Adhyaya 74: Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions
Bhūpramāṇa-Brahmāṇḍavistara-Dvīpavarṣa-vibhāgaḥ
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography) & Genealogy
આ અધ્યાયમાં વરાહના ઉપદેશ-પ્રસંગમાં ઋષિઓ શાશ્વત રુદ્ર (શંભુ)ને પૃથ્વી અને બ્રહ્માંડના પરિમાણ વિષે પૂછે છે—પૃથ્વીની માપ-રચના, પર્વત-સમુદ્ર-નદીઓનો વિસ્તાર અને બ્રહ્માંડવિસ્તાર. રુદ્ર કહે છે કે આ વિષય અનેક પુરાણોમાં વિસ્તારે વર્ણિત છે; છતાં તેઓ સંક્ષેપમાં સૃષ્ટિક્રમ જણાવે છે—નારાયણથી જળોત્પત્તિ, નાભિકમળથી બ્રહ્માનો પ્રાદુર્ભાવ, અને સ્વાયંભુવ મનુનો મન્વંતર-ચક્ર. પ્રિયવ્રતના વંશજો દ્વારા વસવાટયોગ્ય ભૂભાગનો વિસ્તાર, સાત દ્વીપો તથા તેમના અધિપતિ/પ્રદેશોની ગણના, અને જંબૂદ્વીપના નવ વર્ષ તથા પર્વતમાળાઓનું વર્ણન આવે છે. અંતે ભરતવંશની વંશાવળી આપી માનવ રાજ્યવ્યવસ્થા અને વસાહતને ચક્રાકાર દૈવી પ્રશાસનનો અંગ બતાવવામાં આવે છે।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 74
Verse 1
श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शम्भुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ७४.१ ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા—પછી ફરી તે બધા ઋષિઓએ તે સનાતનને પૂછ્યું—રુદ્રને, જે પુરાણપુરુષ, શાશ્વત, ધ્રુવ અને અવ્યય છે; વિશ્વરૂપ, અજ, શંભુ, ત્રિનેત્ર અને શૂલપાણિ।
Verse 2
ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ॥ ७४.२ ॥
ઋષિઓએ કહ્યું—તમે સર્વ દેવોમાં પરમ છો અને અમારા પણ સુરેશ્વર છો. તેથી અમે તમને એક પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ; તે કહેવા તમે યોગ્ય છો.
Verse 3
भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तारम् । समुद्राणां नदीणां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तारम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ॥ ७४.३ ॥
હે દેવદેવ, ઉમાપતે! કૃપા કરીને અમને પૃથ્વીનું પ્રમાણ અને આકાર, પર્વતોનો વિસ્તાર, સમુદ્રો અને નદીઓનો વિસ્તાર, તેમજ બ્રહ્માંડનો પણ વિસ્તાર કહો.
Verse 4
रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ॥ ७४.४ ॥
રુદ્રે કહ્યું—બધા પુરાણોમાં ભૂર્લોકનું વર્ણન થાય છે; અને વાયવીય પુરાણમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ભવ (શિવ) વગેરેનો વિસ્તૃત વર્ણન આપવામાં આવ્યો છે।
Verse 5
इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ॥ ७४.५ ॥
હવે હું તમને સંક્ષેપમાં તે મધ્યકાળ (ક્ષમાન્તર) કહું છું. હે ધર્મજ્ઞો, હે સત્તમો, હું કહું તે સારી રીતે સમજો।
Verse 6
योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥
એ નારાયણ—જે સર્વ વિદ્યાઓના બોધથી પ્રગટ પરમાત્મસ્વરૂપ, કલ્મષરહિત, પરમાણુ સમ સૂક્ષ્મ અને અચિંત્ય તત્ત્વવાળો—લોક અને અલોક સર્વત્ર વ્યાપક છે; પીતાંબરધારી, વિશાળ વક્ષસ્થળવાળો, પૃથ્વી ધારણ કરનાર અને શુદ્ધ વિજ્ઞાનમાત્ર સ્વરૂપ છે। તે ત્રિગુણાત્મક ભગવાને (સત્ત્વ-રજ-તમ પ્રધાન) જળની સૃષ્ટિ કરી। યોગનિદ્રામાં શયન કરતા તેના નાભિમાંથી સત્ય કમળ પ્રગટ થયું; તેમાં સર્વવેદનિધિ બ્રહ્મા પ્રજાપતિ પ્રાદુર્ભવ્યા। બ્રહ્માએ પ્રથમ સનકાદિ જ્ઞાનધર્મી ઋષિઓને, પછી સ્વાયંભુવ મનુ તથા મરીચિ વગેરેને દક્ષ સુધી સર્જ્યા। સ્વાયંભુવ મનુથી જગતનો વિસ્તાર વર્ણવાય છે—મનુના બે પુત્ર પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ; પ્રિયવ્રતના દસ પુત્રો, અને તેણે સાત દ્વીપોમાં સાત પુત્રોને અધિપતિ બનાવ્યા—જંબૂદ્વીપે આગ્નીધ્ર, શાકે મેધાતિથિ, કુશે જ્યોતિષ્માન, ક્રૌંચે દ્યુતિમાન, શાલ્મલે વપુષ્માન, ગોમેદે હવ્ય, પુષ્કરે સવન। તેમના વંશ અનુસાર દેશ/વર્ષોના નામ અને વિભાગો સ્થિર થયા; જંબૂદ્વીપાધિપતિ આગ્નીધ્રના નાભિ વગેરે નવ પુત્રો અને તેમના નામે જ વર્ષો ઓળખાયા। આ રીતે સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં ભુવનવ્યવસ્થા સ્થાપિત થઈ; દરેક કલ્પમાં સાત-સાત રાજાઓ દ્વારા પૃથ્વીનું પાલન અને વ્યવસ્થા થાય છે—આ કલ્પનો સ્વભાવ છે। પછી નાભિનો વંશ—નાભિએ મેરુદેવીથી ઋષભને જન્મ આપ્યો; ઋષભનો પુત્ર ભરત, જેના નામે હિમાલયના દક્ષિણનો પ્રદેશ ‘ભારત’ કહેવાયો। ભરતનો પુત્ર સુમતિ; ત્યારબાદ રાજપરંપરા શતજિત સુધી; શતજિતના સો પુત્રોથી પ્રજા વધીને ભારતવર્ષ અને સાત દ્વીપો સુવ્યવસ્થિત થયા।
Verse 7
तेषां वंशप्रसूत्याऽऽ तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ॥ ७४.७ ॥
તેમના વંશપ્રસૂતિથી આ ભારતી પ્રજા પોષાઈ અને ટકી રહી. કૃત, ત્રેતા વગેરે યુગવ્યવસ્થા મુજબ યુગની સંજ્ઞા/ગણના ‘એકોતેર’ કહેવાય છે।
Verse 8
भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायम्भुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ॥ ७४.८ ॥
ભુવનના પ્રસંગે આ શુભ સ્વાયંભુવ મન્વંતર કહેલું છે. હવે મનુના દ્વીપો વિષે જાણો।
Inside Adhyaya 74
How it unfolds
- Where it opens
In Varāha’s didactic frame, the sages raise a technical question to Rudra (Śambhu): how the Earth is measured and configured, and how the brahmāṇḍa’s scale relates to mountains, oceans, rivers, and inhabited regions.
- Central event
Rudra acknowledges that full cosmography is dispersed across Purāṇas, then gives a compressed but authoritative map of reality: cosmogony (Nārāyaṇa → waters → navel-lotus → Brahmā), the Svāyambhuva Manu cycle, Priyavrata’s role in expanding and organizing inhabited space, enumeration of the seven dvīpas and their rulers, and the internal structure of Jambūdvīpa (nine varṣas and major mountain systems).
- Climax resolution
The cosmographic account is ‘grounded’ in human history by shifting into Bharata-varṣa: the Nābhi → Ṛṣabha → Bharata line and an extended royal genealogy, presenting polity and settlement as the terrestrial face of cyclical cosmic administration (kalpa/manvantara order).
Geographical context
Purāṇic regions and ecological-geographical markers: Jambūdvīpa; Śākadvīpa; Kuśadvīpa; Krauñcadvīpa; Śālmaladvīpa; Gomeda(dvīpa); Puṣkaradvīpa; Jambūdvīpa varṣas—Nābhi, Kiṃpuruṣa, Harivarṣa, Ilāvṛta, Ramyaka, Hiraṇmaya, Kuru, Bhadrāśva, Ketumāla; mountain systems—Himavat, Hemakūṭa, Niṣadha, Meru, Nīla, Śveta, Śṛṅgavat, Mālyavat, Gandhamādana; Bhārata-varṣa.
The narrative frame
- Rudra (Śambhu), within Varāha’s broader teaching frameSages (ṛṣayaḥ) who inquire into measures of Earth and cosmos · Didactic, encyclopedic, compressive (saṅkṣepa) exposition with purāṇic authority-claims
The emotional journey
- Dominant RasaAdbhuta (wonder) with a strong Jñāna-oriented śānta undertone
- Emotional ProgressionCuriosity about cosmic scale → awe at ordered cosmography → intellectual settling into structured divisions (dvīpa/varṣa/mountains) → legitimizing calm as genealogy ties cosmic order to human governance
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot directly pilgrimage-actionable: the chapter is primarily cosmographic and genealogical, describing purāṇic macro-geography (dvīpas/varṣas) rather than a visitable tīrtha itinerary.
Frequently Asked Questions
The chapter primarily frames knowledge of Earth and cosmos as a component of dharma-informed governance: territorial order, human settlement, and rulership are presented as embedded in cyclical cosmic administration (kalpa and manvantara), implying that maintaining stability on Earth is part of a larger regulative order described through cosmography and genealogy.
No specific tithi, nakṣatra, lunar-month, or seasonal ritual timing is prescribed here. The principal chronological markers are macro-cosmic: kalpa cycles and the Svāyambhuva Manvantara, used to contextualize recurring patterns of Earth’s administration and division.
Environmental balance appears indirectly through the text’s model of Earth as a regulated system: dvīpas/varṣas, mountain ranges, and the distribution of realms are portrayed as stable structures repeatedly instituted across kalpas. This cosmographic ordering can be read as an early framework for ‘terrestrial balance,’ where stewardship is expressed as maintaining the integrity of established land divisions and governance norms rather than through explicit conservation rules.
The narrative references Nārāyaṇa, Brahmā (as Prajāpati), the jñāna-oriented figures Sanaka, Sanandana, Sanatkumāra, Svāyambhuva Manu, Marīci and other progenitors up to Dakṣa, Priyavrata and his sons (including Agnīdhra), and the Jambūdvīpa line Nābhi → Ṛṣabha → Bharata, followed by an extended royal genealogy culminating in Śatajit and his hundred sons, presented as expanding and stabilizing Bhārata-varṣa.
Ask anything about Adhyaya 74 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.