Adhyaya 74: Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions
Bhūpramāṇa–Brahmāṇḍavistara–Dvīpavarṣa-vibhāgaḥ
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography) & Genealogy
ఈ అధ్యాయంలో వరాహోపదేశ సందర్భంలో ఋషులు శాశ్వత రుద్రుడు (శంభువు)ను భూమి మరియు బ్రహ్మాండ పరిమాణాల గురించి ప్రశ్నిస్తారు—భూమి కొలత, ఆకృతి, పర్వత-సముద్ర-నదుల విస్తీర్ణం, అలాగే బ్రహ్మాండ విస్తారం. రుద్రుడు ఈ విశ్వభూగోళం అనేక పురాణాలలో విస్తారంగా చెప్పబడిందని పేర్కొని, సంక్షేపంగా సృష్టిక్రమాన్ని వివరిస్తాడు—నారాయణుని నుండి జలసృష్టి, నాభికమలం నుండి బ్రహ్మ జననం, తదనంతరం స్వాయంభువ మనువు మన్వంతర చక్రం. ప్రియవ్రత వంశజుల ద్వారా నివాసయోగ్య భూభాగ విస్తరణ, ఏడు ద్వీపాలు మరియు వాటి అధిపతులు/ప్రాంతాల గణన, జంబూద్వీపంలోని తొమ్మిది వర్షాలు మరియు పర్వతశ్రేణుల వివరాలు వస్తాయి. చివరగా భరత వంశావళి చెప్పి, మానవ రాజ్యవ్యవస్థ-నివాసం చక్రాకార దైవ పరిపాలనలో భాగమని స్థాపిస్తుంది।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 74
Verse 1
श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शम्भुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ७४.१ ॥
శ్రీ వరాహుడు పలికెను—మళ్లీ ఆ సమస్త ఋషులు ఆ సనాతనుని ప్రశ్నించిరి—రుద్రుని, పురాణపురుషుని, శాశ్వతుడిని, ధ్రువుడిని, అవ్యయుడిని; విశ్వరూపుడిని, అజుడిని, శంభువును, త్రినేత్రుడిని, శూలపాణిని.
Verse 2
ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ॥ ७४.२ ॥
ఋషులు పలికిరి—మీరు సమస్త దేవతలలో పరములు, మా సురేశ్వరులు కూడా. అందువల్ల మేము మీను ఒక ప్రశ్న అడుగుచున్నాము; దానిని వివరించుటకు మీరు అర్హులు.
Verse 3
भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तारम् । समुद्राणां नदीणां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तारम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ॥ ७४.३ ॥
ఓ దేవదేవ, ఉమాపతీ! దయచేసి మాకు భూమి యొక్క ప్రమాణం మరియు ఆకృతి, పర్వతాల విస్తారం, సముద్రాలు మరియు నదుల విస్తారం, అలాగే బ్రహ్మాండ విస్తారాన్ని చెప్పుము.
Verse 4
रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ॥ ७४.४ ॥
రుద్రుడు పలికెను—సర్వ పురాణములందు భూలోకము వర్ణింపబడినది; వాయవీయ పురాణమున బ్రహ్మ, విష్ణు, భవ (శివ) మొదలైనవారి వృత్తాంతము విశదముగా చెప్పబడినది।
Verse 5
इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ॥ ७४.५ ॥
ఇప్పుడు నేను మీకు సంక్షేపముగా ఆ మధ్యకాలము (క్షమాంతరము) చెప్పుదును. హే ధర్మజ్ఞులారా, హే సత్తములారా, నేను చెప్పునది బాగా గ్రహించండి।
Verse 6
योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥
ఆ నారాయణుడు—సర్వవిద్యల బోధచేత గ్రాహ్యమైన పరమాత్మస్వరూపుడు, కల్మషరహితుడు, పరమాణువంత సూక్ష్ముడు, అచింత్యస్వరూపుడు—లోకములలోకములన్నిటిలో వ్యాపించి, పీతాంబరధారి, విశాలవక్షస్థలుడు, భూమిని ధారించువాడు, శుద్ధ విజ్ఞానమాత్రస్వరూపుడు. ఆ త్రిగుణాత్మక భగవంతుడు (సత్త్వ-రజ-తమో ప్రాధాన్యములతో) జలమును సృష్టించెను. యోగనిద్రలో శయనించుచున్న ఆయన నాభి నుండి సత్యపద్మము ఉద్భవించెను; దానిపై సర్వవేదనిధి బ్రహ్మ ప్రజాపతి ప్రాదుర్భవించెను. బ్రహ్మ మొదట సనకాదులైన జ్ఞానధర్ముల ఋషులను, తరువాత స్వాయంభువ మనువును మరియు మరీచి మొదలుకొని దక్షునివరకు సృష్టించెను. స్వాయంభువ మనువునుండి జగద్విస్తారము వర్ణింపబడును—మనువుకు ప్రియవ్రత, ఉత్తానపాద అనే ఇద్దరు కుమారులు; ప్రియవ్రతకు పది కుమారులు, మరియు ఏడు ద్వీపములపై ఏడు కుమారులను అధిపతులుగా నియమించెను—జంబూద్వీపానికి ఆగ్నీధ్ర, శాకద్వీపానికి మేధాతిథి, కుశద్వీపానికి జ్యోతిష్మాన్, క్రౌంచద్వీపానికి ద్యుతిమాన్, శాల్మలద్వీపానికి వపుష్మాన్, గోమేదద్వీపానికి హవ్య, పుష్కరద్వీపానికి సవన. వారి వంశానుసారంగా దేశ/వర్షాల పేర్లు, విభాగాలు స్థిరపడ్డవి; జంబూద్వీపాధిపతి ఆగ్నీధ్రకు నాభి మొదలైన తొమ్మిది కుమారులు, వారి పేర్లే వర్షనామాలు. ఈ విధంగా స్వాయంభువ మన్వంతరంలో భువనవ్యవస్థ స్థాపితమైంది; ప్రతి కల్పంలో ఏడు-ఏడు రాజులు భూమిని పాలించి వ్యవస్థను నిలుపుదురు—ఇదే కల్పస్వభావము. తరువాత నాభి వంశం—నాభి మెరుదేవి ద్వారా ఋషభుని కనెను; ఋషభుని కుమారుడు భరతుడు, అతని పేరుతో హిమాలయ దక్షిణభాగం ‘భారతం’గా ప్రసిద్ధి పొందెను. భరతుని కుమారుడు సుమతి; తదనంతరం రాజపరంపర శతజిత వరకు; శతజితుని శతపుత్రులచేత ప్రజలు వృద్ధి చెంది, భారతవర్షమును మరియు సప్తద్వీపములను సవ్యంగా వ్యవస్థీకరించిరి।
Verse 7
तेषां वंशप्रसूत्याऽऽ तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ॥ ७४.७ ॥
వారి వంశప్రసూతిచేత ఈ భారతీ ప్రజ పోషింపబడి నిలిచింది. కృత, త్రేతా మొదలైన యుగవ్యవస్థ ప్రకారం యుగసంజ్ఞ ‘ఏడెబ్బై ఒకటి’ అని చెప్పబడింది।
Verse 8
भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायम्भुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ॥ ७४.८ ॥
భువనప్రసంగమున ఈ శుభ స్వాయంభువ మన్వంతరము వివరింపబడినది. ఇప్పుడు మనువు యొక్క ద్వీపములను తెలుసుకొనుడి।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily frames knowledge of Earth and cosmos as a component of dharma-informed governance: territorial order, human settlement, and rulership are presented as embedded in cyclical cosmic administration (kalpa and manvantara), implying that maintaining stability on Earth is part of a larger regulative order described through cosmography and genealogy.
No specific tithi, nakṣatra, lunar-month, or seasonal ritual timing is prescribed here. The principal chronological markers are macro-cosmic: kalpa cycles and the Svāyambhuva Manvantara, used to contextualize recurring patterns of Earth’s administration and division.
Environmental balance appears indirectly through the text’s model of Earth as a regulated system: dvīpas/varṣas, mountain ranges, and the distribution of realms are portrayed as stable structures repeatedly instituted across kalpas. This cosmographic ordering can be read as an early framework for ‘terrestrial balance,’ where stewardship is expressed as maintaining the integrity of established land divisions and governance norms rather than through explicit conservation rules.
The narrative references Nārāyaṇa, Brahmā (as Prajāpati), the jñāna-oriented figures Sanaka, Sanandana, Sanatkumāra, Svāyambhuva Manu, Marīci and other progenitors up to Dakṣa, Priyavrata and his sons (including Agnīdhra), and the Jambūdvīpa line Nābhi → Ṛṣabha → Bharata, followed by an extended royal genealogy culminating in Śatajit and his hundred sons, presented as expanding and stabilizing Bhārata-varṣa.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.