Adhyaya 74: Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions
Bhūpramāṇa–Brahmāṇḍavistara–Dvīpavarṣa-vibhāgaḥ
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography) & Genealogy
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବରାହୋପଦେଶ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଋଷିମାନେ ଶାଶ୍ୱତ ରୁଦ୍ର (ଶମ୍ଭୁ)ଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପରିମାଣ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି—ପୃଥିବୀର ମାପ-ଆକୃତି, ପର୍ବତ-ସମୁଦ୍ର-ନଦୀମାନଙ୍କ ବିସ୍ତାର, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡବିସ୍ତାର। ରୁଦ୍ର କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ପୁରାଣୀୟ ଭୂଗୋଳ ଅନେକ ପୁରାଣରେ ବିସ୍ତାରରେ ଅଛି; ତଥାପି ସେ ସଂକ୍ଷେପରେ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ନାରାୟଣଠାରୁ ଜଳୋତ୍ପତ୍ତି, ନାଭିକମଳଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ, ପରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ମନ୍ୱନ୍ତର-ଚକ୍ର। ପ୍ରିୟବ୍ରତ ବଂଶଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାସଯୋଗ୍ୟ ଭୂଭାଗର ବିସ୍ତାର, ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିପତି/ପ୍ରଦେଶ, ଏବଂ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ନଅ ବର୍ଷ ଓ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ବିବରଣୀ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଭରତବଂଶର ବଂଶାବଳୀ ଦେଇ ମାନବ ରାଜ୍ୟ-ବସତିକୁ ଚକ୍ରାକାର ଦୈବ ପ୍ରଶାସନର ଅଂଶ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 74
Verse 1
श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शम्भुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ७४.१ ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ପୁନର୍ବାର ସେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ସେହି ସନାତନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ, ଯିଏ ପୁରାଣପୁରୁଷ, ଶାଶ୍ୱତ, ଧ୍ରୁବ ଓ ଅବ୍ୟୟ; ବିଶ୍ୱରୂପ, ଅଜ, ଶମ୍ଭୁ, ତ୍ରିନେତ୍ର ଓ ଶୂଳପାଣି।
Verse 2
ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ॥ ७४.२ ॥
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଆପଣ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ, ଏବଂ ଆମର ମଧ୍ୟ ସୁରେଶ୍ୱର। ତେଣୁ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରୁଛୁ; ତାହା କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 3
भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तारम् । समुद्राणां नदीणां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तारम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ॥ ७४.३ ॥
ହେ ଦେବଦେବ, ଉମାପତେ! କୃପାକରି ଆମକୁ ପୃଥିବୀର ପ୍ରମାଣ ଓ ଆକୃତି, ପର୍ବତମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର, ସମୁଦ୍ର ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ।
Verse 4
रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ॥ ७४.४ ॥
ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ସମସ୍ତ ପୁରାଣରେ ଭୂର୍ଲୋକର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି; ଏବଂ ବାୟବୀୟ ପୁରାଣରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଭବ (ଶିବ) ଆଦିଙ୍କ ବିବରଣୀ ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 5
इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ॥ ७४.५ ॥
ଏବେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସେଇ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ କାଳ (କ୍ଷମାନ୍ତର) କହିବି। ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ, ହେ ସତ୍ତମମାନେ, ମୋ କଥା ଭଲଭାବେ ବୁଝ।
Verse 6
योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥
ସେଇ ନାରାୟଣ—ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ବୋଧରେ ପ୍ରକାଶିତ ପରମାତ୍ମସ୍ୱରୂପ, କଲ୍ମଷରହିତ, ପରମାଣୁସମ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ—ଲୋକ ଓ ଅଲୋକ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ, ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳବାନ, ପୃଥିବୀଧାରକ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ। ସେଇ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକ ଭଗବାନ (ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜ-ତମ ପ୍ରଧାନ) ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ ସତ୍ୟ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ତାହାରେ ସର୍ବବେଦନିଧି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ସନକାଦି ଜ୍ଞାନଧର୍ମୀ ଋଷିମାନଙ୍କୁ, ପରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଓ ମରୀଚି ଆଦିଙ୍କୁ ଦକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଠାରୁ ଜଗତର ବିସ୍ତାର ବର୍ଣ୍ଣିତ—ମନୁଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ; ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ର, ଏବଂ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପରେ ସାତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅଧିପତି କଲେ—ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପେ ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଶାକେ ମେଧାତିଥି, କୁଶେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ, କ୍ରୌଞ୍ଚେ ଦ୍ୟୁତିମାନ, ଶାଲ୍ମଲେ ବପୁଷ୍ମାନ, ଗୋମେଦେ ହବ୍ୟ, ପୁଷ୍କରେ ସବନ। ତାଙ୍କ ବଂଶାନୁସାରେ ଦେଶ/ବର୍ଷର ନାମ ଓ ବିଭାଗ ସ୍ଥିର ହେଲା; ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପାଧିପ ଆଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କ ନାଭି ଆଦି ନବ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ନାମେଇ ବର୍ଷ ଚିହ୍ନିତ। ଏଭଳି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରେ ଭୁବନବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ସାତ-ସାତ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ପାଳନ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୁଏ—ଏହା କଳ୍ପର ସ୍ୱଭାବ। ପରେ ନାଭିଙ୍କ ବଂଶ—ନାଭି ମେରୁଦେବୀଠାରୁ ଋଷଭଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଋଷଭଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ, ଯାହାଙ୍କ ନାମରେ ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗ ‘ଭାରତ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଭରତଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁମତି; ତାପରେ ରାଜପରମ୍ପରା ଶତଜିତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଶତଜିତଙ୍କ ଶତ ପୁତ୍ରରେ ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା ଏବଂ ଭାରତବର୍ଷ ସହ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ସୁସଂଗଠିତ ହେଲା।
Verse 7
तेषां वंशप्रसूत्याऽऽ तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ॥ ७४.७ ॥
ତାଙ୍କ ବଂଶବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାରତୀ ପ୍ରଜା ପୋଷିତ ଓ ରକ୍ଷିତ ହୋଇଛି। କୃତ, ତ୍ରେତା ଆଦି ଯୁଗବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ଯୁଗସଂଜ୍ଞା/ଗଣନା ‘ଏକସପ୍ତତି’ (୭୧) କୁହାଯାଏ।
Verse 8
भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायम्भुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ॥ ७४.८ ॥
ଭୁବନର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହି ଶୁଭ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତର କଥିତ ହେଲା। ଏବେ ମନୁଙ୍କ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ବିଷୟ ଜାଣ।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily frames knowledge of Earth and cosmos as a component of dharma-informed governance: territorial order, human settlement, and rulership are presented as embedded in cyclical cosmic administration (kalpa and manvantara), implying that maintaining stability on Earth is part of a larger regulative order described through cosmography and genealogy.
No specific tithi, nakṣatra, lunar-month, or seasonal ritual timing is prescribed here. The principal chronological markers are macro-cosmic: kalpa cycles and the Svāyambhuva Manvantara, used to contextualize recurring patterns of Earth’s administration and division.
Environmental balance appears indirectly through the text’s model of Earth as a regulated system: dvīpas/varṣas, mountain ranges, and the distribution of realms are portrayed as stable structures repeatedly instituted across kalpas. This cosmographic ordering can be read as an early framework for ‘terrestrial balance,’ where stewardship is expressed as maintaining the integrity of established land divisions and governance norms rather than through explicit conservation rules.
The narrative references Nārāyaṇa, Brahmā (as Prajāpati), the jñāna-oriented figures Sanaka, Sanandana, Sanatkumāra, Svāyambhuva Manu, Marīci and other progenitors up to Dakṣa, Priyavrata and his sons (including Agnīdhra), and the Jambūdvīpa line Nābhi → Ṛṣabha → Bharata, followed by an extended royal genealogy culminating in Śatajit and his hundred sons, presented as expanding and stabilizing Bhārata-varṣa.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.