Prakarana 6
सोपान-तर्क में यह काण्ड ‘श्रद्धा-प्रवेश’ (प्रथम सीढ़ी) है: यहाँ साधक-चित्त रामकथा के ‘नाम–रूप–तत्त्व’ में प्रवेश करता है। दिए हुए अंश में विशेषतः ‘संदेह → परीक्षा → लज्जा/पश्चात्ताप → शरणागति’ की आन्तरिक यात्रा है, जहाँ सती का मन तर्क से शुरू होकर राम-तत्त्व के विराट अनुभव से भक्ति में टिकता है।
ఈ ఖండం శాంత–అద్భుత రసభూమిపై కరుణ–భయాల సూక్ష్మ సంచారాన్ని కలిగిస్తుంది. ‘శంభు సమయ తేహి రామహి దేఖా’తో ప్రారంభమై, శివుని హృదయంలో పుట్టిన హర్షం రామ-తత్త్వం స్వతఃప్రామాణ్యాన్ని చూపుతుంది; సతి యొక్క ‘సందేహం’ మాత్రం సాధక-మనస్సులో సహజంగా ఉండే గ్రంథి. తులసీ ఇక్కడ రెండు స్థాయిల్లో ధర్మ-రచన చేస్తారు: (1) ఈశ్వర-తత్త్వ సర్వజ్ఞత—రాముడు ‘సచ్చిదానంద’ స్వరూపుడు, ‘వ్యాపక బ్రహ్మ’; (2) లీలా యొక్క మానవీయత—అరణ్యంలో ‘నరభూప’ రూపంగా విహరించడం. సతి పరీక్షా-యాత్ర నాట్యం ‘మాయా–వివేక’ పాఠం: కపటము (సీతా-వేషం) దృష్టిని మసకబార్చినా, రాముని విరాట దర్శనం ఆ కపటాన్ని ఛేదిస్తుంది. శివుని మౌన-ప్రతిజ్ఞ (సతితో దేహ-సంబంధం లేకుండుట) భక్తి-నీతి సర్వోపరిత్వాన్ని నిలుపుతుంది—ఇది కాండంలోని ‘భక్తి-జన్మ’ థీమ్‌ను సిద్ధం చేస్తుంది.
Verses
చౌపాయి 50.1-4
संभु समय तेहि रामहि देखा।उपजा हियँ अति हरपु बिसेषा।।
भरि लोचन छबिसिंधु निहारी।कुसमय जानिन कीन्हि चिन्हारी।।
जय सच्चिदानंद जग पावन।अस कहि चलेउ मनोज नसावन।।
चले जात सिव सती समेता।पुनि पुनि पुलकत कृपानिकेता।।
सतीं सो दसा संभु कै देखी।उर उपजा संदेहु बिसेषी।।
संकरु जगतबंद्य जगदीसा।सुर नर मुनि सब नावत सीसा।।
तिन्ह नृपसुतहि नह परनामा।कहि सच्चिदानंद परधमा।।
भए मगन छबि तासु बिलोकी।अजहुँ प्रीति उर रहति न रोकी।।
Śambhu samaya tehi Rāmahi dekhā |upajā hiyã ati harapu biseṣā ||
Bhari locana chabi-sindhu nihārī |kusamaya jānin kīnhi cinhārī ||
Jaya saccidānanda jaga-pāvana |asa kahi caleu manoja nasāvana ||
Cale jāta Siva Satī sametā |puni puni pulakata kṛpā-niketā ||
Satī̃ so dasā Śambhu kai dekhī |ura upajā sandehu biseṣī ||
Śaṅkaru jagata-bandya jaga-dīsā |sura nara muni saba nāvata sīsā ||
Tinha nṛpa-sutahi naha paranāmā |kahi saccidānanda para-dhāmā ||
Bhae magana chabi tāsu bilokī |ajahũ prīti ura rahati na rokī ||
ఆ సమయంలో శంభు రాముని చూచెను, అతని హృదయంలో అత్యంత ఆనందం లేచెను. కళ్లు నిండా సౌందర్య సాగరాన్ని చూచెను, కానీ సరియైన సమయం కాదని తెలిసి తనను తాను ప్రకటించుకోలేదు. "జయము నీకు, సచ్చిదానందా, లోక పవిత్రుడవే!" అని చెప్పి, మనోజుని నాశనం చేసినవాడు తన దారిన వెళ్ళెను. శివుడు సతీదేవితో వెళ్ళెను, కరుణా నిలయమని మళ్ళీ మళ్ళీ పులకించెను. సతి శంభువు యొక్క ఆ స్థితిని చూచెను, ఆమె హృదయంలో గొప్ప సందేహం లేచెను. శంకరుడు లోకమంతటా పూజింపబడు లోకాధిపతి; దేవతలు, మనుషులు, మునులందరూ అతనికి తలలు వంచుతారు. కానీ అతను ఒక రాజు కుమారునకు నమస్కరించెను, సచ్చిదానందుడవు, పరమ ధాముడవని చెప్పెను. అతని సౌందర్యాన్ని చూచి మైమరచెను, ఇప్పటికీ అతని హృదయంలో ప్రేమ ఆపలేనంతగా ఉంది.
దోహా 50
ब्रह्म जो व्यापक बिरज अज अकल अनीह अभेद।सो कि देह धरि होइ नर जाहि न जानत वेद।।50।।
brahma jo vyāpaka biraja aja akala anīha abheda |so ki deha dhari hoi nara jāhi na jānat veda ||50||
సర్వవ్యాపియైన, విరజమైన, జన్మించని, భాగరహితమైన, కోరికలేని, భేదరహితమైన బ్రహ్మం, వేదాలకు కూడా తెలియని అది, ఒక దేహాన్ని ధరించి మనిషిగా ఉంటుందా?
చౌపాయి 51.1-4
बिष्नु जो सुर हित नरतनु धारी।सोउ सर्बग्य जथा त्रिपुरारी।।
खोजइ सो कि अग्य इव नारी।ग्यानधाम श्रीपति असुरारी।।
संभुगिरा पुनि मृषा न होई।सिव सर्बग्य जान सबु कोई।।
अस संसय मन भयउ अपारा।होई न हृदयँ प्रबोध प्रचारा।।
जद्यपि प्रगट न कहेउ भवानी।हर अंतरजामी सब जानी।।
सुनहि सती तव नारि सुभाऊ।संसय अस न धरिअ उर काऊ।।
जासु कथा कुभंज रिषि गाई।भगति जासु मैं मुनिहि सुनाई।।
सोउ मम इष्टदेव रघुबीरा।सेवत जाहि सदा मुनि धीरा।।
biṣṇu jo sura-hita nara-tanu dhārī |sou sarbagya jathā tripurārī ||
khojai so ki agya iva nārī |gyānadhāma śrīpati asurārī ||
saṁbhugirā puni mṛṣā na hoī |siva sarbagya jāna sabu koī ||
asa saṁsaya mana bhayu apārā |hoi na hṛdayã prabodha pracārā ||
jadyapi pragaṭa na kahe'u bhavānī |hara aṁtarajāmī saba jānī ||
sunahi satī tava nāri subhāū |saṁsaya asa na dhari'a ura kāū ||
jāsu kathā kumbhaja riṣi gāī |bhagati jāsu maiṁ muni-hi sunāī ||
sou mama iṣṭadeva raghubīrā |sevata jāhi sadā muni dhīrā ||
దేవతల మంగళం కోసం మానవ రూపం ధరించిన విష్ణువు, త్రిపురారి అయిన శివునివలె సర్వజ్ఞుడు. జ్ఞాన ధాముడు, శ్రీపతి, అసురారి అయిన ఆయన, అజ్ఞాన స్త్రీవలె వెతుకుతాడా? మరల, శంభువు మాట అసత్యం కాదు; శివుడు సర్వజ్ఞుడని అందరికి తెలుసు. అటువంటి అపారమైన సందేహం ఆమె మనసులో కలిగింది; ఆమె హృదయంలో స్పష్టమైన బుద్ధి వ్యాపించలేదు. భవాని బిగ్గరగా చెప్పకపోయినా, అంతర్యామి అయిన హరుడు సర్వం తెలుసుకున్నాడు. "విను, సతీ, ఇది స్త్రీల స్వభావం; ఇటువంటి సందేహాన్ని ఎవరూ హృదయంలో ధరించకూడదు." "అగస్త్య ముని ఎవరి కథను పాడాడో, ఎవరి భక్తిని నేను ఆ మునికి చెప్పానో," "ఆయనే రఘుబీరా, నా ఇష్టదేవుడు; ధీర మునులు ఎల్లప్పుడూ ఎవరిని సేవిస్తారో ఆయన."
ఛందం 51
मुनि धीर जोगी सिद्ध संतत बिमल मन जेहि ध्यावहीं।कहि नेति निगम पुरान आगम जासु कीरति गावहीं।।
सोइ रामु ब्यापक ब्रह्म भुवन निकाय पति माया धनी।अवतरेउ अपने भगत हित निजतंत्र नित रघुकुलमनि।।
muni dhīra jogī siddha santata bimala mana jehi dhyāvahīṃ |kahi neti nigama purāna āgama jāsu kīrati gāvahīṃ ||
soi rāmu byāpaka brahma bhuvana nikāya pati māyā dhanī |avatareu apane bhagata hita nijataṃtra nita raghukula-maṇi ||
ధైర్యమైన మునులు, యోగులు, సిద్ధులు పరిశుద్ధ మనస్సుతో ఎల్లప్పుడూ ఎవరిని ధ్యానిస్తారో, వేదాలు, పురాణాలు, ఆగమాలు "ఇది కాదు, ఇది కాదు" అని చెప్పి ఎవరి కీర్తిని గానం చేస్తాయో, ఆయనను, ఆ రాముడే, సర్వవ్యాపి అయిన బ్రహ్మం, లోకాల సమూహానికి ప్రభువు, మాయ యొక్క యజమాని, రఘు వంశం యొక్క మణి, ఎల్లప్పుడూ స్వయం సార్వభౌముడు, తన భక్తుల మంచి కోసం అవతరించాడు.
సోరఠా 51
लाग न उर उपदेसु जदपि कहेउ सिवँ बार बहु॥
बोले बिहसि महेसु हरिमाया बलु जानि जियँ॥51॥
lāga na ura upadesu jadapi kaheu sivaṁ bāra bahu.bole bihasi mahesu harimāyā balu jāni jiyaṁ..51||
శివుడు పలుమార్లు ఉపదేశించినా అది ఆమె హృదయంలో నానలేదు. అప్పుడు మహేశుడు, తన మనసులో హరి మాయ యొక్క బలాన్ని తెలుసుకొని, చిరునవ్వుతో మాట్లాడాడు.
చౌపాయి 52.1-4
जौं तुम्हरें मन अति संदेहू।तौ किन जाइ परीछा लेहू।।
तब लगि बैठ अहउँ बटछाहिं।जब लगि तुम्ह ऐहहु मोहि पाही।।
जैसें जाइ मोह भ्रम भारी।करेहु सो जतनु बिबेक बिचारी।।
चलीं सती सिव आयसु पाई।करहिं बिचारु करौं का भाई।।
इहाँ संभु अस मन अनुमाना।दच्छसुता कहुँ नहिं कल्याना।।
मोरेहु कहें न संसय जाहीं।बिधी बिपरीत भलाई नाहीं।।
होइहि सोइ जो राम रचि राखा।को करि तर्क बढ़ावै साखा।।
अस कहि लगे जपन हरिनामा।गई सती जहँ प्रभु सुखधामा।।
jauṁ tumharẽ mana ati saṁdehū |tau kina jāi parīchā lehū ||
taba lagi baiṭha ahauṁ baṭachāhĩ |jaba lagi tumha aihahu mohi pāhī ||
jaisẽ jāi moha bhrama bhārī |karehu so jatanu bibeka bicārī ||
calīṁ satī siva āyasu pāī |karahiṁ bicāru karauṁ kā bhāī ||
ihāṁ saṁbhu asa mana anumānā |daccha-sutā kahuṁ nahiṁ kalyānā ||
morehu kahẽ na saṁsaya jāhīṁ |bidhī biparīta bhalāī nāhīṁ ||
hoihi soi jo rāma raci rākhā |ko kari tarka baḍhāvai sākhā ||
asa kahi lage japaṇa harināmā |gaī satī jahāṁ prabhu sukhadhāmā ||
"మీ మనసులో అత్యధిక సందేహం ఉంటే, వెళ్ళి నీవే పరీక్షించుకోక ఎందుకు? "మీరు నా దగ్గరకు తిరిగి వచ్చే వరకు నేను ఈ మర్రిచెట్టు కింద కూర్చుంటాను. "వివేకంతో ఆలోచించి, మీ గొప్ప భ్రమను పోగొట్టే ప్రయత్నం ఏదైనా చెయ్యండి." శివుని ఆజ్ఞ తీసుకుని సతి బయలుదేరింది, "అన్నయ్యా, నేను ఏం చేయాలి?" అని ఆలోచిస్తూ పోయింది. ఇక్కడ శంభువు మనసులో ఇలా అనుకున్నాడు: "దక్షుని కూతురికి మంచి లేదు. నా మాటలతో కూడా ఆమె సందేహం పోలేదు. విధి విరుద్ధంగా ఉంటే మంచి ఉండదు. రాముడు నిర్ణయించిందే జరుగుతుంది. ఎవరు తర్కించి వాదపు శాఖలను విస్తరిస్తారు? అలా చెప్పి ఆయన హరి నామాన్ని జపించడం మొదలుపెట్టాడు; సతి, ప్రభువైన సుఖధాముడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళింది.
దోహా 52
पुनि पुनि हृदयँ विचारु करि धरि सीता कर रुप।आगें होइ चलि पंथ तेहि जेहिं आवत नरभूप।।52।।
puni puni hṛdayã vicāru kari dhari sītā kara rūpa |āgẽ hoi cali pantha tehi jehĩ āvata nara-bhūpa ||52||
మళ్ళీ మళ్ళీ తన హృదయంలో ఆలోచించి, సీతా రూపాన్ని ధరించి, నరరాజు వస్తున్న మార్గంలో ముందుకు వెళ్లి ఆమె నడిచింది.
చౌపాయి 53.1-4
लछिमन दीख उमाकृत बेषा।चकित भए भ्रम हृदयँ बिसेषा।।
कहि न सकत कछु अति गंभीरा।प्रभु प्रभाउ जानत मतिधीरा।।
सती कपटु जानेउ सुरस्वामी।सबदरसी सब अंतरजामी।।
सुमिरत जाहि मिटइ अग्याना।सोइ सरबग्य रामु भगवाना।।
सती कीन्ह चह तहँहुँ दुराऊ।देखहु नारि सुभाव प्रभाऊ।।
निज माया बलु हृदयँ बखानी।बोले बिहसि रामु मृदु बानी।।
जोरि पानि प्रभु कीन्ह प्रनामू।पिता समेत लीन्ह निज नामू।।
कहेउ बहोरि कहाँ बृषकेतू।बिपिन अकेलि फिरहु केहि हेतू।।
lachimana dīkha umākṛta beṣā.cakita bhae bhrama hṛdayaṁ biseṣā.||
kahi na sakata kachu ati gaṁbhīrā.prabhu prabhāu jānata matidhīrā.||
satī kapaṭu jāneu surasvāmī.sabadarasī saba aṁtarajāmī.||
sumirata jāhi miṭai agyānā.soi sarabagya rāmu bhagavānā.||
satī kīnha caha tahaṁhūṁ durāū.dekahu nāri subhāva prabhāū.||
nija māyā balu hṛdayaṁ bakhānī.bole bihasi rāmu mṛdu bānī.||
jori pāni prabhu kīnha pranāmū.pitā sameta līnha nija nāmū.||
kaheu bahori kahāṁ bṛṣaketū.bipina akeli phirahu kehi hetū.||
లక్ష్మణుడు ఉమా ధరించిన వేషాన్ని చూచి ఆశ్చర్యపోయాడు; అతని హృదయంలో గొప్ప గుండెగుబ్బ లేచింది. అతడు మిక్కిలి గంభీరుడై, స్థిరమతితో ఏమీ చెప్పలేకపోయాడు, ఎందుకంటే ప్రభువు యొక్క ప్రభావాన్ని తెలుసుకున్నాడు. కానీ సర్వదర్శియు, సర్వాంతర్యామియైన దేవతల స్వామి, సతీ దేవి యొక్క మోసాన్ని గ్రహించాడు. ఎవరిని స్మరిస్తే అజ్ఞానం తొలగిపోతుందో, ఆయనే సర్వజ్ఞుడైన రాముడు, భగవానుడు. సతీ దేవి ఆయనకు కూడా సత్యాన్ని దాచాలని కోరింది; చూడండి, స్త్రీ స్వభావం యొక్క ప్రభావాన్ని. రాముడు తన హృదయంలో తన మాయా బలాన్ని అంగీకరించి, చిరునవ్వుతో మృదువైన మాటలతో పలికాడు. చేతులు జోడించి ప్రభువు ఆమెకు నమస్కరించాడు, తన తండ్రి పేరుతో సహా తన పేరును చెప్పాడు. తరువాత అన్నాడు, ఎద్దు చిహ్నం గల కేతువు అయిన శివుడు ఎక్కడ? నీవు ఏమి కారణం కోసం అరణ్యంలో ఒంటరిగా సంచరిస్తున్నావు?
దోహా 53
राम बचन मृदु गूढ़ सुनि उपजा अति संकोचु।सती सभीत महेस पहिं चलीं हृदयँ बड़ सोचु।।53।।
rāma bacana mṛdu gūṛha suni upajā ati saṅkocu |satī sabhīta mahesa pahiṁ calīṁ hṛdayaṁ baṛa socu ||53||
రాముని మృదువైన, గూఢమైన మాటలను విని, సతి అత్యంత సంకోచానికి గురైంది. భయపడుతూ, హృదయంలో గొప్ప చింతతో మహేశుని వైపు వెళ్ళింది.
చౌపాయి 54.1-4
मैं संकर कर कहा न माना।निज अग्यानु राम पर आना।।
जाइ उतरु अब देहउँ काहा।उर उपजा अति दारुन दाहा।।
जाना राम सतीं दुखु पावा।निज प्रभाउ कछु प्रगटि जनावा।।
सतीं दीख कौतुकु मग जाता।आगें रामु सहित श्री भ्राता।।
फिरि चितवा पाछें प्रभु देखा।सहित बंधु सिय सुंदर वेषा।।
जहँ चितवहिं तहँ प्रभु आसीना।सेवहिं सिद्ध मुनीस प्रबीना।।
देखे सिव बिधि बिष्नु अनेका।अमित प्रभाउ एक तें एका।।
बंदत चरन करत प्रभु सेवा।बिबिध बेष देखे सब देवा।।
maiṅ saṅkara kara kahā na mānā |nija agyānu rāma para ānā ||
jāi utaru aba dehuṅ kāhā |ura upajā ati dāruna dāhā ||
jānā rāma satīṅ dukhu pāvā |nija prabhāu kachu pragaṭi janāvā ||
satīṅ dīkha kautuku maga jātā |āgeṅ rāmu sahita śrī bhrātā ||
phiri chitavā pāchēṅ prabhu dēkhā |sahita bandhu siya sundara vēṣā ||
jahaṅ chitavahiṅ tahaṅ prabhu āsīnā |sēvahiṅ siddha munīsa prabīnā ||
dēkhē siva bidhi biṣṇu anēkā |amita prabhāu ēka tēṅ ēkā ||
baṅdata charana karata prabhu sēvā |bibidha bēṣa dēkhē saba dēvā ||
శంకరుని మాటలను నేను లెక్కచేయలేదు, నా అజ్ఞానాన్ని రామునిపై ఆపాదించాను. ఇప్పుడు తిరిగి వెళ్ళితే ఏమి సమాధానం చెప్పగలను? ఆమె హృదయంలో భయంకరమైన దహించు నొప్పి లేచింది. రాముడు సతి బాధపడిందని తెలుసుకుని, తన స్వంత శక్తిని కొంత ప్రకటించాడు. సతి దారిలో వెళుతూ ఒక అద్భుతాన్ని చూసింది: తన ముందు రాముడు శ్రీ సీత మరియు తన సోదరునితో వెళ్ళాడు. ఆమె తిరిగి వెనుకకు చూసింది, అక్కడ కూడా ప్రభువును చూసింది, అందమైన రూపంతో, సోదరుడు మరియు సీతతో. ఎక్కడ చూసినా అక్కడ ప్రభువు కూర్చుని ఉన్నాడు, సిద్ధులు మరియు జ్ఞాన మునీంద్రులు ఆయనకు సేవ చేస్తున్నారు. అనేక శివులు, బ్రహ్మలు, విష్ణువులను చూసింది, ఒక్కొక్కరు మునుపటివారికంటే అపారమైన శక్తితో విలసిల్లారు. అన్ని దేవతలు వివిధ రూపాలలో ప్రభువు పాదాలకు నమస్కరించి, ఆయనకు సేవ చేయడం ఆమె చూసింది.
దోహా 54
सती बिधात्री इंदिरा देखीं अमित अनूप।जेहिं जेहिं बेष अजादि सुर तेहि तेहि तन अनुरूप।।54।।
Satī bidhātrī indirā dekhīṁ amit anūpa.Jehiṁ jehiṁ beṣa ajādi sur tehi tehi tana anurūpa ||54||
సతీ దేవి సరస్వతి, లక్ష్మి మొదలైన అనంతమైన అద్భుతమైన శక్తులను చూసింది. బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు ఏ ఏ రూపంలో ప్రత్యక్షమయ్యారో, ఆ ఆ రూపానికి తగిన శరీరం ప్రతి ఒక్కరికి ఉంది.
చౌపాయి 55.1-4
देखे जहँ तहँ रघुपति जेते।सक्तिन्ह सहित सकल सुर तेते।।
जीव चराचर जो संसारा।देखे सकल अनेक प्रकारा।।
पूजहिं प्रभुहि देव बहु बेषा।राम रूप दूसर नहिं देखा।।
अवलोके रघुपति बहुतेरे।सीता सहित न बेष घनेरे।।
सोइ रघुबर सोइ लछिमनु सीता।देखि सती अति भई सभीता।।
हृदय कंप तन सुधि कछु नाहीं।नयन मूदि बैठीं मग माहीं।।
बहुरि बिलोकेउ नयन उघारी।कछु न दीख तहँ दच्छकुमारी।।
पुनि पुनि नाइ राम पद सीसा।चलीं तहाँ जहँ रहे गिरीसा।।
dekhe jahã̃-tahã̃ raghupati jete |saktin̐h sahita sakala sur tete ||
jīva carācara jo saṃsārā |dekhe sakala aneka prakārā ||
pūjahiṃ prabhuhī deva bahu beṣā |rāma rūpa dūsara nahiṃ dekhā ||
avaloke raghupati bahutere |sītā sahita na beṣ ghanere ||
soi raghuvara soi lachimana sītā |dekhi satī ati bhaī sabhītā ||
hṛdaya kaṃpa tana sudhi kachu nāhīṃ |nayana mūdi baiṭhīṃ maga māhīṃ ||
bahuri bilokeu nayana ughārī |kachu na dīkha tahã̃ dacchakumārī ||
puni-puni nāi rāma pada sīsā |calīṃ tahã̃ jahã̃ rahe girīsā ||
ఎక్కడ చూసిందో అక్కడే అంతమంది రఘుపతిని చూసింది, వారి వారి శక్తులతో కూడిన అన్ని దేవతలను చూసింది. చరాచర జీవులందరిని అనేక రకాలుగా చూసింది. దేవతలు అనేక వేషాలలో ప్రభువును పూజించారు, కానీ రాముని రెండవ రూపం ఏదీ కనబడలేదు. అనేక రాములను చూసింది, ప్రతి ఒక్కరూ సీతతో కూడి, కానీ వారి వేషభూషణాలు అనేకంగా లేవు. అదే రాముడు, అదే లక్ష్మణుడు, అదే సీత. ఇది చూసి సతి మిక్కుట భయపడింది. ఆమె హృదయం వణుకింది, శరీర జ్ఞానం ఏమీ లేదు; కళ్ళు మూసి దారిలో కూర్చుంది. తరువాత కళ్ళు తెరచి మళ్ళీ చూసింది, కానీ దక్షపుత్రికి అక్కడ ఏమీ కనబడలేదు. మళ్ళీ మళ్ళీ రాముని పాదాలకు తల వంచి, గిరీశుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళింది.
దోహా 55
गई समीप महेस तब हँसि पूछी कुसलात।लीन्ही परीछा कवन बिधि कहहु सत्य सब बात।।55।।
gaī samīpa mahesa taba hãsi pūchī kusalāta |līnhī parīchā kavan bidhi kahahu satya saba bāta ||55||
అప్పుడు సతి మహేశుని దగ్గరకు వెళ్లింది, అతను నవ్వి ఆమె క్షేమాన్ని అడిగాడు: "నీవు ఎలా అతనిని పరీక్షించావో అంతా నిజంగా చెప్పు."
చౌపాయి 56.1-4
सतीं समुझि रघुबीर प्रभाऊ।भय बस सिव सन कीन्ह दुराऊ।।
कछु न परीछा लीन्हि गोसाई।कीन्ह प्रनामु तुम्हारिहि नाई।।
जो तुम्ह कहा सो मृषा न होई।मोरें मन प्रतीति अति सोई।।
तब संकर देखेउ धरि ध्याना।सतीं जो कीन्ह चरित सब जाना।।
बहुरि राममायहि सिरु नावा।प्रेरि सतिहि जेहिं झूँठ कहावा।।
हरि इच्छा भावी बलवाना।हृदयँ बिचारत संभु सुजाना।।
सतीं कीन्ह सीता कर बेषा।सिव उर भयउ बिषाद बिसेषा।।
जौं अब करउँ सती सन प्रीती।मिटइ भगति पथु होइ अनीती।।
satīṁ samujhi raghubīra prabhāū |bhaya basa siva sana kīnha durāū ||
kachu na parīchā līnhi gosāī |kīnha pranāmu tumhārihi nāī ||
jo tumha kahā so mṛṣā na hoī |morẽ mana pratīti ati soī ||
taba saṅkara dekheu dhari dhyānā |satīṁ jo kīnha carita saba jānā ||
bahuri rāma-māyahi siru nāvā |preri satihi jehiṁ jhūṭha kahāvā ||
hari icchā bhāvī balavānā |hṛdayaṁ bicārata saṁbhu sujānā ||
satīṁ kīnha sītā kara beṣā |siva ura bhayu biṣāda biśeṣā ||
jaũ aba karuũ satī sana prītī |miṭai bhagati pathu hoi anītī ||
సతి, రఘువంశ వీరుడైన రాముని ప్రభావాన్ని తలచి, భయంతో శివుని ఎదుట సత్యాన్ని దాచింది. "స్వామీ, నేను ఎటువంటి పరీక్ష చేయలేదు. మీరు చేసినట్లే నేను కూడా నమస్కరించాను" అన్నది. "మీరు చెప్పినది అసత్యం కాదు; నా మనసుకు అందులో పూర్తి విశ్వాసం ఉంది." అప్పుడు శంకరుడు ధ్యానం చేసి చూచగా, సతి చేసిన సర్వచరిత్రలను తెలుసుకున్నాడు. తరువాత రాముని మాయకు తల వంచాడు, అదే సతిని ప్రేరేపించి అసత్యం పలకచేసింది. "హరి ఇచ్ఛ, విధించబడినదీ బలవత్తరమైనవి" అని జ్ఞానియైన శంభుడు తన హృదయంలో ఆలోచించాడు. సతి సీత వేషం ధరించింది, శివుని హృదయంలో మహావిషాదం కలిగింది. "ఇప్పుడు సతిపై ప్రేమ చూపించినా, భక్తి మార్గం నశించి, అది అధర్మం ఔతుంది."
దోహా 56
परम पुनीत न जाइ तजि किएँ प्रेम बड़ पापु।प्रगटि न कहत महेसु कछु हृदयँ अधिक संतापु।।56।।
parama punīta na jāi taji kiẽ prema baṛa pāpu |pragaṭi na kahata mahesu kachu hṛdayã adhika santāpu ||56||
ఆమె అత్యంత పవిత్రురాలు, ఆమెను విడువలేకపోయాడు, కానీ ఆమెను ప్రేమించడం ఘోర పాపం. మహేషుడు బహిరంగంగా ఏమీ చెప్పలేదు, కానీ అతని హృదయంలో అధిక వేదన ఉంది.
చౌపాయి 57.1-4
तब संकर प्रभु पद सिरु नावा।सुमिरत रामु हृदयँ अस आवा।।
एहिं तन सतिहि भेट मोहि नाहीं।सिव संकल्पु कीन्ह मन माहीं।।
अस बिचारि संकरु मतिधीरा।चले भवन सुमिरत रघुबीरा।।
चलत गगन भै गिरा सुहाई।जय महेस भलि भगति दृढ़ाई।।
अस पन तुम्ह बिनु करइ को आना।रामभगत समरथ भगवाना।।
सुनि नभगिरा सती उर सोचा।पूछा सिवहि समेत सकोचा।।
कीन्ह कवन पन कहहु कृपाला।सत्यधाम प्रभु दीनदयाला।।
जदपि सतीं पूछा बहु भाँती।तदपि न कहेउ त्रिपुर आराती।।
taba saṅkara prabhu pada siru nāvā |sumirata rāmu hṛdayaṁ asa āvā ||
ehiṁ tana satihi bheṭa mohi nāhīṁ |siva saṅkalpu kīnha mana māhīṁ ||
asa bicāri saṅkaru mati-dhīrā |cale bhavana sumirata raghu-bīrā ||
calata gagana bhai girā suhāī |jaya mahesa bhali bhagati dṛṛhāī ||
asa pana tumha binu karai ko ānā |rāma-bhagata samaratha bhagavānā ||
suni nabha-girā satī ura socā |pūchā sivahi sameta sakocā ||
kīnha kavan pana kahahu kṛpālā |satya-dhāma prabhu dīna-dayālā ||
jadapi satīṁ pūchā bahu bhāṁtī |tadapi na kaheu tripura ārātī ||
అప్పుడు శంకరుడు ప్రభువు పాదాలకు తల వంచాడు. రాముని స్మరించగా, ఈ ఆలోచన అతని హృదయంలో వచ్చింది. ఈ శరీరంలో సతీతో నాకు సంగమం లేదు అని శివుడు తన మనసులో ఒక సంకల్పం చేసుకున్నాడు. అలా సంకల్పించి, శంకరుడు మనసు స్థిరంగా, రఘువంశ వీరుడైన రాముని స్మరిస్తూ తన భవనానికి బయలుదేరాడు. అతను వెళుతుండగా, ఆకాశం నుండి మధురమైన గొంతు వినిపించింది: మహేశా, నీకు జయం! నీవు నీ భక్తిని దృఢంగా నిలబెట్టావు. నీవు తప్ప మరెవరు ఇటువంటి ప్రతిజ్ఞ చేయగలరు? నీవు రామభక్తుడవు, సమర్థుడవు, భగవంతుడివి కూడా. ఆకాశం నుండి వచ్చిన గొంతు విని, సతి హృదయం చింతాతో నిండి, సిగ్గుతో శివుని అడిగింది. కరుణామయుడా, నీవు ఏ ప్రతిజ్ఞ చేసావో చెప్పు. నీవు సత్యధాముడవు, ప్రభువు, దీనులపై దయ చూపేవాడవు. సతి అనేక విధాలుగా అడిగినా, త్రిపురారి అయిన అతను చెప్పలేదు.
దోహా 57(क), సోరఠా 57(ख)
सतीं हृदय अनुमान किय सबु जानेउ सर्बग्य।कीन्ह कपटु मैं संभु सन नारि सहज जड़ अग्य।।57(क)।।
जलु पय सरिस बिकाइ देखहु प्रीति कि रीति भलि।बिलग होइ रसु जाइ कपट खटाई परत पुनि।।57(ख)।।
satīṁ hṛdaya anumāna kiya sabu jāneu sarbagya.kīnha kapaṭu maiṁ saṁbhu sana nāri sahaja jaṛa agya..57(ka)..
jalu paya sarisa bikāi dekhahu prīti ki rīti bhali.bilaga hoi rasu jāi kapaṭa khaṭāī parata puni..57(kha)..
సతి తన హృదయంలో తలచింది, సర్వజ్ఞుడైన శివుడు అన్నీ తెలుసుకున్నాడని: నేను శంభువుతో మోసం చేశాను; స్త్రీ సహజంగానే అజ్ఞానియై మూర్ఖురాలు. ప్రేమ యొక్క మార్గం ఎంత మంచిదో చూడండి: నీరు పాలలో కలిసినప్పుడు పాలలాగానే అమ్ముతుంది. కాని మోసం యొక్క పులుపు దానిలో పడినప్పుడు, రెండూ విడిపోతాయి, రుచి పోతుంది.
చౌపాయి 58.1-4
हृदयँ सोचु समुझत निज करनी।चिंता अमित जाइ नहि बरनी।।
कृपासिंधु सिव परम अगाधा।प्रगट न कहेउ मोर अपराधा।।
संकर रुख अवलोकि भवानी।प्रभु मोहि तजेउ हृदयँ अकुलानी।।
निज अघ समुझि न कछु कहि जाई।तपइ अवाँ इव उर अधिकाई।।
सतिहि ससोच जानि बृषकेतू।कहीं कथा सुंदर सुख हेतू।।
बरनत पंथ बिबिध इतिहासा।बिस्वनाथ पहुँचे कैलासा।।
तहँ पुनि संभु समुझि पन आपन।बैठे बट तर करि कमलासन।।
संकर सहज सरुप सम्हारा।लागि समाधि अखंड अपारा।।
hṛdayaṁ socu samujhata nija karanī.ciṁtā amita jāi nahiṁ baranī..
kṛpāsiṁdhu siva parama agādhā.pragaṭa na kaheū mora aparādhā..
saṅkara rukha avaloki bhavānī.prabhu mohi tajeū hṛdayaṁ akulānī..
nija agha samujhi na kachu kahi jāī.tapai avāṁ iva ura adhikāī..
satihi sasoca jāni bṛṣaketū.kahīṁ kathā suṁdara sukha hetū..
baranata pantha bibidha itihāsā.bisvanātha pahuṁce kailāsā..
tahaṁ puni saṁbhu samujhi pana āpana.baiṭhe baṭa tara kari kamalāsana..
saṅkara sahaja sarupa samhārā.lāgi samādhi akhaṁḍa apārā..
తన కర్మను తలచి హృదయంలో ఆమె దుఃఖించింది; ఆమె చింత అపరిమితమైనది, వర్ణించలేనిది. "శివుడు కరుణా సముద్రుడు, అత్యంత గాఢమైనవాడు; నా అపరాధాన్ని బహిరంగంగా చెప్పలేదు." శంకరుని ముఖభావాన్ని గమనించిన భవాని, "నా ప్రభువు నన్ను విడిచాడు" అని హృదయం కలచిపోయింది. తన పాపాన్ని గ్రహించి ఏమీ చెప్పలేక, కుమ్మరి బట్టిలా లోపల మరింత మండిపోయింది. సతీ దేవి చింతిస్తున్నదని తెలిసిన వృషభకేతువైన శివుడు, ఆమెకు సుఖం కలిగించే అందమైన కథలు చెప్పాడు. దారిలో పలు రకాల ప్రాచీన కథలను చెప్పుకుంటూ విశ్వనాథుడు కైలాసాన్ని చేరుకున్నాడు. అక్కడ తన ప్రతిజ్ఞను జ్ఞాపకం చేసుకున్న శంభువు, మర్రి చెట్టు కింద పద్మాసనం చేసి కూర్చున్నాడు. శంకరుడు తన సహజ స్వరూపంలో మనసు నిలిపి, అఖండమైన అపారమైన సమాధిలో లీనమయ్యాడు.
దోహా 58
सती बसहि कैलास तब अधिक सोचु मन माहिं।मरमु न कोऊ जान कछु जुग सम दिवस सिराहिं।।58।।
satī basahi kailāsa taba adhika socu mana māhim̐ |maramu na koū jāna kachu juga sama divasa sirāhim̐ ||58||
అప్పుడు సతి కైలాసంలో నివసించసాగింది, ఆమె మనసులో గొప్ప చింత ఉండేది. ఆమె రహస్యాన్ని ఎవరూ తెలియరు, ప్రతి రోజూ ఆమెకు ఒక యుగంలా గడిచిపోయేది.
చౌపాయి 59.1-4
नित नव सोचु सतीं उर भारा।कब जैहउँ दुख सागर पारा।।
मैं जो कीन्ह रघुपति अपमाना।पुनिपति बचनु मृषा करि जाना।।
सो फलु मोहि बिधाताँ दीन्हा।जो कछु उचित रहा सोइ कीन्हा।।
अब बिधि अस बूझिअ नहि तोही।संकर बिमुख जिआवसि मोही।।
कहि न जाई कछु हृदय गलानी।मन महुँ रामाहि सुमिर सयानी।।
जौ प्रभु दीनदयालु कहावा।आरती हरन बेद जसु गावा।।
तौ मैं बिनय करउँ कर जोरी।छूटउ बेगि देह यह मोरी।।
जौं मोरे सिव चरन सनेहू।मन क्रम बचन सत्य ब्रतु एहू।।
nita nava socu satīṁ ura bhārā |kaba jaihaũ dukha-sāgara pārā ||
maiṁ jo kīnha raghupati apamānā |puni-pati bacanu mṛṣā kari jānā ||
so phalu mohi bidhātāṁ dīnhā |jo kachu ucita rahā soi kīnhā ||
aba bidhi asa būjhi-a nahi tohi |śaṅkara-bimukha jiāva-si mohi ||
kahi na jāī kachu hṛdaya galānī |mana mahũ rāmāhi sumira sayānī ||
jau prabhu dīna-dayālu kahāvā |ārati-harana beda jasu gāvā ||
tau maiṁ binaya karaũ kara jorī |chūṭau begi deha yaha morī ||
jaũ more siva carana sanehū |mana krama bacana satya bratu ehū ||
ప్రతిరోజు కొత్త చింత సతీ హృదయంపై బరువుగా ఉండెను. ఈ దుఃఖ సాగరాన్ని నేనెప్పుడు దాటుతాను? రఘుపతియైన రాముని నేను అవమానించితిని. నా భర్త మాటను అసత్యమని తలచితిని. దాని ఫలితాన్ని సృష్టికర్త నాకు ఇచ్చెను. ఎది తగినదో, అదే చేసెను. ఇప్పుడు, సృష్టికర్తా, ఇది నీకు తగినది కాదని తెలుసుకో. శంకరుని విడిచి మరించిన నన్ను నీవు బ్రతికించుచున్నావు. హృదయంలోని బాధను చెప్పలేకపోయెను. బుద్ధిమతియైన సతీ తన మనసులో రాముని స్మరించెను. ప్రభువు దీనులపై దయతో ఉంటాడని చెప్పబడిన, వేదాలు ఆయనను ఆర్తి తీర్చువాడని కీర్తించిన, అయిన నేను చేతులు జోడించి ప్రార్థించుచున్నాను: నా ఈ దేహం త్వరగా విడువబడును గాక. నా శివుని పాదాలపై ప్రేమ, మనసు, కర్మ, వాక్కులలో సత్యమైన వ్రతమైతే, అట్లే అగును గాక.
దోహా 59
तौ सबदरसी सुनिअ प्रभु करउ सो बेगि उपाइ।होइ मरनु जेही बिनहिं श्रम दुसह बिपत्ति बिहाइ।।59।।
tau sabadarasī suni'a prabhu karau so begi upāi |hoi maranu jehi binahiṃ śrama dusaha bipatti bihāi ||59||
అప్పుడు, సర్వదర్శి అయిన ప్రభువా, నన్ను వినుము; ఏ శ్రమ లేకుండా మరణం సంభవించునట్లును, ఈ తట్టుకోలేని ఆపద నుండి నేను విముక్తి పొందునట్లును త్వరగా ఒక ఉపాయం చేయుము.
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार यह प्रसंग ‘संदेह-निवृत्ति’ और ‘राम-तत्त्व में दृढ़ विश्वास’ देता है। शिव-भक्ति की दृढ़ता और सती के कपट-प्रायश्चित्त से सीख लेकर पाठक के मन का छल घटता है; रामनाम-स्मरण की प्रवृत्ति बढ़ती है और ‘माया-विमोह’ की गाँठ ढीली होती है।
सामान्य रामभक्ति-परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम राम’ जप-संपुट जोड़ा जाता है। शिव-प्रसंग होने से कई साधक ‘ॐ नमः शिवाय’ का लघु-संपुट भी रखते हैं, पर पाठ-केन्द्र ‘रामनाम’ ही माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
