Prakarana 6

Verse 102 (छंद)

मुनि धीर जोगी सिद्ध संतत बिमल मन जेहि ध्यावहीं। कहि नेति निगम पुरान आगम जासु कीरति गावहीं।। सोइ रामु ब्यापक ब्रह्म भुवन निकाय पति माया धनी। अवतरेउ अपने भगत हित निजतंत्र नित रघुकुलमनि।।

muni dhīra jogī siddha santata bimala mana jehi dhyāvahīṃ | kahi neti nigama purāna āgama jāsu kīrati gāvahīṃ || soi rāmu byāpaka brahma bhuvana nikāya pati māyā dhanī | avatareu apane bhagata hita nijataṃtra nita raghukula-maṇi ||

മുനിമാർ, സ്ഥിരചിത്തരായ പുരുഷർ, യോഗികൾ, സിദ്ധരായ സന്തുക്കൾ എന്നിവരുടെ മനസ്സുകൾ എപ്പോഴും ശുദ്ധമായിരിക്കുന്നു, അവർ അദ്ദേഹത്തെ ധ്യാനിക്കുന്നു. വേദങ്ങൾ, നേതി നേതി എന്ന രീതിയിലൂടെയും പുരാണങ്ങളും ആഗമങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്വം ഗാനം ചെയ്യുന്നു. ആ ഏകനാണ് രാമൻ: സർവ്വവ്യാപിയായ ബ്രഹ്മം, ലോകങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ്ണ സമൂഹത്തിന്റെ നാഥൻ, മായയുടെ യജമാൻ. തന്റെ ഭക്തരുടെ ക്ഷേമത്തിനായി അദ്ദേഹം തന്റെ സ്വന്തം സ്വേച്ഛാനുസരണം അവതരിച്ചിരിക്കുന്നു, എപ്പോഴും രഘുവംശത്തിന്റെ രത്നം.

Verse 103 (दोहा/सोरठा)

लाग न उर उपदेसु जदपि कहेउ सिवँ बार बहु॥ बोले बिहसि महेसु हरिमाया बलु जानि जियँ॥51॥

lāga na ura upadesu jadapi kaheu sivaṁ bāra bahu. बोले bihasi mahesu hari-māyā balu jāni jiyaṁ. ||51||

ശിവൻ ഉപദേശം വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞിട്ടും, ആ വാക്കുകൾ ഹൃദയത്തിൽ പതിയാതെ പോയി. അപ്പോൾ ഹരിയുടെ മായയുടെ പ്രാബല്യം അന്തർമനസ്സിൽ തിരിച്ചറിഞ്ഞ മഹേശൻ, മന്ദഹാസത്തോടെ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 104 (चौपाई)

जौं तुम्हरें मन अति संदेहू। तौ किन जाइ परीछा लेहू।। तब लगि बैठ अहउँ बटछाहिं। जब लगि तुम्ह ऐहहु मोहि पाही।। जैसें जाइ मोह भ्रम भारी। करेहु सो जतनु बिबेक बिचारी।। चलीं सती सिव आयसु पाई। करहिं बिचारु करौं का भाई।। इहाँ संभु अस मन अनुमाना। दच्छसुता कहुँ नहिं कल्याना।। मोरेहु कहें न संसय जाहीं। बिधी बिपरीत भलाई नाहीं।। होइहि सोइ जो राम रचि राखा। को करि तर्क बढ़ावै साखा।। अस कहि लगे जपन हरिनामा। गई सती जहँ प्रभु सुखधामा।।

jauṁ tumharẽ mana ati saṁdehū | tau kina jāi parīchā lehū || taba lagi baiṭha ahauṁ baṭachāhĩ | jaba lagi tumha aihahu mohi pāhī || jaisẽ jāi moha bhrama bhārī | karehu so jatanu bibeka bicārī || calīṁ satī siva āyasu pāī | karahiṁ bicāru karauṁ kā bhāī || ihāṁ saṁbhu asa mana anumānā | daccha-sutā kahuṁ nahiṁ kalyānā || morehu kahẽ na saṁsaya jāhīṁ | bidhī biparīta bhalāī nāhīṁ || hoihi soi jo rāma raci rākhā | ko kari tarka baḍhāvai sākhā || asa kahi lage japaṇa harināmā | gaī satī jahāṁ prabhu sukhadhāmā ||

നിങ്ങളുടെ മനസ്സിൽ വലിയ സംശയമുണ്ടെങ്കിൽ, എന്തുകൊണ്ട് പോയി നിങ്ങൾ തന്നെ പരീക്ഷിക്കരുത്? അതുവരെ ഞാൻ ആൽമരത്തിന്റെ തണലിൽ ഇരിക്കും, നിങ്ങൾ എന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങുന്നതുവരെ. പോയി, ഈ കനത്ത മോഹവും തെറ്റും നീക്കുമ്പോൾ, വിവേകപൂർവ്വമായ ചിന്തയോടെ അത്തരം ശ്രമം നടത്തുക. സതി ശിവന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് പുറപ്പെട്ടു; എന്നാൽ അവൾ സ്വയം ചിന്തിച്ചു: പ്രിയ സഹോദരാ, ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം? ഇവിടെ ശംഭു ഹൃദയത്തിൽ ഇങ്ങനെ ഊഹിച്ചു: ദക്ഷപുത്രിക്ക് ഇതിൽ ഐശ്വര്യമായ അന്ത്യമില്ല. ഞാൻ പറഞ്ഞാലും അവളുടെ സംശയം മാറില്ല; വിധിക്ക് വിപരീതമായി സംഭവിക്കുന്നത് നന്മയുണ്ടാക്കില്ല. സംഭവിക്കേണ്ടത് സംഭവിക്കും, രാമൻ നിർദ്ദേശിച്ചതുപോലെ; കേവലം വാദത്താൽ ആരാണ് വിധിയുടെ ശാഖകൾ കൂട്ടാൻ കഴിയുക? അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ഹരിനാമം ജപിക്കാൻ തുടങ്ങി; സതി പ്രഭു, ആനന്ദധാമം, ഇരിക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി.

Verse 105 (दोहा/सोरठा)

पुनि पुनि हृदयँ विचारु करि धरि सीता कर रुप। आगें होइ चलि पंथ तेहि जेहिं आवत नरभूप।।52।।

puni puni hṛdayã vicāru kari dhari sītā kara rūpa | āgẽ hoi cali pantha tehi jehĩ āvata nara-bhūpa ||52||

ഹൃദയത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ച് അവൾ സീതാരൂപം ധരിച്ചു; പിന്നെ മുന്നോട്ട് ചെന്നു, മനുഷ്യരാജൻ വരികയായിരുന്ന അതേ പാതയിലൂടെ തന്നെ നടന്നു. (52)

Verse 106 (चौपाई)

लछिमन दीख उमाकृत बेषा चकित भए भ्रम हृदयँ बिसेषा।। कहि न सकत कछु अति गंभीरा। प्रभु प्रभाउ जानत मतिधीरा।। सती कपटु जानेउ सुरस्वामी। सबदरसी सब अंतरजामी।। सुमिरत जाहि मिटइ अग्याना। सोइ सरबग्य रामु भगवाना।। सती कीन्ह चह तहँहुँ दुराऊ। देखहु नारि सुभाव प्रभाऊ।। निज माया बलु हृदयँ बखानी। बोले बिहसि रामु मृदु बानी।। जोरि पानि प्रभु कीन्ह प्रनामू। पिता समेत लीन्ह निज नामू।। कहेउ बहोरि कहाँ बृषकेतू। बिपिन अकेलि फिरहु केहि हेतू।।

lachimana dīkha umākṛta beṣā cakita bhae bhrama hṛdayaṁ biseṣā.|| kahi na sakata kachu ati gaṁbhīrā. prabhu prabhāu jānata matidhīrā.|| satī kapaṭu jāneu surasvāmī. sabadarasī saba aṁtarajāmī.|| sumirata jāhi miṭai agyānā. soi sarabagya rāmu bhagavānā.|| satī kīnha caha tahaṁhūṁ durāū. dekahu nāri subhāva prabhāū.|| nija māyā balu hṛdayaṁ bakhānī. bole bihasi rāmu mṛdu bānī.|| jori pāni prabhu kīnha pranāmū. pitā sameta līnha nija nāmū.|| kaheu bahori kahāṁ bṛṣaketū. bipina akeli phirahu kehi hetū.||

ലക്ഷ്മണൻ, ഉമയുടെ വേഷം കണ്ട് അത്ഭുതപ്പെട്ടു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രത്യേകമായ സംശയം ഉണ്ടായി. അദ്ദേഹത്തിന് ഒന്നും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല, അത്രമാത്രം ഗംഭീരമായിരുന്നു ആ കാര്യം; എന്നാൽ ജ്ഞാനികൾ ഭഗവാന്റെ മഹിമ നന്നായി അറിയുന്നു. ദേവന്മാരുടെ നാഥൻ സതിയുടെ ഛദ്മം മനസ്സിലാക്കി, അവൻ സർവ്വവും കാണുന്നവനും എല്ലാ ഹൃദയങ്ങളും അറിയുന്നവനുമാണ്. ആരെ സ്മരിച്ചാൽ അജ്ഞാനം നശിക്കുന്നുവോ അവൻ മാത്രമേ സർവ്വജ്ഞനായ ഭഗവാൻ രാമനായുള്ളൂ. സതി അപ്പോഴും അത് മറയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചു; സ്ത്രീസ്വഭാവത്തിന്റെ ശക്തി കാണുവിൻ. തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സ്വന്തം മായയുടെ ബലം പ്രഖ്യാപിച്ചുകൊണ്ട്, രാമൻ പുഞ്ചിരിയോടെ മൃദുവായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. കൈകൾ കൂപ്പി ഭഗവാൻ പ്രണാമം ചെയ്തു, സ്വന്തം നാമം പറഞ്ഞുകൊണ്ട് പിതാവിനോടൊപ്പം തന്റെ വംശം സ്വീകരിച്ചു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു, "നിങ്ങൾ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്, വൃഷകേതോ? എന്തുകൊണ്ടാണ് നിങ്ങൾ കാട്ടിൽ ഒറ്റയ്ക്ക് അലയുന്നത്?"

Verse 107 (दोहा/सोरठा)

राम बचन मृदु गूढ़ सुनि उपजा अति संकोचु। सती सभीत महेस पहिं चलीं हृदयँ बड़ सोचु।।53।।

rāma bacana mṛdu gūṛha suni upajā ati saṅkocu | satī sabhīta mahesa pahiṁ calīṁ hṛdayaṁ baṛa socu ||53||

വാക്കുകളിൽ മൃദുത്വമുണ്ടെങ്കിലും അർത്ഥത്തിൽ ഗൗരവമുള്ള രാമവചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ, കടുത്ത സംശയം ഉദിച്ചു. ഭീതിയേറ്റ സതി മഹേശനരികേ ചെന്നു; അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ആശങ്കാഭാരമായ വലിയൊരു ചിന്ത കിടന്നു. (53)

Verse 108 (चौपाई)

मैं संकर कर कहा न माना। निज अग्यानु राम पर आना।। जाइ उतरु अब देहउँ काहा। उर उपजा अति दारुन दाहा।। जाना राम सतीं दुखु पावा। निज प्रभाउ कछु प्रगटि जनावा।। सतीं दीख कौतुकु मग जाता। आगें रामु सहित श्री भ्राता।। फिरि चितवा पाछें प्रभु देखा। सहित बंधु सिय सुंदर वेषा।। जहँ चितवहिं तहँ प्रभु आसीना। सेवहिं सिद्ध मुनीस प्रबीना।। देखे सिव बिधि बिष्नु अनेका। अमित प्रभाउ एक तें एका।। बंदत चरन करत प्रभु सेवा। बिबिध बेष देखे सब देवा।।

maiṅ saṅkara kara kahā na mānā | nija agyānu rāma para ānā || jāi utaru aba dehuṅ kāhā | ura upajā ati dāruna dāhā || jānā rāma satīṅ dukhu pāvā | nija prabhāu kachu pragaṭi janāvā || satīṅ dīkha kautuku maga jātā | āgeṅ rāmu sahita śrī bhrātā || phiri chitavā pāchēṅ prabhu dēkhā | sahita bandhu siya sundara vēṣā || jahaṅ chitavahiṅ tahaṅ prabhu āsīnā | sēvahiṅ siddha munīsa prabīnā || dēkhē siva bidhi biṣṇu anēkā | amita prabhāu ēka tēṅ ēkā || baṅdata charana karata prabhu sēvā | bibidha bēṣa dēkhē saba dēvā ||

ഞാൻ, ശങ്കരൻ, അവൾ പറഞ്ഞത് സ്വീകരിച്ചില്ല; എന്റെ സ്വന്തം അജ്ഞാനം രാമന്റെ നേരെ ഉയർന്നു. ഇപ്പോൾ ഞാൻ എവിടേക്ക് പോകണം, എന്ത് മറുപടി നൽകണം? എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയങ്കരമായ ഒരു ദഹനം ഉണ്ടായി. രാമൻ സതി വേദനിച്ചു എന്ന് മനസ്സിലാക്കി; അദ്ദേഹം തന്റെ സ്വാഭാവികമായ മഹിമയുടെ ഒരു ഭാഗം വെളിപ്പെടുത്തി. സതി വഴിയിൽ ഒരു അത്ഭുതം കണ്ടു: മുന്നിൽ രാമൻ തന്റെ ഉത്തമനായ സഹോദരനോടൊപ്പം പോയി. പിന്നെ അവൾ വീണ്ടും നോക്കി, പിന്നിൽ ഭഗവാനെയും കണ്ടു, സഹോദരനോടും സീതയോടും ഒപ്പം, മനോഹരമായ രൂപത്തിൽ. അവൾ എവിടെ നോക്കിയാലും അവിടെ ഭഗവാൻ ഇരിക്കുന്നു, സിദ്ധന്മാരായ മുനിമാരും പ്രഗത്ഭരായ ദർശനങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ സേവിക്കുന്നു. അവൾ പല ശിവന്മാരെയും, പല ബ്രഹ്മാക്കളെയും, പല വിഷ്ണുക്കളെയും കണ്ടു, അളവറ്റ മഹിമ, ഓരോന്നും മറ്റൊന്നിനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം. എല്ലാ ദേവന്മാരും, വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളിൽ തൊഴുതുകൊണ്ടും സേവ ചെയ്തുകൊണ്ടും കാണപ്പെട്ടു.

Verse 109 (दोहा/सोरठा)

सती बिधात्री इंदिरा देखीं अमित अनूप। जेहिं जेहिं बेष अजादि सुर तेहि तेहि तन अनुरूप।।54।।

Satī bidhātrī indirā dekhīṁ amit anūpa. Jehiṁ jehiṁ beṣa ajādi sur tehi tehi tana anurūpa. ||54||

സതി, വിധാത്രി (സരസ്വതി), ഇന്ദിര (ലക്ഷ്മി) എന്നിവർ അനവധി, ഉപമയറ്റ രൂപങ്ങളെ ദർശിച്ചു. ബ്രഹ്മാവും ആദിദേവനും മുതലായ ദേവന്മാർ ഏതു വേഷത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുവോ, അതേ വേഷത്തിന് യോജിച്ചും കൃത്യമായും അവരുടെ ശരീരരൂപങ്ങൾ അവിടെയുണ്ടായി.

Verse 110 (चौपाई)

देखे जहँ तहँ रघुपति जेते। सक्तिन्ह सहित सकल सुर तेते।। जीव चराचर जो संसारा। देखे सकल अनेक प्रकारा।। पूजहिं प्रभुहि देव बहु बेषा। राम रूप दूसर नहिं देखा।। अवलोके रघुपति बहुतेरे। सीता सहित न बेष घनेरे।। सोइ रघुबर सोइ लछिमनु सीता। देखि सती अति भई सभीता।। हृदय कंप तन सुधि कछु नाहीं। नयन मूदि बैठीं मग माहीं।। बहुरि बिलोकेउ नयन उघारी। कछु न दीख तहँ दच्छकुमारी।। पुनि पुनि नाइ राम पद सीसा। चलीं तहाँ जहँ रहे गिरीसा।।

dekhe jahã̃-tahã̃ raghupati jete | saktin̐h sahita sakala sur tete || jīva carācara jo saṃsārā | dekhe sakala aneka prakārā || pūjahiṃ prabhuhī deva bahu beṣā | rāma rūpa dūsara nahiṃ dekhā || avaloke raghupati bahutere | sītā sahita na beṣ ghanere || soi raghuvara soi lachimana sītā | dekhi satī ati bhaī sabhītā || hṛdaya kaṃpa tana sudhi kachu nāhīṃ | nayana mūdi baiṭhīṃ maga māhīṃ || bahuri bilokeu nayana ughārī | kachu na dīkha tahã̃ dacchakumārī || puni-puni nāi rāma pada sīsā | calīṃ tahã̃ jahã̃ rahe girīsā ||

അവൾ എവിടെ നോക്കിയാലും അവിടെ രഘുപതി ഉണ്ടായിരുന്നു, അത്രയും പേരുണ്ടായിരുന്നു; അവരുടെ ശക്തികളോടൊപ്പം, ദേവന്മാരും അത്രയും പേരുണ്ടായിരുന്നു. ലോകത്ത് നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ചരാചര ജീവികളെല്ലാം അവൾ അനേകം രൂപങ്ങളിൽ കണ്ടു. ദേവതകൾ, പല വേഷങ്ങളിൽ, ഭഗവാനെ ആരാധിച്ചു; എന്നാൽ രാമന്റെ രൂപം മാത്രമേ കാണപ്പെട്ടുള്ളൂ. അവൾ നോക്കിയപ്പോൾ എല്ലായിടത്തും രഘുപതിയെ കണ്ടു, പല രാമന്മാരെ; സീതയോടും ഒപ്പം, എണ്ണമറ്റ വേഷങ്ങളിൽ. അതേ രഘുവീരൻ, അതേ ലക്ഷ്മണൻ, അതേ സീത തന്നെ: ഇത് കണ്ട് സതി അത്യധികം ഭയപ്പെട്ടു. അവളുടെ ഹൃദയം വിറച്ചു; ശരീരത്തിന്റെ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു, കണ്ണുകൾ അടച്ചുകൊണ്ട് അവൾ വഴിയിൽ ഇരുന്നു. പിന്നെ അവൾ കണ്ണുകൾ തുറന്നു വീണ്ടും നോക്കി, എന്നാൽ ദക്ഷപുത്രിക്ക് അവിടെ ഒന്നും കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ആവർത്തിച്ച് തല കുനിച്ചുകൊണ്ട് രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ, അവൾ ഗിരീശൻ താമസിക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി.

Verse 111 (दोहा/सोरठा)

गई समीप महेस तब हँसि पूछी कुसलात। लीन्ही परीछा कवन बिधि कहहु सत्य सब बात।।55।।

gaī samīpa mahesa taba hãsi pūchī kusalāta | līnhī parīchā kavan bidhi kahahu satya saba bāta ||55||

അവൾ മഹേശനടുത്തേക്ക് ചെന്നു; പിന്നെ പുഞ്ചിരിയോടെ അവന്റെ ക്ഷേമം ചോദിച്ചു: “എങ്ങനെയായിരുന്നു നീ ആ പരീക്ഷണം ഏറ്റെടുത്തത്? ഒട്ടും മറച്ചുവെക്കാതെ, സത്യമായി, ആ മുഴുവൻ കാര്യവും എനിക്കു പറയുക.”

Verse 112 (चौपाई)

सतीं समुझि रघुबीर प्रभाऊ। भय बस सिव सन कीन्ह दुराऊ।। कछु न परीछा लीन्हि गोसाई। कीन्ह प्रनामु तुम्हारिहि नाई।। जो तुम्ह कहा सो मृषा न होई। मोरें मन प्रतीति अति सोई।। तब संकर देखेउ धरि ध्याना। सतीं जो कीन्ह चरित सब जाना।। बहुरि राममायहि सिरु नावा। प्रेरि सतिहि जेहिं झूँठ कहावा।। हरि इच्छा भावी बलवाना। हृदयँ बिचारत संभु सुजाना।। सतीं कीन्ह सीता कर बेषा। सिव उर भयउ बिषाद बिसेषा।। जौं अब करउँ सती सन प्रीती। मिटइ भगति पथु होइ अनीती।।

satīṁ samujhi raghubīra prabhāū | bhaya basa siva sana kīnha durāū || kachu na parīchā līnhi gosāī | kīnha pranāmu tumhārihi nāī || jo tumha kahā so mṛṣā na hoī | morẽ mana pratīti ati soī || taba saṅkara dekheu dhari dhyānā | satīṁ jo kīnha carita saba jānā || bahuri rāma-māyahi siru nāvā | preri satihi jehiṁ jhūṭha kahāvā || hari icchā bhāvī balavānā | hṛdayaṁ bicārata saṁbhu sujānā || satīṁ kīnha sītā kara beṣā | siva ura bhayu biṣāda biśeṣā || jaũ aba karuũ satī sana prītī | miṭai bhagati pathu hoi anītī ||

സതി, രഘുവീരന്റെ മഹിമ മനസ്സിലാക്കിയിട്ടും, ഭയത്താൽ അടക്കപ്പെട്ട്, ശിവനിൽ നിന്ന് തന്റെ ഉദ്ദേശ്യം മറച്ചുവെച്ചു. ഭഗവാൻ ഒരു പരീക്ഷയും എടുത്തില്ല; അദ്ദേഹം അവൾക്ക് അർഹിക്കുന്ന രീതിയിൽ തന്നെ തല കുനിച്ചു. "നിങ്ങൾ പറഞ്ഞത് തെറ്റായിരിക്കാൻ കഴിയില്ല; എന്റെ ഹൃദയം അതിൽ ഉറച്ച വിശ്വാസം പുലർത്തുന്നു." പിന്നെ ശങ്കരൻ, ധ്യാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, സതി ചെയ്ത എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും അറിഞ്ഞു. വീണ്ടും അദ്ദേഹം രാമന്റെ മായയ്ക്ക് തല കുനിച്ചു, അത് സതിയെ അസത്യം പറയാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഹരിയുടെ ഇച്ഛയും വിധിയുടെ ശക്തിയും പ്രബലമാണ്, ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനിയായ ശംഭു ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ചു. സതി സീതയുടെ വേഷം സ്വീകരിച്ചിരുന്നു; ശിവന്റെ നെഞ്ചിൽ പ്രത്യേകമായ ഒരു ദുഃഖം ഉണ്ടായി. "ഇപ്പോൾ ഞാൻ സതിയോട് സ്നേഹം തുടരുകയാണെങ്കിൽ, ഭക്തിയുടെ പാത നഷ്ടപ്പെടും, നടത്തം അധർമ്മത്തിലേക്ക് തിരിയും."

Verse 113 (दोहा/सोरठा)

परम पुनीत न जाइ तजि किएँ प्रेम बड़ पापु। प्रगटि न कहत महेसु कछु हृदयँ अधिक संतापु।।56।।

parama punīta na jāi taji kiẽ prema baṛa pāpu | pragaṭi na kahata mahesu kachu hṛdayã adhika santāpu ||56||

ഏറ്റവും പവിത്രമായ മാർഗ്ഗം പോലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല; എന്നാൽ മോഹബന്ധം കൊണ്ടു അതിനെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ആ കുറ്റം മഹാപാപമായി മാറുന്നു. അതുകൊണ്ടു മഹേശൻ ഒന്നും തുറന്നു പറഞ്ഞില്ല—ഹൃദയത്തിനുള്ളിൽ ദുഃഖത്തിന്റെ തീക്ഷ്ണമായ ദഹനം മാത്രമേ വർദ്ധിച്ചിരുന്നുള്ളൂ. ||56||

Verse 114 (चौपाई)

तब संकर प्रभु पद सिरु नावा। सुमिरत रामु हृदयँ अस आवा।। एहिं तन सतिहि भेट मोहि नाहीं। सिव संकल्पु कीन्ह मन माहीं।। अस बिचारि संकरु मतिधीरा। चले भवन सुमिरत रघुबीरा।। चलत गगन भै गिरा सुहाई। जय महेस भलि भगति दृढ़ाई।। अस पन तुम्ह बिनु करइ को आना। रामभगत समरथ भगवाना।। सुनि नभगिरा सती उर सोचा। पूछा सिवहि समेत सकोचा।। कीन्ह कवन पन कहहु कृपाला। सत्यधाम प्रभु दीनदयाला।। जदपि सतीं पूछा बहु भाँती। तदपि न कहेउ त्रिपुर आराती।।

taba saṅkara prabhu pada siru nāvā | sumirata rāmu hṛdayaṁ asa āvā || ehiṁ tana satihi bheṭa mohi nāhīṁ | siva saṅkalpu kīnha mana māhīṁ || asa bicāri saṅkaru mati-dhīrā | cale bhavana sumirata raghu-bīrā || calata gagana bhai girā suhāī | jaya mahesa bhali bhagati dṛṛhāī || asa pana tumha binu karai ko ānā | rāma-bhagata samaratha bhagavānā || suni nabha-girā satī ura socā | pūchā sivahi sameta sakocā || kīnha kavan pana kahahu kṛpālā | satya-dhāma prabhu dīna-dayālā || jadapi satīṁ pūchā bahu bhāँtī | tadapi na kaheu tripura ārātī ||

അന്ന് ശങ്കരൻ ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങളിൽ തല കുനിച്ചു; രാമനെ സ്മരിക്കുമ്പോൾ, ഈ ചിന്ത അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉണ്ടായി: "ഈ ശരീരത്തിൽ ഞാൻ സതിയെ കാണില്ല." ഇങ്ങനെ ശിവൻ മനസ്സിൽ ഒരു സങ്കല്പം രൂപപ്പെടുത്തി. അങ്ങനെ ചിന്തിച്ചതിന് ശേഷം, സ്ഥിരമനസ്സുള്ള ശങ്കരൻ തന്റെ വാസസ്ഥലത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു, രഘുവംശത്തിലെ വീരനെ എപ്പോഴും സ്മരിച്ചുകൊണ്ട്. അദ്ദേഹം പോകുമ്പോൾ, ആകാശത്തിൽ ഒരു കൃപയുള്ള ശബ്ദം കേൾക്കപ്പെട്ടു: "മഹേശന് ജയം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തി ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു! നിങ്ങൾ കൂടാതെ മറ്റാർക്കാണ് ഇത്തരത്തിലുള്ള ഒരു പ്രതിജ്ഞ എടുക്കാൻ കഴിയുക? രാമഭക്തൻ ശരിക്കും ഒരു ശക്തനായ നാഥനാണ്." ആകാശത്തിലെ ആ ഉച്ചാരണം കേട്ട്, സതി ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ചു, കുറച്ച് മടിയോടെ ശിവനോട് ചോദിച്ചു: "നിങ്ങൾ എന്ത് പ്രതിജ്ഞ എടുത്തു, കരുണാനിധീ, സത്യത്തിന്റെ ആസ്ഥാനം, ദീനരോട് കരുണ കാണിക്കുന്നവാ?" സതി പല വിധത്തിൽ ചോദിച്ചിട്ടും, ത്രിപുരന്റെ ശത്രു അവൾക്ക് പറഞ്ഞുകൊടുത്തില്ല.

Verse 115 (दोहा/सोरठा)

सतीं हृदय अनुमान किय सबु जानेउ सर्बग्य। कीन्ह कपटु मैं संभु सन नारि सहज जड़ अग्य।।57क।। जलु पय सरिस बिकाइ देखहु प्रीति कि रीति भलि। बिलग होइ रसु जाइ कपट खटाई परत पुनि।।57ख।।

satīṁ hṛdaya anumāna kiya sabu jāneu sarbagya. kīnha kapaṭu maiṁ saṁbhu sana nāri sahaja jaṛa agya..57ka.. jalu paya sarisa bikāi dekhahu prīti ki rīti bhali. bilaga hoi rasu jāi kapaṭa khaṭāī parata puni..57kha..

സതി ഹൃദയത്തിൽ ആലോചിച്ചു എല്ലാം മനസ്സിലാക്കി—കാരണം പ്രഭു സർവ്വജ്ഞൻ ആണല്ലോ. “ശംഭുവിനോടു ഞാൻ എന്തൊരു കപടം ചെയ്തു!” എന്ന് അവൾ വിലപിച്ചു; “സ്ത്രീ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ മന്ദബുദ്ധിയും അജ്ഞതയും ഉള്ളവളല്ലോ.” (57ക) “വെള്ളവും പാലും ഒരുപോലെ തോന്നും; ഒരുപോലെ വിറ്റുപോകാനും ഇടയുണ്ട്—പ്രേമത്തിന്റെ സത്യാചാരം എത്ര മനോഹരം! കപടം വേർതിരിഞ്ഞുപോയാൽ മാധുര്യം നഷ്ടമാകും; പിന്നെ തിരികെ വരുന്നത് പുളിപ്പു മാത്രമേയുള്ളൂ.” (57ഖ)

Verse 116 (चौपाई)

हृदयँ सोचु समुझत निज करनी। चिंता अमित जाइ नहि बरनी।। कृपासिंधु सिव परम अगाधा। प्रगट न कहेउ मोर अपराधा।। संकर रुख अवलोकि भवानी। प्रभु मोहि तजेउ हृदयँ अकुलानी।। निज अघ समुझि न कछु कहि जाई। तपइ अवाँ इव उर अधिकाई।। सतिहि ससोच जानि बृषकेतू। कहीं कथा सुंदर सुख हेतू।। बरनत पंथ बिबिध इतिहासा। बिस्वनाथ पहुँचे कैलासा।। तहँ पुनि संभु समुझि पन आपन। बैठे बट तर करि कमलासन।। संकर सहज सरुप सम्हारा। लागि समाधि अखंड अपारा।।

hṛdayaṁ socu samujhata nija karanī. ciṁtā amita jāi nahiṁ baranī.. kṛpāsiṁdhu siva parama agādhā. pragaṭa na kaheū mora aparādhā.. saṅkara rukha avaloki bhavānī. prabhu mohi tajeū hṛdayaṁ akulānī.. nija agha samujhi na kachu kahi jāī. tapai avāṁ iva ura adhikāī.. satihi sasoca jāni bṛṣaketū. kahīṁ kathā suṁdara sukha hetū.. baranata pantha bibidha itihāsā. bisvanātha pahuṁce kailāsā.. tahaṁ puni saṁbhu samujhi pana āpana. baiṭhe baṭa tara kari kamalāsana.. saṅkara sahaja sarupa samhārā. lāgi samādhi akhaṁḍa apārā..

ഹൃദയത്തിൽ അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചു, തന്റെ സ്വന്തം പ്രവൃത്തി വിലയിരുത്തി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്കണ്ഠ അളവറ്റതായിരുന്നു, പൂർണ്ണമായി വിവരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ശിവൻ, കരുണയുടെ സമുദ്രം, അഗാധമായി ആഴമേറിയവനായിരുന്നു; അദ്ദേഹം എന്റെ കുറ്റം പരസ്യമായി പറഞ്ഞില്ല. ശങ്കരന്റെ ആന്തരിക സൂചന കണ്ട്, ഭവാനി ഹൃദയത്തിൽ അസ്വസ്ഥയായി, ഭഗവാൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് കരുതി. സ്വന്തം തെറ്റ് അറിഞ്ഞിട്ടും, അവൾക്ക് ഒന്നും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; നെഞ്ചിൽ അഗ്നി പോലെ കത്തി, വേദന ഉള്ളിൽ ഉയർന്നു. സതി ഇങ്ങനെ വിഷമിക്കുന്നത് മനസ്സിലാക്കി, വൃഷകേതു അവൾക്ക് ആശ്വാസത്തിനായി ചില സുന്ദരമായ കഥകൾ പറഞ്ഞു. വഴിയെക്കുറിച്ചും വിവിധ പുരാതന ചരിത്രങ്ങളെക്കുറിച്ചും പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, വിശ്വനാഥൻ കൈലാസത്തിൽ എത്തി. അവിടെ വീണ്ടും, തന്റെ സ്വന്തം സങ്കല്പം ഓർത്തുകൊണ്ട്, ശംഭു ഒരു ആൽമരത്തിന് കീഴിൽ പത്മാസനത്തിൽ ഇരുന്നു. ശങ്കരൻ തന്റെ സ്വാഭാവികമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് സ്വയം ശേഖരിച്ച് അഖണ്ഡവും അളവറ്റതുമായ സമാധിയിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 117 (दोहा/सोरठा)

सती बसहि कैलास तब अधिक सोचु मन माहिं। मरमु न कोऊ जान कछु जुग सम दिवस सिराहिं।।58।।

satī basahi kailāsa taba adhika socu mana māhim̐ | maramu na koū jāna kachu juga sama divasa sirāhim̐ ||58||

അപ്പോൾ സതി കൈലാസത്തിൽ വസിച്ചു; ആഴമുള്ള ആശങ്കയിൽ അവളുടെ മനസ്സ് ഭാരപ്പെട്ടു. ഉള്ളിലെ രഹസ്യം ആരും ഗ്രഹിക്കാനായില്ല; യുഗംപോലെ നീണ്ട ദിവസങ്ങൾ ഒഴുകിപ്പോയി.

Verse 118 (चौपाई)

नित नव सोचु सतीं उर भारा। कब जैहउँ दुख सागर पारा।। मैं जो कीन्ह रघुपति अपमाना। पुनिपति बचनु मृषा करि जाना।। सो फलु मोहि बिधाताँ दीन्हा। जो कछु उचित रहा सोइ कीन्हा।। अब बिधि अस बूझिअ नहि तोही। संकर बिमुख जिआवसि मोही।। कहि न जाई कछु हृदय गलानी। मन महुँ रामाहि सुमिर सयानी।। जौ प्रभु दीनदयालु कहावा। आरती हरन बेद जसु गावा।। तौ मैं बिनय करउँ कर जोरी। छूटउ बेगि देह यह मोरी।। जौं मोरे सिव चरन सनेहू। मन क्रम बचन सत्य ब्रतु एहू।।

nita nava socu satīṁ ura bhārā | kaba jaihaũ dukha-sāgara pārā || maiṁ jo kīnha raghupati apamānā | puni-pati bacanu mṛṣā kari jānā || so phalu mohi bidhātāṁ dīnhā | jo kachu ucita rahā soi kīnhā || aba bidhi asa būjhi-a nahi tohi | śaṅkara-bimukha jiāva-si mohi || kahi na jāī kachu hṛdaya galānī | mana mahũ rāmāhi sumira sayānī || jau prabhu dīna-dayālu kahāvā | ārati-harana beda jasu gāvā || tau maiṁ binaya karaũ kara jorī | chūṭau begi deha yaha morī || jaũ more siva carana sanehū | mana krama bacana satya bratu ehū ||

ഓരോ ദിവസവും പുതിയ ഉത്കണ്ഠയുടെ ഭാരം സതിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ കിടക്കുന്നു: ഞാൻ എപ്പോൾ ഈ ദുഃഖസാഗരത്തിന്റെ അക്കരെ എത്തും? ഞാൻ രഘുപതിയെ അപമാനിച്ചു; എന്റെ സ്വന്തം നാഥന്റെ വാക്കിനെ തെറ്റായി കണക്കാക്കി. ആ ഫലം വിധാതാവ് എനിക്ക് നൽകി; എന്താണ് ഉചിതമായിരുന്നത് അത് മാത്രമേ സംഭവിച്ചുള്ളൂ. ഇപ്പോൾ വിധി ഇങ്ങനെയാണ്, നിന്റെ ബോധത്തിൽ പരിഹാരമില്ല: ഞാൻ ശങ്കരനിൽ നിന്ന് അകന്നു നിൽക്കുന്നെങ്കിൽ, എനിക്ക് എന്തിന് ജീവിക്കണം? ഹൃദയത്തിലെ പശ്ചാത്താപം പറയാൻ കഴിയില്ല; എന്റെ മനസ്സിൽ, ജ്ഞാനത്തോടെ, ഞാൻ രാമനിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ഭഗവാൻ ദീനരോട് കരുണ കാണിക്കുന്നവൻ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, വേദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കീർത്തി ദുഃഖം നീക്കുന്നവൻ എന്ന് ഗാനം ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ, അപ്പോൾ ഞാൻ കൈകൾ കൂപ്പി പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു: ഈ ശരീരം വേഗം വിടുവിക്കണേ. എനിക്ക് ശിവന്റെ പാദങ്ങളിൽ സ്നേഹമുണ്ടെങ്കിൽ, ഈ പ്രതിജ്ഞ മനസ്സിലും പ്രവൃത്തിയിലും വാക്കിലും സത്യമാകട്ടെ.

Verse 119 (दोहा/सोरठा)

तौ सबदरसी सुनिअ प्रभु करउ सो बेगि उपाइ। होइ मरनु जेही बिनहिं श्रम दुसह बिपत्ति बिहाइ।।59।।

tau sabadarasī suni'a prabhu karau so begi upāi | hoi maranu jehi binahiṃ śrama dusaha bipatti bihāi ||59||

അതുകൊണ്ട്, സർവ്വദർശിയായ പ്രഭോ, പ്രസാദിച്ചു കേൾക്കണമേ: ഉടൻ തന്നെ ആ പരിഹാരം ആലോചിക്കണമേ— കഠിനമായ പരിശ്രമമില്ലാതെ തന്നെ ഈ സഹിക്കാനാവാത്ത വിപത്ത് നീങ്ങിപ്പോകാൻ; അതിന് അവസാനം മരണമാകേണ്ടിവന്നാലും.

Verse 120 (चौपाई)

एहि बिधि दुखित प्रजेसकुमारी। अकथनीय दारुन दुखु भारी।। बीतें संबत सहस सतासी। तजी समाधि संभु अबिनासी।। राम नाम सिव सुमिरन लागे। जानेउ सतीं जगतपति जागे।। जाइ संभु पद बंदनु कीन्ही। सनमुख संकर आसनु दीन्हा।। लगे कहन हरिकथा रसाला। दच्छ प्रजेस भए तेहि काला।। देखा बिधि बिचारि सब लायक। दच्छहि कीन्ह प्रजापति नायक।। बड़ अधिकार दच्छ जब पावा। अति अभिमानु हृदयँ तब आवा।। नहिं कोउ अस जनमा जग माहीं। प्रभुता पाइ जाहि मद नाहीं।।

ehi bidhi dukhita prajesakumārī | akathanīya dāruna dukhu bhārī || bīteṁ saṁbata sahasa satāsī | tajī samādhi saṁbhu abināsī || rāma nāma siva sumirana lāge | jāneu satīṁ jagatapati jāge || jāi saṁbhu pada bandanu kīnhī | sanamukha saṅkara āsanu dīnhā || lage kahan harikathā rasālā | daccha prajesa bhae tehi kālā || dekhā bidhi bicāri saba lāyaka | dacchahi kīnha prajāpatī nāyaka || baṛa adhikāra daccha jaba pāvā | ati abhimānu hṛdayaṁ taba āvā || nahiṁ kou asa janamā jaga māhīṁ | prabhutā pāi jāhi mada nāhīṁ ||

ഇങ്ങനെ പ്രജാപതിയുടെ പുത്രി ദുഃഖിതയായി തുടർന്നു, പറയാൻ കഴിയാത്ത ഭയങ്കരമായ ദുഃഖം വഹിച്ചു. ആയിരത്തി എൺപത്തേഴ് വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോയപ്പോൾ, അവിനാശിയായ ശംഭു തന്റെ തപസ്സിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു. ശിവൻ രാമനാമം സ്മരിക്കാൻ തുടങ്ങി; സതി ലോകനാഥൻ ഉണർന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കി. അവൾ ചെന്ന് ശംഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദനം ചെയ്തു; ശങ്കരൻ അവൾക്ക് നേരെ നിന്ന് ഒരു ആസനം നൽകി. അന്ന് അദ്ദേഹം ഹരിയുടെ അമൃതമധുരമായ കഥ പറയാൻ തുടങ്ങി. ആ കാലത്ത് ദക്ഷൻ ഒരു പ്രജാപതിയായി. ബ്രഹ്മാവ്, ചിന്തിച്ചതിന് ശേഷം, അദ്ദേഹത്തെ യോഗ്യനായി കണ്ട്, ദക്ഷനെ പ്രജാപതികളിൽ പ്രധാനിയാക്കി. ദക്ഷന് വലിയ അധികാരം ലഭിച്ചപ്പോൾ, അഹങ്കാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ ലോകത്ത് ജനിച്ചവരിൽ അധികാരം നേടിയതിന് ശേഷം അഹങ്കാരത്താൽ പിടിക്കപ്പെടാത്തവർ ആരുമില്ല.

Verse 121 (दोहा/सोरठा)

दच्छ लिए मुनि बोलि सब करन लगे बड़ जाग। नेवते सादर सकल सुर जे पावत मख भाग।।60।।

dachchha liye muni boli saba karana lage baṛa jāga | nevate sādar sakala sura je pāvata makha bhāga ||60||

ദക്ഷനോടൊപ്പം ഋഷിമാരെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി, അവർ മഹായാഗം ആരംഭിച്ചു. യാഗത്തിൽ നിശ്ചിത ഭാഗം ലഭിക്കേണ്ട ദേവന്മാരെല്ലാം—ആചാരപൂർവ്വം—അവൻ ക്ഷണപത്രം അയച്ചു വിളിച്ചു.

Verse 122 (चौपाई)

किंनर नाग सिद्ध गंधर्बा। बधुन्ह समेत चले सुर सर्बा।। बिष्नु बिरंचि महेसु बिहाई। चले सकल सुर जान बनाई।। सतीं बिलोके ब्योम बिमाना। जात चले सुंदर बिधि नाना।। सुर सुंदरी करहिं कल गाना। सुनत श्रवन छूटहिं मुनि ध्याना।। पूछेउ तब सिवँ कहेउ बखानी। पिता जग्य सुनि कछु हरषानी।। जौं महेसु मोहि आयसु देहीं। कुछ दिन जाइ रहौं मिस एहीं।। पति परित्याग हृदय दुखु भारी। कहइ न निज अपराध बिचारी।। बोली सती मनोहर बानी। भय संकोच प्रेम रस सानी।।

kiṁnara nāga siddha gandharbā | badhunha sameta cale sura sarbā || biṣṇu birañci mahesu bihāī | cale sakala sura jāna banāī || satīṁ biloke byoma bimānā | jāta cale sundara bidhi nānā || sura suṁdarī karahiṁ kala gānā | sunata śravaṇa chūṭahiṁ muni dhyānā || pūcheu taba sivaṁ kaheu bakhānī | pitā jagya suni kachu haraṣānī || jauṁ mahesu mohi āyasu dehīṁ | kucha dina jāi rahauṁ misa ehīṁ || pati parityāga hṛdaya dukhu bhārī | kahai na nija aparādha bicārī || bolī satī manohara bānī | bhaya saṁkoca prema rasa sānī ||

കിന്നരർ, നാഗർ, സിദ്ധർ, ഗന്ധർവർ, ദേവന്മാരുടെ എല്ലാ സംഘങ്ങളും പുറപ്പെട്ടു, അവരുടെ ഭാര്യമാർ അവരോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. വിഷ്ണു, ബ്രഹ്മാവ്, മഹേശൻ എന്നിവരെ ഒഴിവാക്കി, മറ്റെല്ലാ ദേവന്മാരും യാത്ര ചെയ്തു, യാത്രയ്ക്കായി ഉദ്ദേശ്യപൂർവ്വം അണിനിരന്നതുപോലെ. സതി ആകാശത്തിൽ പല സുന്ദരമായ വിമാനങ്ങൾ വിവിധ രീതിയിൽ നീങ്ങുന്നത് കണ്ടു. ദേവസ്ത്രീകൾ മധുരമായ ഗാനങ്ങൾ പാടി; അത് കേട്ട്, മുനിമാർക്ക് പോലും ധ്യാനം ഭംഗപ്പെട്ടു. പിന്നെ അവൾ ശിവനോട് ചോദിച്ചു, അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു: തന്റെ പിതാവിന്റെ യാഗത്തെക്കുറിച്ച് കേട്ടപ്പോൾ അവൾക്ക് ഒരു സന്തോഷം തോന്നി. "മഹേശൻ എനിക്ക് അനുവാദം തരുകയാണെങ്കിൽ, ഞാൻ അവിടെ പോയി കുറച്ച് ദിവസം താമസിക്കും, ഇത് എന്റെ ഒരു പഴുതായി എടുക്കുന്നു." എന്നാൽ ഭർത്താവിനെ അവഗണിക്കുന്ന ചിന്തയിൽ ദുഃഖത്തിന്റെ ഭാരം ഹൃദയത്തിൽ കിടന്നു; അവൾ സ്വന്തം തെറ്റ് ചിന്തിച്ചില്ല. സതി മനോഹരമായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു, സ്നേഹത്തിൽ മുഴുകി, എന്നാൽ ഭയത്താലും ലജ്ജയാലും നിറഞ്ഞിരുന്നു.