Adhyaya 74: Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions

Verse 1

श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शम्भुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ७४.१ ॥

聖なるヴァラーハは言った。次いで、すべての聖仙たちは再び、その永遠なる御方に問いかけた。すなわちルドラ、太初のプルシャ、常住にして堅固、不滅不壊。宇宙の相を具え、生まれざるシャンブ、三つの眼を持ち、手に三叉戟（トリシューラ）を執る御方に。

Verse 2

ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ॥ ७४.२ ॥

仙人たちは言った。「あなたは一切の神々の上に立ち、また我らにとってもデーヴァたちの主であられる。ゆえに一つの問いを申し上げる。どうかそれを説き明かし給え。」

Verse 3

भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तारम् । समुद्राणां नदीणां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तारम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ॥ ७४.३ ॥

どうか慈悲をもって、地の量と形状、山々の広がり、海と河川の広がり、さらにブラフマーンダ（宇宙卵）の広大さをお説きください。神々の神、ウマーの夫よ。

Verse 4

रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ॥ ७४.४ ॥

ルドラは言った。「あらゆるプラーナにおいて、地上界ブールローカはまことに説き明かされる。さらにヴァーヤヴィーヤ（プラーナ）には、ブラフマー、ヴィシュヌ、バヴァ（シヴァ）らに関する記述が詳説されている。」

Verse 5

इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ॥ ७४.५ ॥

今より、あなたがたにその中間の期間（さらに一つの時間の隔たり）を略して説こう。よく理解せよ、ダルマを知る者たちよ、徳ある者のうち最上の者たちよ、我が語るところを。

Verse 6

योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥

そのナーラーヤナ（Nārāyaṇa）—あらゆる学知の覚了によって顕現した至上の自己をその姿とし、垢を離れ、原子のごとく微細で、その本質は不可思議—は、光の界と非光の界のすべてに遍満する。黄衣をまとい、広き胸を備え、大地を支える。性相としては、微と大、長と短、痩せもせず肥えもせず、黒でも赤でもない等々によって標示され、その本性はただ純粋意識のみである。その福徳円満なる御方は、サットヴァ（sattva）・ラジャス（rajas）・タマス（tamas）の三様態において水を生じた。水を生じたのち、無始のプルシャにして至上主ナーラーヤナ—全宇宙に遍く、神々と祭祀（yajña）と水とから成り、水を身とする—は、ヨーガの眠り（yoganidrā）に臥しつつ、その臍より真実の蓮華を出現させた。その蓮華の上に、ブラフマー（Brahmā）—衆生の主プラジャーパティ、不可思議にして一切ヴェーダの宝蔵—が現れた。彼はまずサナカ、サナンダナ、サナトクマーラらの知を本とする聖仙を生み、ついでスヴァーヤンブヴァ・マヌ（Svāyambhuva Manu）、マリーチ（Marīci）らをダクシャ（Dakṣa）に至るまで創造した。主により造られたスヴァーヤンブヴァ・マヌより、世界の広大な展開が説き明かされる。マヌには二子、プリヤヴラタ（Priyavrata）とウッターナパーダ（Uttānapāda）があった。プリヤヴラタには十子—アーグニードラ（Āgnīdhra）、アグニバーフ（Agnibāhu）、メーダ（Medha）、メーダーティティ（Medhātithi）、ドゥルヴァ（Dhruva）、ジョーティシュマーン（Jyotiṣmān）、デュティマーン（Dyutimān）、ハヴィヤ（Havya）、ヴァプシュマーン（Vapuṣmān）、サヴァナ（Savana）—があった。彼は七子を七つのドヴィーパ（dvīpa）の王として据え、アーグニードラをジャンブードヴィーパ（Jambūdvīpa）に、メーダーティティをシャーカドヴィーパ（Śākadvīpa）に、ジョーティシュマーンをクシャドヴィーパ（Kuśadvīpa）に、デュティマーンをクラウンチャドヴィーパ（Krauñcadvīpa）に、ヴァプシュマーンをシャールマラドヴィーパ（Śālmaladvīpa）に、ハヴィヤをゴーメーダドヴィーパ（Gomedadvīpa）に、サヴァナをプシュカラドヴィーパ（Puṣkaradvīpa）の主とした。プシュカラのサヴァナには二子マハーヴィータ（Mahāvīta）とダータキー（Dhātakī）があり、その領域は名によって定められた。ダータキーにはダータキー・カンダ（Dhātakīkhaṇḍa）と呼ばれる区分があり、またクムダ（Kumuda）にはカウムダ（Kaumuda）と呼ばれる地があった。シャールマラの主ヴァプシュマーンにはサクシャ（Sakuśa）、ヴァイデュタ（Vaidyuta）、ジームータ（Jīmūta）の三子があり、その名によりシャールマラの諸国は呼ばれた。デュティマーンにはクシャラ（Kuśala）、マヌゴーシュタ（Manugoṣṭha）、ウシュナ（Uṣṇa）、ピーヴァラ（Pīvara）、ディヤーンダカ―ラカ（Dyāndhakāraka）、ムニ（Muni）、ドゥンドゥビ（Dundubhi）の七子があり、その名によりクラウンチャの七大国が名づけられた。クシャの主ジョーティシュマーンにもウドビダ（Udbhida）、ヴェーヌマーンサ（Veṇumāṁś）、ラトホーパランバナ（Rathopalambana）、ドゥリティ（Dhṛti）、プラバーカラ（Prabhākara）、カピラ（Kapila）等の子があり、州はそれらの名によって知られる。シャーカの主メーダーティティにもシャーンタバヤ（Śāntabhaya）、シシラ（Śiśira）、スコーダヤ（Sukhodaya）、ナンダ（Nanda）、シヴァ（Śiva）、クシェーマカ（Kṣemaka）、ドゥルヴァ（Dhruva）の七子があり、同様に州名となった。ジャンブードヴィーパの主アーグニードラにはナービ（Nābhi）、キンプルシャ（Kimpuruṣa）、ハリヴァルシャ（Harivarṣa）、イラーヴリタ（Ilāvṛta）、ラミヤカ（Ramyaka）、ヒランマヤ（Hiraṇmaya）、クル（Kuru）、バドラ―シュヴァ（Bhadrāśva）、ケートゥマーラ（Ketumāla）の九子があり、これらもまた地域名である。かくしてスヴァーヤンブヴァ・マンヴァンタラにおいて世界秩序は確立され、各カルパ（kalpa）においても同様に、七人ずつの王によって大地の守護と統治の制度が整えられる—これがカルパの常なる性である。次にナービの系譜を述べる。ナービはメルデーヴィー（Merudevī）よりリシャバ（Ṛṣabha）を生み、リシャバよりバラタ（Bharata）が生まれ、ヒマーラヤ南方の地はバラタ（Bhārata）と名づけられた。バラタの子はスーマティ（Sumati）であり、バラタは国を彼に譲って林に入った。その後、王統はシャタジト（Śatajit）に至り、彼には百子があった。彼らによって民は増え、このバーラタ・ヴァルシャ（Bhārata-varṣa）は七つのドヴィーパとともに区画され、秩序づけられた。

Verse 7

तेषां वंशप्रसूत्याऽऽ तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ॥ ७४.७ ॥

彼らの系統の繁衍によって、このバーラティーの民（バーラタの住民）は養われ保たれてきた。さらに、クリタ（Kṛta）、トレーター（Tretā）などの時代の配列によって、ユガ（yuga）の称は七十一であると説かれる。

Verse 8

भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायम्भुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ॥ ७४.८ ॥

諸世界の叙述に関連して、この吉祥なるマンヴァンタラ――スヴァーヤンブヴァ・マンヴァンタラ――はすでに説き明かされた。いま、マヌのドヴィーパ（洲・島大陸）を学べ。