, బలిద్రవ్యములు, సమస్త ఔషధులు; శ్వేతమాల్యములు, లాజములు, మధు మరియు సర్పిష్ (నెయ్యి) వేరువేరుగా; వాడని నూతన వస్త్రములు, రథము, అన్ని విధాల ఆయుధములు; చతురంగబలము మరియు శుభలక్షణములు గల గజము; తెల్ల చామరవ్యజనములు, ధ్వజము మరియు పాండుర ఛత్రము; అగ్నివర్ణ తేజస్సుతో ప్రకాశించే శత స్వర్ణకుంభములు; స్వర్ణశృంగములు గల వృషభము మరియు సంపూర్ణ వ్యాఘ్రచర్మము—ఇవన్నీ రేపు ప్రాతఃకాలంలో మహీపతి అగ్న్యాగారమునకు సమర్పించండి।
Verse 9
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
సువర్ణాది రత్నములు, బలిద్రవ్యములు, సమస్త ఔషధులు; శ్వేతమాల్యములు, లాజములు, మధు మరియు సర్పిష్ (నెయ్యి) వేరువేరుగా; వాడని నూతన వస్త్రములు, రథము, అన్ని విధాల ఆయుధములు; చతురంగబలము మరియు శుభలక్షణములు గల గజము; తెల్ల చామరవ్యజనములు, ధ్వజము మరియు పాండుర ఛత్రము; అగ్నివర్ణ తేజస్సుతో ప్రకాశించే శత స్వర్ణకుంభములు; స్వర్ణశృంగములు గల వృషభము మరియు సంపూర్ణ వ్యాఘ్రచర్మము—ఇవన్నీ రేపు ప్రాతఃకాలంలో మహీపతి అగ్న్యాగారమునకు సమర్పించండి।
Verse 10
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
ప్రాతఃకాలమున మహీపతియొక్క అగ్న్యాగారమున ఈ సమస్తమును సమర్పించుడి—సువర్ణాది రత్నములు, బలిద్రవ్యములు మరియు సమస్త ఔషధులు; శ్వేతమాల్యములు, లాజములు; మధు మరియు సర్పిష్ వేరువేరుగా; నూతన వస్త్రములు, రథము, సమస్త ఆయుధములు; చతురంగబలము మరియు శుభలక్షణముల గజము; శ్వేత చామరవ్యజనములు, ధ్వజము, పాండుర ఛత్రము; అగ్నివర్ణముగా ప్రకాశించే శాతకుంభముల శత కుంభములు; స్వర్ణశృంగములు గల సంపూర్ణ వృషభము మరియు వ్యాఘ్రచర్మము।
Verse 11
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।।शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।।चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।।शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।।उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
ప్రాతఃకాలమున మహీపతియొక్క అగ్న్యాగారమున ఈ సమస్తమును సమర్పించుడి—సువర్ణాది రత్నములు, బలిద్రవ్యములు మరియు సమస్త ఔషధులు; శ్వేతమాల్యములు, లాజములు; మధు మరియు సర్పిష్ వేరువేరుగా; నూతన వస్త్రములు, రథము, సమస్త ఆయుధములు; చతురంగబలము మరియు శుభలక్షణముల గజము; శ్వేత చామరవ్యజనములు, ధ్వజము, పాండుర ఛత్రము; అగ్నివర్ణముగా ప్రకాశించే శాతకుంభముల శత కుంభములు; స్వర్ణశృంగములు గల సంపూర్ణ వృషభము మరియు వ్యాఘ్రచర్మము।
Verse 12
यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।।।अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।।।
ఇంకా ఏదైనను, ఎంత చిన్నదైనను, అవసరమైనది అంతటినీ సిద్ధము చేయుడి। అంతఃపుర ద్వారములు మరియు సమస్త నగర ద్వారములు చందనమాల్యములతో పూజింపబడుగాక; మధురసుగంధ ధూపములతో సువాసనింపబడుగాక।
Verse 13
यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।2.3.12।।अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।2.3.13।।
ఇంకా ఏదైనను, ఎంత చిన్నదైనను, అవసరమైనది అంతటినీ సిద్ధము చేయుడి। అంతఃపుర ద్వారములు మరియు సమస్త నగర ద్వారములు చందనమాల్యములతో పూజింపబడుగాక; మధురసుగంధ ధూపములతో సువాసనింపబడుగాక।
Verse 14
प्रशस्तमन्नं गुणवद्दधिक्षीरोपसेचनम्।द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत्।।।।
ప్రశస్తమైన అన్నం సిద్ధం చేయబడుగాక—దధి, క్షీరములతో సమృద్ధమైన ఉత్తమ భోజనం—లక్ష మంది ద్విజులు ఇష్టమొచ్చినంతగా భుజించి తృప్తి పొందునట్లు తగినంతగా ఉండుగాక।
Verse 15
सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वःप्रभाते प्रदीयताम्।घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः।।।।
ద్విజముఖ్యులను యథావిధిగా సత్కరించి రేపు ప్రాతఃకాలంలో వారికి నెయ్యి, పెరుగు, లాజాలు (వేపిన ధాన్యం) మరియు విస్తారమైన దక్షిణలు ఇవ్వబడుగాక।
Verse 16
सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम्।ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च।।।।
రేపు సూర్యుడు ఉదయించిన వెంటనే స్వస్తివాచనం జరగుగాక; బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానించబడుగాక, వారికి ఆసనాలు సిద్ధం చేయబడుగాక।
Verse 17
आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिंच्यताम्।सर्वे च तालावचरा गणिकाश्च स्वलङ्कृताः।।।।कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः।
పతాకాలు కట్టబడుగాక, రాజమార్గం నీటితో చల్లబడుగాక। సమస్త నాట్యకారులు, గణికలు సువర్ణాభరణాదులతో సుసజ్జితులై రాజభవనపు రెండవ అంతఃప్రాంగణానికి చేరి అక్కడే నిలిచియుండుగాక।
Verse 18
देवायतनचैत्येषुसान्नभक्षा स्सदक्षिणाः।।।।उपस्थापयितव्या स्स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक्।
దేవాలయములలోను చైత్యస్థానములలోను వేర్వేరుగా పరిచారకులు నియమింపబడుగాక—అన్నభక్ష్యములతోను దక్షిణలతోను సమేతులై, మాల్యార్పణకు యోగ్యులై ఉండుగాక।
Verse 19
दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः।।।।महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्तु महोदयम्।
దీర్ఘ ఖడ్గాలు బిగించి, సంపూర్ణంగా సన్నద్ధమై, శుభ్రమైన వస్త్రాలు ధరించిన సమస్త యోధులు మహాప్రతాపి మహారాజు యొక్క మహిమామయమైన అంగణంలో ప్రవేశించుగాక।
Verse 20
एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ।।।।चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च।
ఇలా అక్కడ క్రియావిధుల గురించి ఆజ్ఞాపించి, సునిష్ఠులైన ఆ ఇద్దరు బ్రాహ్మణులు మిగిలిన కార్యమును కూడా నిర్వహించి, దానిని పార్థివుడైన రాజుకు నివేదించారు।
Verse 21
कृतमित्येव चाब्रूतां अभिगम्य जगत्पतिम्।।।।यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ।
జగత్పతిసముడైన ఆ పార్థివుని సమీపించి, ఆయన ఆజ్ఞానుసారంగా ప్రీతితో హర్షంతో నిండిన ఆ ఇద్దరు ద్విజశ్రేష్ఠులు—“కృతమైంది” అని పలికారు।
Verse 22
ततस्सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत्।रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति।।।।
అనంతరం ద్యుతిమంతుడైన రాజు సుమంత్రునితో ఇలా అన్నాడు—“నీవు వెంటనే కృతాత్ముడైన రాముణ్ని ఇక్కడికి తీసుకురావలెను।”
Verse 23
स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात्।।।।रामं तत्रानयाञ्चक्रे रथेन रथिनां वरम्।
రథికులలో శ్రేష్ఠుడైన సుమంత్రుడు “తథాస్తు” అని ప్రతిజ్ఞ చేసి, రాజాజ్ఞ ప్రకారం రథంలో రాముణ్ని అక్కడికి తీసుకొచ్చాడు।
Verse 24
अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।।।प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।।।उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।
అప్పుడు అక్కడ ఆసీనులై ఉన్న తూర్పు, ఉత్తర, పడమర, దక్షిణ దేశాల భూపతులు—మ్లేచ్ఛులైనవారూ ఆర్యులైనవారూ, అలాగే అరణ్య-పర్వత సరిహద్దులలో నివసించే ఇతర రాజులూ—అందరూ దేవులు వాసవుడైన ఇంద్రుని ఎలా ఉపాసిస్తారో అలా రాజు దశరథునికి భక్తితో నమస్కరించారు।
Verse 25
अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।2.3.24।।प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।2.3.25।।उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।
వారిమధ్య ఆ రాజర్షి, మరుతుల మధ్య వాసవుడైన ఇంద్రునివలె, ప్రాసాదంలో నిలిచి రథారూఢుడై వస్తున్న తన కుమారుని చూచెను।
Verse 26
तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः।।।।प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात्मजम्।
వారిమధ్య ఆ రాజర్షి, మరుతుల మధ్య వాసవుడైన ఇంద్రునివలె, ప్రాసాదంలో నిలిచి రథారూఢుడై వస్తున్న తన కుమారుని చూచెను।
Verse 27
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
రాముడు గంధర్వరాజుని పోలినవాడు; లోకమంతటా పరాక్రమంతో ప్రసిద్ధుడు. దీర్ఘబాహువు, మహాసత్త్వశాలి, మత్తగజంలా గంభీరంగా నడిచేవాడు; చంద్రకాంతమణివలె కాంతిమంతమైన ముఖముతో అత్యంత మనోహరుడు. రూపం, ఔదార్యం, గుణాలచేత పురుషుల దృష్టినీ హృదయాన్నీ ఆకర్షించేవాడు; ఎండతాపంతో క్షోభించిన ప్రజలను వర్షం ఎలా హ్లాదపరుస్తుందో, అలా ప్రజలను ఆనందింపజేసేవాడు. అతడు సమీపించుచుండగా చూచిన రాజు తృప్తి పొందలేకపోయెను।
Verse 28
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
నరశ్రేష్ఠుడైన రాఘవుడు, కైలాస శిఖరంలా ఎత్తైన ఆ ప్రాసాదాన్ని, రాజును దర్శించుటకు, సూతునితో కలిసి అధిరోహించాడు।
Verse 29
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
ఈ విధంగా ఆ బ్రాహ్మణులను యథోచితంగా ప్రతిపూజించి రాజు పలికెను—ఇతరులు వినుచుండగా వశిష్ఠుని, వామదేవుని ఉద్దేశించి ఈ వాక్యములు చెప్పెను।
Verse 30
अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात्।।।।पितुस्समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्।
సుమంత్రుడు రాఘవుని ఉత్తమ రథం నుండి దింపి, తండ్రి సమీపానికి వెళ్తున్న రాముని వెనుక చేతులు జోడించి అనుసరించాడు।
Verse 31
स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः।।।।आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः।
నరశ్రేష్ఠుడైన రాఘవుడు, కైలాస శిఖరంలా ఎత్తైన ఆ ప్రాసాదాన్ని, రాజును దర్శించుటకు, సూతునితో కలిసి అధిరోహించాడు।
Verse 32
स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके।।।।नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे चरणौ पितुः।
రాముడు అంజలి బట్టి ముందుకు వెళ్లి తండ్రి సమీపమున దండవత్ ప్రణమించాడు; వినయముతో తన నామమును వినిపించి తండ్రి పాదములకు వందనము చేసెను।
Verse 33
तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः।।।।गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम्।
పక్కనే అంజలి బట్టి ప్రణమించి నిలిచిన ప్రియపుత్రుని చూచి రాజు అతని ముడిచిన చేతులను పట్టుకొని దగ్గరకు లాగి స్నేహముతో ఆలింగనం చేసెను।
Verse 34
तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितम्।।।।दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम्।
అనంతరం రాజు రామునకు రత్నకాంచనభూషితమైన, దివ్యమై ఎత్తుగా ఉన్న, అతి రుచిరమైన పరమాసనమును సిద్ధం చేయమని ఆజ్ఞాపించెను।
Verse 35
तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः।।।।स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः।
ఆ శ్రేష్ఠాసనమును అధిరోహించిన రాఘవుడు ప్రకాశించెను; ఉదయకాలమున నిర్మల సూర్యుడు తన స్వప్రభతో మేరుపర్వతమును ప్రకాశింపజేయునట్లు।
Verse 36
तेन विभ्राजता तत्र सा सभाऽभिव्यरोचत।।।।विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना।
అతడు అక్కడ ప్రకాశించగానే ఆ సభ మరింత కాంతిమంతమై వెలిగింది—నిర్మల శరదాకాశం గ్రహనక్షత్రాలతో విరాజిల్లి, చంద్రుని కాంతితో ద్యోతిల్లినట్లుగా।
Verse 37
तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम्।।।।अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम्।
ప్రియమైన కుమారుని దర్శించి నృపతి పరమ సంతోషాన్ని పొందాడు—అద్దం ఉపరితలంపై ప్రతిబింబించిన తన అలంకృత స్వరూపాన్నే చూచినట్లుగా।
Verse 38
स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः।।।।उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः।
పుత్రవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన రాజు చిరునవ్వుతో కుమారుని సంభోదించి ఈ వాక్యాలు పలికాడు—కశ్యపుడు దేవేంద్రునితో పలికినట్లుగా।
Verse 39
ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशस्सुतः।।।।उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः।
ఓ రామా! నా జ్యేష్ఠ భార్య—ఆమె స్వయంగా యోగ్యురాలు—ఆమె గర్భంలో నీవు యోగ్య కుమారుడిగా జన్మించావు. నీవు గుణశ్రేష్ఠుడవు, నా ప్రియాత్మజుడవు।
Verse 40
यतस्त्वया प्रजाश्चेमा स्स्वगुणैरनुरञ्जिताः।।।।तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि।
నీ స్వగుణాలవలన ఈ సమస్త ప్రజల హృదయాలను నీవు అనురంజితం చేసితివి; అందుచేత పుష్యనక్షత్రయోగమున నీవు యువరాజ్యపదమును స్వీకరించుము।
Verse 41
कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि।।।।गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम्।
నీవు స్వభావతః వినయశీలుడవు, గుణవంతుడవు; అయినను, కుమారా, స్నేహవశముగా నీ హితమును నేను చెప్పుదును।
Verse 42
भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः।।।।कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च।
మరింత వినయమును ఆశ్రయించి, నిత్యము ఇంద్రియజయుడవై యుండుము; కామక్రోధములనుండి పుట్టిన దోషములు, వ్యసనములును త్యజించుము।
Verse 43
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा।।।।अमात्यप्रभृतीस्सर्वाःप्रकृतीश्चानुरञ्जय।
వారు లేనప్పుడును, ఉన్నప్పుడును, నీ ప్రవర్తనచేత—అమాత్యాదులైన సమస్త వర్గములను మరియు సమస్త ప్రజలను అనురంజితం చేయుము।
Verse 44
कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।।।तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।।।तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।
ధాన్యాగారాలలోను ఆయుధాగారాలలోను విస్తారమైన నిల్వలు ఏర్పరచి, ప్రజలను సంతుష్టులుగా భక్తిపరులుగా ఉంచి భూమిని పాలించే వాని మిత్రులు—అమృతం పొందిన దేవతలవలె—ఆనందిస్తారు. కనుక నీవు కూడా ఆత్మనియమంతో ఇదే విధంగా ప్రవర్తించు।
Verse 45
कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।2.3.44।।तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।2.3.45।।तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।
ధాన్యాగారాలలోను ఆయుధాగారాలలోను విస్తారమైన నిల్వలు ఏర్పరచి, ప్రజలను సంతుష్టులుగా భక్తిపరులుగా ఉంచి భూమిని పాలించే వాని మిత్రులు—అమృతం పొందిన దేవతలవలె—ఆనందిస్తారు. కనుక నీవు కూడా ఆత్మనియమంతో ఇదే విధంగా ప్రవర్తించు।
Verse 46
तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः।।।।त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्।
అది విని, రామునికి ప్రియకారులైన సుహృదులు త్వరగా వచ్చి కౌసల్యాదేవికి ఆ వార్తను నివేదించారు।
Verse 47
सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च।।।।व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा।
స్త్రీలలో శ్రేష్ఠురాలైన కౌసల్యా, ఆ ప్రియవార్త తెచ్చిన దూతలకు స్వర్ణం, గోవులు, నానావిధ రత్నాలు ఇవ్వమని ఆజ్ఞాపించింది।
Verse 48
अथाऽभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः।।।।ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः।
అనంతరం రాఘవుడు రాజును అభివాదించి రథమెక్కి, జనసమూహాలచే గౌరవింపబడి తన ప్రకాశవంతమైన నివాసానికి వెళ్లాడు।
Verse 49
ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्तच्छृत्वा तथा लाभमिवेष्टमाशु।नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वादेवान्समानर्चुरतिप्रहृष्टाः।।।।
పౌరులూ రాజు మాట విని, అది కోరుకున్న లాభంలా భావించి ఆనందించారు. నరేంద్రుని అనుమతి తీసుకొని త్వరగా తమ ఇళ్లకు వెళ్లి, పరమ హర్షంతో దేవతలను ఆరాధించారు।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the state’s move from public petition to legally-ritually validated succession: Dasaratha converts civic enthusiasm into a dharmically regulated abhisheka plan, ensuring legitimacy through brahmin-led procedure, public order, and accountable provisioning.
Dasaratha’s upadesha frames rulership as disciplined stewardship: conquer the senses, abandon vices born of desire and anger, keep ministers and subjects satisfied by transparent conduct, maintain strategic reserves (granaries and arsenals), and thereby secure alliances and social stability.
Culturally salient sites include the agnyagara (royal sacred-fire space), devayatana and caitya (temples and shrines), the rajamarga (royal highway), and the antahpura gates—mapping how ritual, urban space, and governance are integrated in Ayodhya’s coronation ecology.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.