Adhyaya 73: Rudra’s Hymn: Vision of Nārāyaṇa, the Emergence of the Ādityas, and the Mutual Boon of Hari and Hara

Verse 1

रुद्र उवाच । शृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् । अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुङ्गव ॥ ७३.१ ॥

ルドラは言った。「二度生まれの最勝者よ、驚異に満ちた別の物語をも聞け。水中に沈んだ賢者の雄、牟尼の中の雄牛が語った、前代未聞の出来事である。」

Verse 2

ब्रह्मणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः । अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज ॥ ७३.२ ॥

「昔、我はブラフマーによって創られ、『まことに衆生を創造せよ』と告げられた。だが無知ゆえに力及ばず、二度生まれよ、我は水中へ沈み込んだ。」

Verse 3

तत्र यावत् क्षणं चैकें तिष्ठामि परमेश्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः ॥ ७३.३ ॥

「そこで、ただ一瞬のあいだ、我は揺るがず至上主を観想する。親指ほどの大きさとして観じられるプルシャを念じ、心を調え、専一にして。」

Verse 4

तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः । पुरुषा दश चैकाश्च तापयन्तोऽंशुभिर्जलम् ॥ ७३.४ ॥

そのとき水中より、十と一の者たちが起ち現れた。彼らは劫末（プララヤ）の火に等しい光輝を放ち、その光線で水を熱した。

Verse 5

मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीऱ्य तेजसा । तापयन्तो जलं छेदं क्व वा यास्यथ संशत ॥ ७३.५ ॥

我が「汝らは誰ぞ」と問うと、汝らは光威をもって水より出で、水を熱し、また水を切り裂いて進む。告げよ、汝らは皆していずこへ向かうのか。

Verse 6

एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किञ्चन सत्तमाः । एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुङ्गव ॥ ७३.६ ॥

かく我が告げたれども、彼の最勝の人々は何も語らず。かくして彼らは、ああ二度生まれの雄よ、沈黙のまま去りゆけり。

Verse 7

ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः । स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ॥ ७३.७ ॥

ついで彼らの後に、きわめて荘厳なる大いなる御者がそこに現れた。その光は雲のごとく、眼は白蓮に似たり。

Verse 8

तमहम् पृष्टवान् कस्त्वं के चेमे पुरुषा गताः । किं वा प्रयोजनमिह कथ्यतां पुरुषर्षभ ॥ ७३.८ ॥

そこで我は問うた。「汝は誰ぞ。ここに来たりしこれらの人々は誰ぞ。ここにおける目的はいかなるものか。告げよ、人中の雄牛よ。」

Verse 9

पुरुष उवाच । य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः । आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव ॥ ७३.९ ॥

プルシャは言った。「先に往きし光輝ある人々は、ブラフマンを観想したゆえに、速やかにアーディティヤ（太陽界）へと進む。」

Verse 10

सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः । प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः ॥ ७३.१० ॥

ブラフマーはまことに創造を生み出す。その目的のためにこれらの人々は赴く。またその創造を護り保つためである、ああデーヴァよ、疑いはない。

Verse 11

शम्भुरुवाच । भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम । भवेतिनाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् ॥ ७३.११ ॥

シャンブは言った。「おおバガヴァン、偉大なるプルシャの中の最勝者よ、いかにしてそれを知るのか。『バヴェティ』の名で知られるものに関する一切を、私に余すところなく説いてください。私はその知からなお遠いのです。」

Verse 12

एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत । अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः ॥ ७३.१२ ॥

ルドラにそう問われて、その者は答えた。「我はナーラーヤナ、神なる者—永遠にして、水の上に臥す者である。」

Verse 13

दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः । एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् ॥ ७३.१३ ॥

「汝に天眼あれ。努めて我を見よ。」彼がその時そう告げたので、私は自ら彼を見得るまで留まった。

Verse 14

तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् । तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ॥ ७३.१४ ॥

ここまで、私はただその御姿のみを拝する。親指ほどの大きさで、燃え立つ太陽の光輝を具え、その臍には蓮華が見える。

Verse 15

ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः । एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः । तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत ॥ ७३.१५ ॥

そこに私は梵天を拝し、また自らがその膝上に坐しているのをも見る。かくしてその大いなる御方を見て、私は歓喜に満たされた。おお、二度生まれし者の中の虎よ、彼を讃嘆せんとの思いが我に起こった。

Verse 16

तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत । स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा ॥ ७३.१६ ॥

その顕現した御姿が現れたとき、善き誓いを保つ者よ、その宇宙の自己（ヴィシュヴァートマン）を、私はこの讃歌をもって讃えた――苦行（タパス）によって、また正念の想起を伴う行為によって。

Verse 17

रुद्र उवाच । नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे सरूपरूपाय सहस्रबाहवे । सहस्ररश्मिप्रवराय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे ॥ ७३.१७ ॥

ルドラは言った。「清浄なる心を具えた無限者に帰命し奉る。形あると同時に形を超え、千の腕を持つ御方に。千光のうち最勝なる創造者ヴェーダスに。広大なる身を有し、行い清浄無垢なる御方に帰命し奉る。」

Verse 18

समस्तविश्वार्थिहाराय शम्भवे सहस्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे । समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ ॥ ७३.१८ ॥

世界のあらゆる苦患を除くシャンブに敬礼し奉る。千の太陽と風のごとく鋭き光輝を具える御方に。あらゆる知を保持し、円盤（チャクラ）を執るチャクリンに敬礼し奉る。諸天に常に讃えられる、無垢にして罪なき御方よ。

Verse 19

अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर प्रभो विभो भूतपते महेश्वर । मरुत्पते सर्वपते जगत्पते भुवः पते भुवनपते सदा नमः ॥ ७३.१९ ॥

始まりなき神よ――アチュタよ、シェーシャの頂の宝珠よ。主よ、遍満する御方よ。万有の主、マヘーシュヴァラよ。マルットの主、万主、世界の主よ。大地の主、宇宙の主よ――常に汝に礼拝を捧げる。

Verse 20

जलेश नारायण विश्वशंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगाऽप्रतर्क्यमूर्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ॥ ७३.२० ॥

水の主なるナーラーヤナよ――宇宙を恵む御方。大地の主、万有の主、遍く見そなわす御方。月にして太陽、アチュタ、勇者よ――汝の御姿は理詰めを超え、不死にして不壊の御姿である。

Verse 21

ज्वलधूताशार्चिविरुद्धमण्डल प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख । नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत ॥ ७३.२१ ॥

遍くあらゆる方角に御顔を向けたもうナーラーヤナよ、我を護りたまえ――燃えさかる火焔とその光輝に対抗する威徳の輪を持つ御方よ。礼拝す、神々の苦患を除く不死不滅の御方よ。帰依した我を護りたまえ、常に堕ちぬアチュタよ。

Verse 22

वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय ॥ ७३.२२ ॥

大いなる力を持つ御方よ、我は汝の多くの御顔を拝し、また中央に（汝の内に）坐す原初のブラフマーを見奉る――諸世界の主、万界の生起の源よ。まことに汝に礼拝す、ピターマハ（大祖父）として。

Verse 23

संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेव । सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै-रूपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् ॥ ७३.२३ ॥

輪廻（サンサーラ）の輪を幾度も巡るうち、ある時は汝が至上の神として顕れたもう――神々の中の最勝者よ。正道を歩み、智によって本性を清めた者たちは、さまざまな御姿として汝を拝する。汝に申し上げつつ、我はなお何を語り得ようか。

Verse 24

एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद् यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोध्धा । गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः ॥ ७३.२४ ॥

汝をプラクリティを超えた唯一者として真に知る者は、一切を知る者となり、理解を目覚めさせる者となる。グナは汝を力ずくで分別し分割することはできない。汝は広大なる形を有しつつ、しかも極めて微妙なる本性である。

Verse 25

निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि कर्माभवान्नो विगतैककर्मा । संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि पुनः कथं देववरासि वेद्यः ॥ ७३.२५ ॥

汝は言葉なく、心なく、諸感官を超越する。業の状態を離れ、定義し得るただ一つの行為すら持たない。しかも輪廻（サンサーラ）にあると言われる—しかし真実にはそのようではない。されば、神々の最勝者よ、いかにして汝は知られ得るのか。

Verse 26

मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर् देव विशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर् यजद्भि- रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् ॥ ७३.२६ ॥

おおデーヴァよ、汝の至上の身—形を具しつつ形を超え、比類なきもの—は、清浄なる心性を備えた者によって得られる。世の縛着を断つ祭祀をもって礼拝する者たちの信愛のうちに、四臂の御方よ、汝が安住せんことを。

Verse 27

परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् । अतोऽवतारोक्ततनुं पुराणमाराधयेयुः कमलासनाद्याः ॥ ७३.२७ ॥

その驚異なる因をもつ汝の至上の姿を、神々をはじめとする者たちでさえ完全には知らない。ゆえに、蓮華座のブラフマーらは、アヴァターラの物語としてその身が説き示されるこのプラーナを敬い奉るべきである。

Verse 28

न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनिर् एकान्ततो वेद महानुभावः । परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः ॥ ७३.२८ ॥

蓮より生まれ宇宙を創造するブラフマーでさえ、汝の姿を全きままには知らない、偉大なる御方よ。だが苦行（タパス）により清められた我は、汝を太初の詩聖（カヴィ・リシ）、根源なる始原者、第一原理として知る。

Verse 29

पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्धश्चैतत्प्रसूतावसकृत्पुराणैः । सम्बोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः ॥ ७३.२९ ॥

我が祖たる名高きパドマーサナ（梵天）は、諸プラーナにおいてこの創造の起源者としてたびたび称えられる。されど、主よ、我がごとき者すら汝を真に悟り得ない。タパス（苦行）を欠く者は汝を知らぬ。

Verse 30

ब्रह्मादिभिस्तत्प्रवरैरबोध्यं त्वां देव मूर्खाः स्वमनन्तनत्या । प्रबोधमिच्छन्ति न तेषु बुद्धिरुदारकीर्त्तिष्वपि वेदहीनाः ॥ ७३.३० ॥

おおデーヴァよ、汝は梵天ならびにその最勝の者たちにさえ把握され得ぬ。しかるに愚者どもは、自らの尽きぬ礼拝によって汝を「目覚めさせよう」とする。彼らには分別の智慧がなく、高名に連なろうともヴェーダの理解を欠く。

Verse 31

जन्मान्तरैर्वेदविदां विवेक- बुद्धिर्भवेन्नाथ तव प्रसादात् । त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं न देवगन्धर्वगतिः शिवं स्यात् ॥ ७३.३१ ॥

主よ、幾多の生を経て、ヴェーダを知る者の分別の बुद्धि は汝の恩寵によって生起する。汝によって得るべき利得を得た者にとって、ただの人間の位も、神々やガンダルヴァの間を行き来する境涯さえ、最高の善ではない。

Verse 32

त्वं विष्णुरूपोऽसि भवान् सुसूक्ष्मः स्थूलोऽसि चेदं कृतकृत्यतायाः । स्थूलः सुसूक्ष्मः सुलभोऽसि देव त्वद्वाह्यवृत्त्या नरके पतन्ति ॥ ७३.३२ ॥

汝はヴィシュヌの御姿にして、きわめて微細であり、また粗大（触れ得るもの）としても顕れる。まことにこれぞ、なすべきことを成し終えた境地である。おお神よ、汝は粗にして微、しかも近づきやすい。汝の外にある行い（汝の導きの原理を顧みぬ生）によりて人は地獄に堕ちる。

Verse 33

किमुच्यते वा भवति स्थितेऽस्मिन् खात्मीन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः । तत्त्वैः सतोयैः समरूपधारि-ण्यात्मस्वरूपे विततस्वभावे ॥ ७३.३३ ॥

この原理が住するとき、いったい何を語り得ようか——虚空、アートマン（内なる原理）、月、火、日、地、風、さらに水を含む諸タットヴァによって同一の相を帯びつつ、なお自らの本質において在り、固有の性として遍く広がっているのだから。

Verse 34

इति स्तुतिं मे भगवन्ननन्त जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च । सृष्टिं सृजस्वेति तवोदितस्य सर्वज्ञतां देहि नमोऽस्तु विष्णो ॥ ७३.३४ ॥

かくして、福徳なる御方よ、無限なるアナンタよ、どうかこの我が讃歌を—とりわけ帰依者の供養として—お受け取りください。さらに、あなたが「創造を創れ」と宣言されたゆえに、我に一切智（sarvajñatā）を授けたまえ。ヴィシュヌに敬礼。

Verse 35

चतुर्मुखो यो यदि कोटिवक्त्रो भवेनरः क्वापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानामयुतैरनेकैर्वदेत् तदा देववर प्रसीद ॥ ७३.३५ ॥

たとえどこかの者が、清らかな心をもって四つの顔となり、さらには千万の口を具えたとしても、なおあなたの徳を語り尽くすことはできず、無数の万に及ぶほどを述べるのみであろう。ゆえに、神々の最勝者よ、どうか慈悲を垂れたまえ。

Verse 36

समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धेः त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य । सदा हृदिस्थोऽसि भवान्नमस्ते न सर्वगस्यास्ति पृथग्व्यवस्था ॥ ७३.३६ ॥

三昧に安住し、 बुद्धि（知性）が清浄となり、あなたの境位と存在を観ずる一念の心に随う者にとって、あなたはまさに常に心中に住したまう。あなたに敬礼する。遍満なるものには、別個に区別された所在というものはない。

Verse 37

इति प्रकाशं कृतमेतदीश स्तवं मया सर्वगतं विबुद्ध्वा । संसारचक्रक्रममाणयुक्त्या भीतं पुनीह्यच्युत केवलत्वम् ॥ ७३.३७ ॥

かくして主よ、あなたが遍在であると悟り、この讃歌を明らかに作り上げた。輪廻（サンサーラ）の輪に運ばれてゆくという理により、我は恐れを抱いた。アチュタよ、我を清め、唯一なる境地／究竟の解脱（kevalatva）を授けたまえ。

Verse 38

श्रीवराह उवाच । इति स्तुतस्तदा देवो रुद्रेणामिततेजसा । उवाच वाक्यं सन्तुष्टो मेघगम्भीरनिःस्वनः ॥ ७३.३८ ॥

聖なるヴァラーハは言った。かくしてその時、量り知れぬ光輝をもつルドラに讃えられた神は、満足して、雷雲のように深い響きの声で言葉を語った。

Verse 39

विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देव देव उमापते । न भेदश्चावयोर् देव एकावावामुभावपि ॥ ७३.३९ ॥

ヴィシュヌは言った。「願いの恩寵を選べ。汝に吉祥あれ、神々の主、ウマーの夫よ。おお神よ、我らの間に差別はない。まことに我ら二者は一つである。」

Verse 40

रुद्र उवाच । ब्रह्मणाऽहं नियुक्तस्तु प्रजाः सृज इति प्रभो । तत्र ज्ञानं प्रयच्छस्व त्रिविधं भूतभावनम् ॥ ७३.४० ॥

ルドラは言った。「主よ、ブラフマーは我に『衆生を創造せよ』と命じて任じられました。ゆえに、その知を授け給え——三種にして、衆生の顕現を育むものを。」

Verse 41

विष्णुरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं न सन्देहो ज्ञानराशिः सनातनः । देवानां च परं पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि ॥ ७३.४१ ॥

ヴィシュヌは言った。「汝は全知であり、疑いはない。汝は永遠なる智の宝蔵である。さらに神々の中にあっても、汝は常に最上の尊崇に値する者となろう。」

Verse 42

एवमुक्तः पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा । अन्यं देहि वरं देव प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ॥ ७३.४२ ॥

このように告げられると、ウマーの主（シヴァ）は喜びつつ再び言った。「おおデーヴァよ、さらに別の恩寵を我に授け給え——一切の生きとし生けるものの間に名高き恩寵を。」

Verse 43

मूर्तो भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव । मां वहस्व च देवेश वरं मत्तो गृहीण च । येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् पूज्यतरो भवे ॥ ७३.४३ ॥

「顕現の姿を取り、汝みずから、ケーシャヴァよ、我を礼拝せよ。さらに神々の主よ、我を担い、また我よりの恩寵を受けよ——それによって我が、諸神のうち尊ばれる者たちよりも、なお一層尊崇に値する者となるために。」

Verse 44

विष्णुरुवाच । देवकार्यावतारेषु मानुषत्वमुपागतः । त्वामेवाराधयिष्यामि त्वं च मे वरदो भव ॥ ७३.४४ ॥

ヴィシュヌは言った。「神々の事業のために行われる化身において、我は人の位を受けた。われは汝のみを礼拝しよう。汝もまた、我にとって恩願を授ける者となれ。」

Verse 45

यत् त्वयोक्तं वहस्वेति देवदेव उमापते । सोऽहं वहामि त्वां देवं मेघो भूत्वा शतं समाः ॥ ७३.४५ ॥

「汝が『我を運べ』と言われたゆえに、神々の神よ、ウマーの主よ。ゆえに我は、雲となって百年のあいだ、汝なる神を担い奉ろう。」

Verse 46

एवमुक्त्वा हरिर्मेघः स्वयं भूत्वा महेश्वरम् । उज्जहार जलात् तस्माद् वाक्यं छेदमुवाच ह ॥ ७३.४६ ॥

そう言い終えると、ハリは自ら雲となり、あの水よりマヘーシュヴァラを引き上げ、ついで断乎たる決定の言葉を告げた。

Verse 47

ये एते दश चैकाश्च पुरुषाः प्राकृताः प्रभो । ते वैराजा महीं याता आदित्या इति संज्ञिताः ॥ ७३.४७ ॥

主よ、この十と一の者たち――原初の（プラークリタ）プルシャたちは、『ヴァイラージャ』として地上に赴き、『アーディティヤ』の名で呼ばれる。

Verse 48

मदांशो द्वादशो यस्तु विष्णुनामा महीतले । अवतीर्णो भवन्तं तु आराधयति शंकर ॥ ७३.४८ ॥

シャṅカラよ、我の第十二の分である者――名をヴィシュヌという者――は地上に降り、汝を礼拝している。

Verse 49

एवमुक्त्वा स्वकादंशात् सृष्ट्वादित्यं घनं तथा । नारायणः शब्दवच्च न विद्मः क्व लयं गतः ॥ ७३.४९ ॥

かく語り終えて、自らの身の一分より太陽とまた濃き雲とを創り給うたのち、ナーラーヤナはただの音のごとく忽然と消え失せた。我らは、いずこへ融滅（ラヤ）して行かれたのかを知らない。

Verse 50

रुद्र उवाच । एवमेष हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः । वरदोऽभूत् पुरा मह्यं तेनाहं दैवतैर्वरः ॥ ७३.५० ॥

ルドラは言った。「このように、神ハリは遍在し、あらゆる存在の相を顕現させる御方である。かつて我に恩寵を授け、願いを成就させ給うた。ゆえに我は神々の中で最勝と見なされるのである。」

Verse 51

नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम । मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते ॥ ७३.५१ ॥

ナーラーヤナを超える神はない。過去にもなく、未来にもない。おお、聴聞者の中の最勝よ、これこそヴェーダとプラーナの秘奥の趣旨である。我はここにおいて、ヴィシュヌをいかに礼拝すべきかを余すところなく説き明かした。