Adhyaya 74: Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions
Bhūpramāṇa–Brahmāṇḍavistara–Dvīpavarṣa-vibhāgaḥ
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography) & Genealogy
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರಾಹೋಪದೇಶದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಶಾಶ್ವತ ರುದ್ರ (ಶಂಭು)ನನ್ನು ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಭೂಮಿಯ ಅಳತೆ-ಆಕಾರ, ಪರ್ವತ-ಸಮುದ್ರ-ನದಿಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವಿಸ್ತಾರ. ರುದ್ರನು ಇಂತಹ ವಿಶ್ವಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರವು ಅನೇಕ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರವಾಗಿ ಬಂದಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳಿ, ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ನಾರಾಯಣನಿಂದ ಜಲಸೃಷ್ಟಿ, ನಾಭಿಕಮಲದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉದ್ಭವ, ನಂತರ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುನ ಮನ್ವಂತರ-ಚಕ್ರ. ಪ್ರಿಯವ್ರತನ ವಂಶಜರಿಂದ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಭೂಭಾಗದ ವಿಸ್ತರಣೆ, ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅಧಿಪತಿಗಳು/ಪ್ರದೇಶಗಳ ಗಣನೆ, ಜಂಬೂದ್ವೀಪದ ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಹಾಗೂ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳ ವಿವರ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭರತವಂಶಾವಳಿ ಹೇಳಿ, ಮಾನವ ರಾಜ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ನೆಲೆಸುವಿಕೆ ಚಕ್ರಾಕಾರ ದೈವ ಆಡಳಿತದ ಅಂಗವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 74
Verse 1
श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शम्भुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ७४.१ ॥
ಶ್ರೀವರಾಹನು ಹೇಳಿದರು—ಮತ್ತೆ ಆ ಎಲ್ಲಾ ಋಷಿಗಳು ಆ ಸನಾತನನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು—ರುದ್ರನನ್ನು; ಪುರಾಣಪುರುಷನನ್ನು, ಶಾಶ್ವತನನ್ನು, ಧ್ರುವನನ್ನು, ಅವ್ಯಯನನ್ನು; ವಿಶ್ವರೂಪನನ್ನು, ಅಜನನ್ನು, ಶಂಭುವನ್ನು, ತ್ರಿನೇತ್ರನನ್ನು, ಶೂಲಪಾಣಿಯನ್ನು.
Verse 2
ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ॥ ७४.२ ॥
ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು—ನೀವು ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮರು, ನಮ್ಮಿಗೂ ಸುರೇಶ್ವರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ನಿಮಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇವೆ; ಅದನ್ನು ಹೇಳಲು ನೀವು ಯೋಗ್ಯರು.
Verse 3
भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तारम् । समुद्राणां नदीणां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तारम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ॥ ७४.३ ॥
ಓ ದೇವದೇವ, ಉಮಾಪತೇ! ದಯವಿಟ್ಟು ನಮಗೆ ಭೂಮಿಯ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಆಕಾರ, ಪರ್ವತಗಳ ವಿಸ್ತಾರ, ಸಮುದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ವಿಸ್ತಾರ, ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ.
Verse 4
रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ॥ ७४.४ ॥
ರುದ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ಎಲ್ಲ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭೂರ್ಲೋಕದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ; ವಾಯವೀಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಭವ (ಶಿವ) ಮೊದಲಾದವರ ವಿಚಾರಗಳು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Verse 5
इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ॥ ७४.५ ॥
ಇದೀಗ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಆ ಮಧ್ಯಂತರ ಕಾಲ (ಕ್ಷಮಾನ್ತರ)ವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಹೇ ಧರ್ಮಜ್ಞರೇ, ಹೇ ಸತ್ತಮರೇ, ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿರಿ।
Verse 6
योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥
ಆ ನಾರಾಯಣನು—ಸಕಲ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಬೋಧದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪ, ಕಲ್ಮಷರಹಿತ, ಪರಮಾಣುವಿನಂತೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಅಚಿಂತ್ಯ ತತ್ತ್ವ—ಲೋಕ-ಅಲೋಕಗಳೆಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವವನು; ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿ, ವಿಶಾಲ ವಕ್ಷಸ್ಥಲವಂತ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಧರಿಸುವವನು, ಶುದ್ಧ ವಿಜ್ಞಾನಮಾತ್ರಸ್ವರೂಪನು. ಆ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕ ಭಗವಂತನು (ಸತ್ತ್ವ-ರಜಸ್-ತಮಸ್ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ) ಜಲವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ನಾಭಿಯಿಂದ ಸತ್ಯಪದ್ಮವು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು; ಅದರಲ್ಲಿ ಸರ್ವವೇದನಿಧಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೊದಲು ಸನಕಾದಿ ಜ್ಞಾನಧರ್ಮಿಗಳ ಋಷಿಗಳನ್ನು, ನಂತರ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವನ್ನು ಹಾಗೂ ಮರೀಚಿ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ದಕ್ಷನ ತನಕ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವಿನಿಂದ ಜಗದ್ವಿಸ್ತಾರ ವರ್ಣನೆಯಾಗುತ್ತದೆ—ಮನುವಿಗೆ ಪ್ರಿಯವ್ರತ ಮತ್ತು ಉತ್ತಾನಪಾದ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು; ಪ್ರಿಯವ್ರತನಿಗೆ ಹತ್ತು ಪುತ್ರರು, ಮತ್ತು ಅವನು ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳಿಗೆ ಏಳು ಪುತ್ರರನ್ನು ಅಧಿಪತಿಗಳಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದನು—ಜಂಬೂದ್ವೀಪಕ್ಕೆ ಆಗ್ನೀಧ್ರ, ಶಾಕಕ್ಕೆ ಮೇಧಾತಿಥಿ, ಕುಶಕ್ಕೆ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮಾನ್, ಕ್ರೌಂಚಕ್ಕೆ ದ್ಯುತಿಮಾನ್, ಶಾಲ್ಮಲಕ್ಕೆ ವಪುಷ್ಮಾನ್, ಗೋಮೇದಕ್ಕೆ ಹವ್ಯ, ಪುಷ್ಕರಕ್ಕೆ ಸವನ. ಅವರ ವಂಶಾನುಸಾರ ದೇಶ/ವರ್ಷಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಭಾಗಗಳು ಸ್ಥಿರವಾದವು; ಜಂಬೂದ್ವೀಪಾಧಿಪತಿ ಆಗ್ನೀಧ್ರನಿಗೆ ನಾಭಿ ಮೊದಲಾದ ಒಂಬತ್ತು ಪುತ್ರರು, ಅವರ ಹೆಸರೇ ವರ್ಷನಾಮಗಳು. ಹೀಗೆ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಭುವನಕ್ರಮ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಪದಲ್ಲೂ ಏಳು-ಏಳು ರಾಜರಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ—ಇದೇ ಕಲ್ಪಸ್ವಭಾವ. ನಂತರ ನಾಭಿಯ ವಂಶ—ನಾಭಿಯು ಮೇರುದೇವಿಯಿಂದ ಋಷಭನನ್ನು ಪಡೆದನು; ಋಷಭನ ಪುತ್ರ ಭರತ, ಅವನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹಿಮಾಲಯದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗ ‘ಭಾರತ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಭರತನ ಪುತ್ರ ಸುಮತಿ; ನಂತರ ರಾಜಪರಂಪರೆ ಶತಜಿತ ತನಕ; ಶತಜಿತನ ನೂರು ಪುತ್ರರಿಂದ ಪ್ರಜೆ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ಭಾರತವರ್ಷ ಮತ್ತು ಸಪ್ತದ್ವೀಪಗಳು ಸುಸಂಘಟಿತವಾದವು।
Verse 7
तेषां वंशप्रसूत्याऽऽ तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ॥ ७४.७ ॥
ಅವರ ವಂಶಪ್ರಸೂತಿಯಿಂದ ಈ ಭಾರತೀ ಪ್ರಜೆ ಪೋಷಿತವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ ಮೊದಲಾದ ಯುಗವ್ಯವಸ್ಥೆಯಂತೆ ಯುಗಸಂಜ್ಞೆ/ಗಣನೆ ‘ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 8
भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायम्भुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ॥ ७४.८ ॥
ಭುವನಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಈ ಶುಭ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಮನುವಿನ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily frames knowledge of Earth and cosmos as a component of dharma-informed governance: territorial order, human settlement, and rulership are presented as embedded in cyclical cosmic administration (kalpa and manvantara), implying that maintaining stability on Earth is part of a larger regulative order described through cosmography and genealogy.
No specific tithi, nakṣatra, lunar-month, or seasonal ritual timing is prescribed here. The principal chronological markers are macro-cosmic: kalpa cycles and the Svāyambhuva Manvantara, used to contextualize recurring patterns of Earth’s administration and division.
Environmental balance appears indirectly through the text’s model of Earth as a regulated system: dvīpas/varṣas, mountain ranges, and the distribution of realms are portrayed as stable structures repeatedly instituted across kalpas. This cosmographic ordering can be read as an early framework for ‘terrestrial balance,’ where stewardship is expressed as maintaining the integrity of established land divisions and governance norms rather than through explicit conservation rules.
The narrative references Nārāyaṇa, Brahmā (as Prajāpati), the jñāna-oriented figures Sanaka, Sanandana, Sanatkumāra, Svāyambhuva Manu, Marīci and other progenitors up to Dakṣa, Priyavrata and his sons (including Agnīdhra), and the Jambūdvīpa line Nābhi → Ṛṣabha → Bharata, followed by an extended royal genealogy culminating in Śatajit and his hundred sons, presented as expanding and stabilizing Bhārata-varṣa.