Adhyaya 74: Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions
Bhūpramāṇa–Brahmāṇḍavistara–Dvīpavarṣa-vibhāgaḥ
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography) & Genealogy
এই অধ্যায়ে বরাহের উপদেশ-পর্বে ঋষিরা চিরন্তন রুদ্র (শম্ভু)-কে জিজ্ঞাসা করেন—পৃথিবীর পরিমাপ ও গঠন, পর্বত-সমুদ্র-নদীর বিস্তার, এবং ব্রহ্মাণ্ডের ব্যাপ্তি। রুদ্র বলেন, এ বিশ্বভূগোল বহু পুরাণে বিস্তারে আছে; তবু তিনি সংক্ষেপে সৃষ্টিক্রম বর্ণনা করেন—নারায়ণ থেকে জলসৃষ্টি, নাভি-পদ্ম থেকে ব্রহ্মার আবির্ভাব, তারপর স্বায়ম্ভুব মনুর মন্বন্তর-চক্র। প্রিয়ব্রতের বংশধরদের দ্বারা বাসযোগ্য ভূভাগের প্রসার, সাত দ্বীপ ও তাদের অধিপতি/অঞ্চলের গণনা, এবং জম্বুদ্বীপের নয় বর্ষ ও পর্বতশ্রেণির বিবরণ দেওয়া হয়। শেষে ভরত-বংশের বংশানুক্রম তুলে ধরে মানব রাজনীতি ও বসতি-ব্যবস্থাকে চক্রাকার দैব প্রশাসনের অংশ হিসেবে স্থাপন করা হয়েছে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 74
Verse 1
श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शम्भुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ७४.१ ॥
শ্রীবরাহ বললেন—পুনরায় সেই সকল ঋষি সেই সনাতনকে জিজ্ঞাসা করলেন—রুদ্রকে, যিনি আদিপুরুষ, শাশ্বত, ধ্রুব ও অব্যয়; বিশ্বরূপ, অজ, শম্ভু, ত্রিনেত্র এবং শূলধারী।
Verse 2
ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ॥ ७४.२ ॥
ঋষিরা বললেন—আপনি সকল দেবতার মধ্যে পরম, এবং আমাদেরও দেবেশ্বর। তাই আমরা আপনাকে একটি প্রশ্ন করি; আপনি তা বলার যোগ্য।
Verse 3
भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तारम् । समुद्राणां नदीणां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तारम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ॥ ७४.३ ॥
হে দেবদেব, উমাপতি! কৃপা করে আমাদের বলুন—পৃথিবীর পরিমাপ ও গঠন, পর্বতসমূহের বিস্তার, সমুদ্র ও নদীগুলির বিস্তার, এবং ব্রহ্মাণ্ডেরও বিস্তার।
Verse 4
रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ॥ ७४.४ ॥
রুদ্র বললেন—সমস্ত পুরাণেই ভূর্লোকের বর্ণনা আছে; আর বায়বীয় পুরাণে ব্রহ্মা, বিষ্ণু, ভব (শিব) প্রভৃতির বিবরণ বিস্তারে বলা হয়েছে।
Verse 5
इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ॥ ७४.५ ॥
এখন আমি তোমাদের কাছে সংক্ষেপে সেই মধ্যবর্তী কাল (ক্ষমান্তর) বলব। হে ধর্মজ্ঞগণ, হে সৎজনেরা, আমার কথাটি মনোযোগ দিয়ে বুঝে নাও।
Verse 6
योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥
সেই নারায়ণ—যিনি সকল বিদ্যার বোধে উপলব্ধ পরমাত্ম-স্বরূপ, কলুষহীন, পরমাণুর ন্যায় সূক্ষ্ম ও অচিন্ত্য—লোক ও অলোক সর্বত্র ব্যাপ্ত; পীতাম্বরধারী, প্রশস্ত বক্ষবিশিষ্ট, পৃথিবীধারক, এবং শুদ্ধ চৈতন্যমাত্র। সেই ত্রিগুণাত্মক ভগবান (সত্ত্ব-রজ-তম প্রাধান্যযুক্ত) জল সৃষ্টি করলেন। যোগনিদ্রায় শয়নরত তাঁর নাভি থেকে সত্য পদ্ম উদ্ভূত হল; তাতে সর্ববেদ-নিধি ব্রহ্মা প্রজাপতি প্রকাশিত হলেন। ব্রহ্মা প্রথমে সনকাদি জ্ঞানধর্মী ঋষিদের, পরে স্বায়ম্ভুব মনু ও মরীচি প্রভৃতি থেকে দক্ষ পর্যন্ত সৃষ্টি করলেন। স্বায়ম্ভুব মনু থেকে জগতের বিস্তার বর্ণিত হয়—মনুর দুই পুত্র প্রিয়ব্রত ও উত্তানপাদ। প্রিয়ব্রতের দশ পুত্র; তিনি সপ্তদ্বীপে সাত পুত্রকে অধিপতি করলেন—জম্বুদ্বীপে আগ্নীধ্র, শাকে মেধাতিথি, কুশে জ্যোতিষ্মান, ক্রৌঞ্চে দ্যুতিমান, শাল্মলে বপুষ্মান, গোমেদে হব্য, পুষ্করে সवन। তাঁদের বংশানুসারে দেশ/বর্ষের নাম ও বিভাগ স্থির হল; জম্বুদ্বীপেশ্বর আগ্নীধ্রের নাভি প্রভৃতি নয় পুত্র, এবং সেই নামেই বর্ষসমূহ পরিচিত। এভাবে স্বায়ম্ভুব মন্বন্তরে ভুবন-ব্যবস্থা প্রতিষ্ঠিত; প্রত্যেক কল্পে সাত-সাত রাজা দ্বারা পৃথিবীর পালন ও শাসনব্যবস্থা হয়—এটাই কল্পের স্বভাব। পরে নাভির বংশ—নাভি মেরুদেবীর গর্ভে ঋষভকে জন্ম দিলেন; ঋষভের পুত্র ভরত, যার নামে হিমালয়ের দক্ষিণভাগ ‘ভারত’ নামে খ্যাত। ভরতের পুত্র সুমতি; এরপর রাজপরম্পরা শতজিত পর্যন্ত; শতজিতের শতপুত্রে প্রজা বৃদ্ধি পেল এবং ভারতবর্ষ ও সপ্তদ্বীপ সুসংবদ্ধ হল।
Verse 7
तेषां वंशप्रसूत्याऽऽ तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ॥ ७४.७ ॥
তাদের বংশবৃদ্ধির দ্বারা এই ভারতীয় প্রজা ভোগ্য ও প্রতিপালিত হয়েছে। কৃত, ত্রেতা প্রভৃতি যুগ-ব্যবস্থার অনুসারে যুগের সংখ্যা/সঞ্জ্ঞা একাত্তর বলা হয়েছে।
Verse 8
भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायम्भुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ॥ ७४.८ ॥
ভুবনের প্রসঙ্গে এই শুভ স্বায়ম্ভুব মন্বন্তর ব্যাখ্যা করা হল। এখন মনুর দ্বীপসমূহ সম্পর্কে জেনে নাও।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily frames knowledge of Earth and cosmos as a component of dharma-informed governance: territorial order, human settlement, and rulership are presented as embedded in cyclical cosmic administration (kalpa and manvantara), implying that maintaining stability on Earth is part of a larger regulative order described through cosmography and genealogy.
No specific tithi, nakṣatra, lunar-month, or seasonal ritual timing is prescribed here. The principal chronological markers are macro-cosmic: kalpa cycles and the Svāyambhuva Manvantara, used to contextualize recurring patterns of Earth’s administration and division.
Environmental balance appears indirectly through the text’s model of Earth as a regulated system: dvīpas/varṣas, mountain ranges, and the distribution of realms are portrayed as stable structures repeatedly instituted across kalpas. This cosmographic ordering can be read as an early framework for ‘terrestrial balance,’ where stewardship is expressed as maintaining the integrity of established land divisions and governance norms rather than through explicit conservation rules.
The narrative references Nārāyaṇa, Brahmā (as Prajāpati), the jñāna-oriented figures Sanaka, Sanandana, Sanatkumāra, Svāyambhuva Manu, Marīci and other progenitors up to Dakṣa, Priyavrata and his sons (including Agnīdhra), and the Jambūdvīpa line Nābhi → Ṛṣabha → Bharata, followed by an extended royal genealogy culminating in Śatajit and his hundred sons, presented as expanding and stabilizing Bhārata-varṣa.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.