Adhyaya 74: Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions
Bhūpramāṇa–Brahmāṇḍavistara–Dvīpavarṣa-vibhāgaḥ
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography) & Genealogy
ৱৰাহৰ উপদেশমূলক পৰিপ্ৰেক্ষিতত ঋষিসকলে চিৰন্তন ৰুদ্ৰ (শম্ভু)ক পৃথিৱী আৰু ব্ৰহ্মাণ্ডৰ পৰিমাপ—পৰ্বত, সাগৰ, নদী আৰু ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডৰ বিস্তাৰ—সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন কৰে। ৰুদ্ৰ ক’লে যে এই বিশ্বভূগোল বহু পুৰাণত বৰ্ণিত, তথাপি তেওঁ সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ দিয়ে: নাৰায়ণৰ পৰা জলৰ উৎপত্তি, নাভি-কমলৰ পৰা ব্ৰহ্মাৰ আবিৰ্ভাৱ, তাৰ পিছত স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ যুগচক্ৰ আৰু প্ৰিয়ব্ৰতৰ বংশধৰসকলৰ দ্বাৰা বাসযোগ্য জগতৰ বিস্তাৰ। সাত দ্বীপ আৰু সিহঁতৰ অধিপতি/অঞ্চলসমূহ গণনা কৰা হয়, লগতে জম্বুদ্বীপৰ নৱ বৰ্ষ আৰু পৰ্বতমালাৰ বিৱৰণ দিয়া হয়। অধ্যায়ৰ অন্তত ভাৰতৰ বংশাৱলী দিয়া হৈ মানৱ শাসন-ব্যৱস্থা আৰু বসতি চিৰচক্ৰীয় দিৱ্য প্ৰশাসনৰ অংশ বুলি স্থাপন কৰা হয়।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 74
Verse 1
श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शम्भुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ७४.१ ॥
শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—পুনৰায় সেই সকলো ঋষিয়ে সেই সনাতনক সুধিলে—ৰুদ্ৰক, যি পুৰাণপুৰুষ, শাশ্বত, ধ্ৰুৱ আৰু অব্যয়; বিশ্বৰূপ, অজ, শম্ভু, ত্ৰিনেত্ৰ আৰু শূলপাণি।
Verse 2
ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ॥ ७४.२ ॥
ঋষিসকলে ক’লে—আপুনি সকলো দেৱতাৰ মাজত পৰম, আৰু আমাৰো সুৰেশ্বৰ। সেয়ে আমি আপোনাক এটা প্ৰশ্ন সুধিছোঁ; সেয়া ক’বলৈ আপুনি যোগ্য।
Verse 3
भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तारम् । समुद्राणां नदीणां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तारम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ॥ ७४.३ ॥
হে দেৱদেৱ, উমাপতি! কৃপা কৰি আমাক পৃথিৱীৰ পৰিমাপ আৰু গঠন, পৰ্বতসমূহৰ বিস্তাৰ, সাগৰ আৰু নদীসমূহৰ বিস্তাৰ, আৰু ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডৰো বিস্তাৰ কওক।
Verse 4
रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ॥ ७४.४ ॥
ৰুদ্ৰে ক’লে: সকলো পুৰাণতেই ভূৰ্লোকৰ বৰ্ণনা আছে; আৰু বায়ৱীয় (পুৰাণ)ত ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ভৱ (শিৱ) আদি বিষয়সমূহ বিস্তাৰে কোৱা হৈছে।
Verse 5
इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ॥ ७४.५ ॥
এতিয়া মই তোমালোকক সংক্ষেপে এটা আন অন্তৰাল (কালান্তৰ) ক’ম। হে ধৰ্মজ্ঞ, হে সৎজনসকল, মই কোৱা কথাখিনি ভালদৰে বুজিবা।
Verse 6
योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥
সেই নাৰায়ণ—যি সকলো বিদ্যাৰ বোধে প্ৰকাশিত পৰমাত্মা-স্বৰূপ, কল্মষৰহিত, পৰমাণুৰ দৰে সূক্ষ্ম আৰু স্বভাৱে অচিন্ত্য—লোক-অলোক সকলোতে ব্যাপ্ত; পীতাম্বৰধাৰী, বিস্তৃত বক্ষবিশিষ্ট, পৃথিৱীধাৰক। গুণৰ দিশত তেওঁ অণু আৰু মহান, দীৰ্ঘ আৰু হ্ৰস্ব, ন কৃশ ন স্থূল, ন ক’লা ন ৰঙা আদি লক্ষণে চিহ্নিত; তেওঁৰ স্বৰূপ কেৱল চৈতন্য-মাত্ৰ। সেই ভগৱানে সত্ত্ব-ৰজ-তমৰ ত্ৰিবিধ প্ৰাবল্যৰে জল সৃষ্টি কৰিলে। জল সৃষ্টি কৰি, আদি-পুরুষ পৰমেশ্বৰ নাৰায়ণ—যি সমগ্ৰ জগতময়, দেবময়, যজ্ঞময় আৰু আপোময়, জল-মূৰ্তি—যোগনিদ্ৰাত নিদ্ৰিত অৱস্থাত তেওঁৰ নাভিৰ পৰা সত্য পদ্ম উদ্ভৱ হ’ল। সেই পদ্মত সকলো বেদৰ নিধান, অচিন্ত্য আত্মা পৰমেশ্বৰ ব্ৰহ্মা প্ৰজাপতি প্ৰকাশ পালে। তেওঁ প্ৰথমে সনক-সনন্দন-সনৎকুমাৰ আদি জ্ঞানধৰ্মী ঋষিসকলক উৎপন্ন কৰি, পাছত স্বায়ম্ভুৱ মনু, মৰীচি আদি দাক্ষ পৰ্যন্ত সৃষ্টি কৰিলে। ভগৱানে সৃষ্ট স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ পৰা জগতৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা আৰম্ভ হয়। মনুৰ দুজন পুত্ৰ—প্ৰিয়ব্ৰত আৰু উত্তানপাদ। প্ৰিয়ব্ৰতৰ দহ পুত্ৰ—আগ্নীধ্ৰ, অগ্নিবাহু, মেধ, মেধাতিথি, ধ্ৰুৱ, জ্যোতিষ্মান, দ্যুতিমান, হব্য, বপুষ্মান, সৱন। প্ৰিয়ব্ৰতে সপ্তদ্বীপত সপ্ত পুত্ৰক অধিপতি স্থাপন কৰিলে: জম্বুদ্বীপত আগ্নীধ্ৰ, শাকদ্বীপত মেধাতিথি, কুশদ্বীপত জ্যোতিষ্মান, ক্রৌঞ্চদ্বীপত দ্যুতিমান, শাল্মলীত বপুষ্মান, গোমেদত হব্য, আৰু পুষ্কৰত সৱন। পুষ্কৰৰ সৱনৰ দুজন পুত্ৰ মহাবীত আৰু ধাতকী; তেওঁলোকৰ দেশ নাম অনুসাৰে স্থাপিত হ’ল। ধাতকীৰ ধাতকীখণ্ড আৰু কুমুদৰ কৌমুদ নামে ভাগ কোৱা হয়। শাল্মলীৰ অধিপতি বপুষ্মানৰ তিন পুত্ৰ—সকুশ, বৈদ্যুত, জীমূত—তেওঁলোকৰ নামেই দেশসমূহ। দ্যুতিমানৰ সাত পুত্ৰ—কুশল, মনুগোষ্ঠ, উষ্ণ, পীৱৰ, দ্যাণ্ডকাৰক, মুনি, দুন্দুভি—তেওঁলোকৰ নামেই ক্রৌঞ্চৰ সাত মহাদেশ। কুশদ্বীপৰ জ্যোতিষ্মানৰো সাত পুত্ৰ—উদ্ভিদ, বেণুমাংশ, ৰথোপলম্বন, ধৃতি, প্ৰভাকৰ, কপিল আদি—এই নামেই বৰ্ষ বুলি বুজিব। শাকাধিপ মেধাতিথিৰ সাত পুত্ৰ—শান্তভয়, শিশিৰ, সুখোদয়, নন্দ, শিৱ, ক্ষেমক, ধ্ৰুৱ—এই নামেই বৰ্ষ। জম্বুদ্বীপেশ্বৰ আগ্নীধ্ৰৰ নৱ পুত্ৰ—নাভি, কিম্পুৰুষ, হৰিবৰ্ষ, ইলাবৃত, ৰম্যক, হিৰণ্ময়, কুরু, ভদ্ৰাশ্ব, কেতুমাল—এই নামেই বৰ্ষ। হিমৱান, হেমকূট, নৈষধ, মেরু আৰু মধ্য ইলাবৃত, নীল, শ্বেত, শৃঙ্গৱত, মাল্যৱান, গন্ধমাদন আদি পৰ্বত-বিভাগে স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত ভুবন-প্ৰতিষ্ঠা স্থাপিত হ’ল। প্ৰতি কল্পত এইদৰে সপ্ত-সপ্ত পাৰ্থিৱ ৰজাই পৃথিৱীৰ পালন আৰু ব্যৱস্থা কৰে—ই কল্পৰ নিত্য স্বভাৱ। এতিয়া নাভিৰ বংশ কওঁ: নাভিয়ে মেরুদেৱীৰ গৰ্ভে ঋষভক জন্ম দিলে; ঋষভৰ পুত্ৰ ভৰত, যাৰ নামে হিমালয়ৰ দক্ষিণৰ বৰ্ষ ‘ভাৰত’ কোৱা হ’ল। ভৰতৰ পুত্ৰ সুমতি; ৰাজ্য দান কৰি ভৰত বনলৈ গ’ল। তাৰ পাছত ৰাজবংশ (সৎসুৰ, ইন্দ্ৰদ্যুম্ন আদি) চলি শাতজিতলৈ গ’ল; তেওঁৰ শত পুত্ৰ হ’ল, তেওঁলোকৰ দ্বাৰা প্ৰজা বৃদ্ধি পালে আৰু এই ভাৰতবৰ্ষ সপ্তদ্বীপসহ চিহ্নিত আৰু সুব্যৱস্থিত হ’ল।
Verse 7
तेषां वंशप्रसूत्याऽऽ तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ॥ ७४.७ ॥
তেওঁলোকৰ বংশবৃদ্ধিৰ দ্বাৰাই এই ভাৰতীয় প্ৰজা পালন হৈছে। কৃত, ত্ৰেতা আদি যুগৰ ব্যৱস্থামতে যুগ-সংখ্যা একসপ্ততি (একাত্তৰ) বুলি কোৱা হয়।
Verse 8
भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायम्भुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ॥ ७४.८ ॥
ভুবনৰ প্ৰসঙ্গত এই শুভ স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰ বৰ্ণনা কৰা হ’ল। এতিয়া মনুৰ দ্বীপসমূহ বিষয়ে জানি লোৱা।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily frames knowledge of Earth and cosmos as a component of dharma-informed governance: territorial order, human settlement, and rulership are presented as embedded in cyclical cosmic administration (kalpa and manvantara), implying that maintaining stability on Earth is part of a larger regulative order described through cosmography and genealogy.
No specific tithi, nakṣatra, lunar-month, or seasonal ritual timing is prescribed here. The principal chronological markers are macro-cosmic: kalpa cycles and the Svāyambhuva Manvantara, used to contextualize recurring patterns of Earth’s administration and division.
Environmental balance appears indirectly through the text’s model of Earth as a regulated system: dvīpas/varṣas, mountain ranges, and the distribution of realms are portrayed as stable structures repeatedly instituted across kalpas. This cosmographic ordering can be read as an early framework for ‘terrestrial balance,’ where stewardship is expressed as maintaining the integrity of established land divisions and governance norms rather than through explicit conservation rules.
The narrative references Nārāyaṇa, Brahmā (as Prajāpati), the jñāna-oriented figures Sanaka, Sanandana, Sanatkumāra, Svāyambhuva Manu, Marīci and other progenitors up to Dakṣa, Priyavrata and his sons (including Agnīdhra), and the Jambūdvīpa line Nābhi → Ṛṣabha → Bharata, followed by an extended royal genealogy culminating in Śatajit and his hundred sons, presented as expanding and stabilizing Bhārata-varṣa.