Prakarana 6

Verse 102 (छंद)

मुनि धीर जोगी सिद्ध संतत बिमल मन जेहि ध्यावहीं। कहि नेति निगम पुरान आगम जासु कीरति गावहीं।। सोइ रामु ब्यापक ब्रह्म भुवन निकाय पति माया धनी। अवतरेउ अपने भगत हित निजतंत्र नित रघुकुलमनि।।

muni dhīra jogī siddha santata bimala mana jehi dhyāvahīṃ | kahi neti nigama purāna āgama jāsu kīrati gāvahīṃ || soi rāmu byāpaka brahma bhuvana nikāya pati māyā dhanī | avatareu apane bhagata hita nijataṃtra nita raghukula-maṇi ||

Sages, steadfast men, yogins, and perfected saints—whose minds are ever pure—meditate upon Him. The Vedas, by the method of ‘not this, not this,’ and the Purāṇas and Āgamas sing His glory. That very One is Rāma: the all-pervading Brahman, Lord of the entire host of worlds, Master of Māyā. For the welfare of His devotees He has descended of His own sovereign will—ever the jewel of Raghu’s line.

Verse 103 (दोहा/सोरठा)

लाग न उर उपदेसु जदपि कहेउ सिवँ बार बहु॥ बोले बिहसि महेसु हरिमाया बलु जानि जियँ॥51॥

lāga na ura upadesu jadapi kaheu sivaṁ bāra bahu. बोले bihasi mahesu hari-māyā balu jāni jiyaṁ. ||51||

ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਬਚਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਤਦ ਮਹੇਸ਼ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲੇ—ਹਰੀ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਬਲ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਸਮਝ ਕੇ।

Verse 104 (चौपाई)

जौं तुम्हरें मन अति संदेहू। तौ किन जाइ परीछा लेहू।। तब लगि बैठ अहउँ बटछाहिं। जब लगि तुम्ह ऐहहु मोहि पाही।। जैसें जाइ मोह भ्रम भारी। करेहु सो जतनु बिबेक बिचारी।। चलीं सती सिव आयसु पाई। करहिं बिचारु करौं का भाई।। इहाँ संभु अस मन अनुमाना। दच्छसुता कहुँ नहिं कल्याना।। मोरेहु कहें न संसय जाहीं। बिधी बिपरीत भलाई नाहीं।। होइहि सोइ जो राम रचि राखा। को करि तर्क बढ़ावै साखा।। अस कहि लगे जपन हरिनामा। गई सती जहँ प्रभु सुखधामा।।

jauṁ tumharẽ mana ati saṁdehū | tau kina jāi parīchā lehū || taba lagi baiṭha ahauṁ baṭachāhĩ | jaba lagi tumha aihahu mohi pāhī || jaisẽ jāi moha bhrama bhārī | karehu so jatanu bibeka bicārī || calīṁ satī siva āyasu pāī | karahiṁ bicāru karauṁ kā bhāī || ihāṁ saṁbhu asa mana anumānā | daccha-sutā kahuṁ nahiṁ kalyānā || morehu kahẽ na saṁsaya jāhīṁ | bidhī biparīta bhalāī nāhīṁ || hoihi soi jo rāma raci rākhā | ko kari tarka baḍhāvai sākhā || asa kahi lage japaṇa harināmā | gaī satī jahāṁ prabhu sukhadhāmā ||

“If there be in your mind great doubt, then why not go and take the test yourself? Until then I shall sit beneath the shade of the banyan, until you return to me. Go, and as you dispel this heavy delusion and error, make such effort with discerning thought. Sati set forth, having received Shiva’s command; yet she pondered within herself: ‘What shall I do, dear brother?’ Here Shambhu thus surmised in his heart: ‘For Daksha’s daughter there is no auspicious end in this.’ Even by my telling, her doubt will not depart; and what runs contrary to destiny brings no good. What will be, will be—just as Rama has ordained; who by mere argument can make the branches of fate grow further? So saying, he began to repeat Hari’s Name; and Sati went to where the Lord, the abode of bliss, was.”

Verse 105 (दोहा/सोरठा)

पुनि पुनि हृदयँ विचारु करि धरि सीता कर रुप। आगें होइ चलि पंथ तेहि जेहिं आवत नरभूप।।52।।

puni puni hṛdayã vicāru kari dhari sītā kara rūpa | āgẽ hoi cali pantha tehi jehĩ āvata nara-bhūpa ||52||

ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਓਹੀ ਰਾਹ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਪਈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। (52)

Verse 106 (चौपाई)

लछिमन दीख उमाकृत बेषा चकित भए भ्रम हृदयँ बिसेषा।। कहि न सकत कछु अति गंभीरा। प्रभु प्रभाउ जानत मतिधीरा।। सती कपटु जानेउ सुरस्वामी। सबदरसी सब अंतरजामी।। सुमिरत जाहि मिटइ अग्याना। सोइ सरबग्य रामु भगवाना।। सती कीन्ह चह तहँहुँ दुराऊ। देखहु नारि सुभाव प्रभाऊ।। निज माया बलु हृदयँ बखानी। बोले बिहसि रामु मृदु बानी।। जोरि पानि प्रभु कीन्ह प्रनामू। पिता समेत लीन्ह निज नामू।। कहेउ बहोरि कहाँ बृषकेतू। बिपिन अकेलि फिरहु केहि हेतू।।

lachimana dīkha umākṛta beṣā cakita bhae bhrama hṛdayaṁ biseṣā.|| kahi na sakata kachu ati gaṁbhīrā. prabhu prabhāu jānata matidhīrā.|| satī kapaṭu jāneu surasvāmī. sabadarasī saba aṁtarajāmī.|| sumirata jāhi miṭai agyānā. soi sarabagya rāmu bhagavānā.|| satī kīnha caha tahaṁhūṁ durāū. dekahu nāri subhāva prabhāū.|| nija māyā balu hṛdayaṁ bakhānī. bole bihasi rāmu mṛdu bānī.|| jori pāni prabhu kīnha pranāmū. pitā sameta līnha nija nāmū.|| kaheu bahori kahāṁ bṛṣaketū. bipina akeli phirahu kehi hetū.||

Lakshman, seeing the guise assumed by Uma, was astonished, and a special confusion arose within his heart. He could say nothing—so grave was the matter; yet the wise know well the Lord’s majesty. The Lord of the gods perceived Sati’s deceit—He who sees all and knows every heart. By remembering whom ignorance is destroyed—He alone is the all-knowing Lord Rama. Sati tried, even then, to conceal it; behold the power of a woman’s nature. Declaring in His heart the might of His own Māyā, Rama spoke with a smile, in gentle words. With joined hands the Lord made obeisance, and, naming Himself, took His lineage with His father. Then He said again, “Where are you going, O Vṛṣaketu? Why do you wander alone in the forest?”

Verse 107 (दोहा/सोरठा)

राम बचन मृदु गूढ़ सुनि उपजा अति संकोचु। सती सभीत महेस पहिं चलीं हृदयँ बड़ सोचु।।53।।

rāma bacana mṛdu gūṛha suni upajā ati saṅkocu | satī sabhīta mahesa pahiṁ calīṁ hṛdayaṁ baṛa socu ||53||

ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ—ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਮਿੱਠੇ, ਪਰ ਅਰਥ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰ—ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਤੀਖੀ ਝਿਝਕ ਉੱਠੀ। ਸਤੀ ਹੁਣ ਸਹਿਮੀ ਹੋਈ ਮਹੇਸ਼ ਕੋਲ ਗਈ; ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਧਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। (53)

Verse 108 (चौपाई)

मैं संकर कर कहा न माना। निज अग्यानु राम पर आना।। जाइ उतरु अब देहउँ काहा। उर उपजा अति दारुन दाहा।। जाना राम सतीं दुखु पावा। निज प्रभाउ कछु प्रगटि जनावा।। सतीं दीख कौतुकु मग जाता। आगें रामु सहित श्री भ्राता।। फिरि चितवा पाछें प्रभु देखा। सहित बंधु सिय सुंदर वेषा।। जहँ चितवहिं तहँ प्रभु आसीना। सेवहिं सिद्ध मुनीस प्रबीना।। देखे सिव बिधि बिष्नु अनेका। अमित प्रभाउ एक तें एका।। बंदत चरन करत प्रभु सेवा। बिबिध बेष देखे सब देवा।।

maiṅ saṅkara kara kahā na mānā | nija agyānu rāma para ānā || jāi utaru aba dehuṅ kāhā | ura upajā ati dāruna dāhā || jānā rāma satīṅ dukhu pāvā | nija prabhāu kachu pragaṭi janāvā || satīṅ dīkha kautuku maga jātā | āgeṅ rāmu sahita śrī bhrātā || phiri chitavā pāchēṅ prabhu dēkhā | sahita bandhu siya sundara vēṣā || jahaṅ chitavahiṅ tahaṅ prabhu āsīnā | sēvahiṅ siddha munīsa prabīnā || dēkhē siva bidhi biṣṇu anēkā | amita prabhāu ēka tēṅ ēkā || baṅdata charana karata prabhu sēvā | bibidha bēṣa dēkhē saba dēvā ||

I, Shankar, did not accept what she said; my own ignorance rose against Rama. Now where shall I go and offer an answer? A most dreadful burning sprang up within my heart. Rama understood that Sati had been pained; he revealed a little of his innate majesty. Sati beheld a marvel upon the road: ahead went Rama with his noble brother. Then she looked again—behind, she saw the Lord as well, with his brother and Sita, in exquisite guise. Wherever she cast her glance, there the Lord was seated, served by perfected sages and most eminent seers. She saw many Shivas, many Brahmas, many Vishnus—an immeasurable glory, each surpassing the next. All the gods, in diverse forms, were seen bowing at his feet and rendering him service.

Verse 109 (दोहा/सोरठा)

सती बिधात्री इंदिरा देखीं अमित अनूप। जेहिं जेहिं बेष अजादि सुर तेहि तेहि तन अनुरूप।।54।।

Satī bidhātrī indirā dekhīṁ amit anūpa. Jehiṁ jehiṁ beṣa ajādi sur tehi tehi tana anurūpa. ||54||

ਸਤੀ, ਵਿਧਾਤ੍ਰੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਅਤੇ ਇੰਦਿਰਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਤੇ ਅਤੁੱਲ ਰੂਪ ਵੇਖੇ। ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਵੇਸ਼ ਵਿਚ ਦੇਵਤਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਹੋਰ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਓਸੇ ਵੇਸ਼ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਠੀਕ ਓਹੇ ਜਿਹੇ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਹੀ ਮਿਲੇ।

Verse 110 (चौपाई)

देखे जहँ तहँ रघुपति जेते। सक्तिन्ह सहित सकल सुर तेते।। जीव चराचर जो संसारा। देखे सकल अनेक प्रकारा।। पूजहिं प्रभुहि देव बहु बेषा। राम रूप दूसर नहिं देखा।। अवलोके रघुपति बहुतेरे। सीता सहित न बेष घनेरे।। सोइ रघुबर सोइ लछिमनु सीता। देखि सती अति भई सभीता।। हृदय कंप तन सुधि कछु नाहीं। नयन मूदि बैठीं मग माहीं।। बहुरि बिलोकेउ नयन उघारी। कछु न दीख तहँ दच्छकुमारी।। पुनि पुनि नाइ राम पद सीसा। चलीं तहाँ जहँ रहे गिरीसा।।

dekhe jahã̃-tahã̃ raghupati jete | saktin̐h sahita sakala sur tete || jīva carācara jo saṃsārā | dekhe sakala aneka prakārā || pūjahiṃ prabhuhī deva bahu beṣā | rāma rūpa dūsara nahiṃ dekhā || avaloke raghupati bahutere | sītā sahita na beṣ ghanere || soi raghuvara soi lachimana sītā | dekhi satī ati bhaī sabhītā || hṛdaya kaṃpa tana sudhi kachu nāhīṃ | nayana mūdi baiṭhīṃ maga māhīṃ || bahuri bilokeu nayana ughārī | kachu na dīkha tahã̃ dacchakumārī || puni-puni nāi rāma pada sīsā | calīṃ tahã̃ jahã̃ rahe girīsā ||

Wherever she looked, there were Raghupati—so many; and with their powers beside them, as many were the gods as well. All the moving and unmoving life that fills the world—she beheld it all in countless forms. The deities, in many disguises, worshipped the Lord; yet no other form was seen but Rama’s. She gazed and found Raghupati everywhere—many a Rama; and with Sita too, in unnumbered guises. It was the same Raghuvir, the same Lakshman, the same Sita: seeing this, Sati grew exceedingly afraid. Her heart trembled; she lost all sense of her body, and with eyes shut she sat down upon the path. Then she opened her eyes and looked again—yet the daughter of Daksha could see nothing there. Bowing again and again, her head at Rama’s feet, she went on to where Girisha (Shiva) abode.

Verse 111 (दोहा/सोरठा)

गई समीप महेस तब हँसि पूछी कुसलात। लीन्ही परीछा कवन बिधि कहहु सत्य सब बात।।55।।

gaī samīpa mahesa taba hãsi pūchī kusalāta | līnhī parīchā kavan bidhi kahahu satya saba bāta ||55||

ਉਹ ਮਹੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਈ; ਫਿਰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕੁਸ਼ਲ-ਖ਼ੈਰ ਪੁੱਛੀ: “ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਪਰਖ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਈ? ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ—ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਾ ਰੱਖੋ।”

Verse 112 (चौपाई)

सतीं समुझि रघुबीर प्रभाऊ। भय बस सिव सन कीन्ह दुराऊ।। कछु न परीछा लीन्हि गोसाई। कीन्ह प्रनामु तुम्हारिहि नाई।। जो तुम्ह कहा सो मृषा न होई। मोरें मन प्रतीति अति सोई।। तब संकर देखेउ धरि ध्याना। सतीं जो कीन्ह चरित सब जाना।। बहुरि राममायहि सिरु नावा। प्रेरि सतिहि जेहिं झूँठ कहावा।। हरि इच्छा भावी बलवाना। हृदयँ बिचारत संभु सुजाना।। सतीं कीन्ह सीता कर बेषा। सिव उर भयउ बिषाद बिसेषा।। जौं अब करउँ सती सन प्रीती। मिटइ भगति पथु होइ अनीती।।

satīṁ samujhi raghubīra prabhāū | bhaya basa siva sana kīnha durāū || kachu na parīchā līnhi gosāī | kīnha pranāmu tumhārihi nāī || jo tumha kahā so mṛṣā na hoī | morẽ mana pratīti ati soī || taba saṅkara dekheu dhari dhyānā | satīṁ jo kīnha carita saba jānā || bahuri rāma-māyahi siru nāvā | preri satihi jehiṁ jhūṭha kahāvā || hari icchā bhāvī balavānā | hṛdayaṁ bicārata saṁbhu sujānā || satīṁ kīnha sītā kara beṣā | siva ura bhayu biṣāda biśeṣā || jaũ aba karuũ satī sana prītī | miṭai bhagati pathu hoi anītī ||

Sati, understanding the glory of Raghuvira, yet overpowered by fear, hid her intent from Shiva. The Lord took no test at all; he bowed to her in the very manner due. “What you have said cannot be false; my heart holds firm faith in it.” Then Shankara, entering meditation, came to know every act that Sati had done. Again he bowed his head to Rama’s māyā, which had urged Sati to speak untruth. The will of Hari and the force of destiny are mighty—thus the wise Shambhu pondered in his heart. Sati had assumed Sita’s guise; in Shiva’s breast a special sorrow arose. “If now I keep affection for Sati, the path of devotion will be lost, and conduct will turn to unrighteousness.”

Verse 113 (दोहा/सोरठा)

परम पुनीत न जाइ तजि किएँ प्रेम बड़ पापु। प्रगटि न कहत महेसु कछु हृदयँ अधिक संतापु।।56।।

parama punīta na jāi taji kiẽ prema baṛa pāpu | pragaṭi na kahata mahesu kachu hṛdayã adhika santāpu ||56||

ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੋਹ ਵੱਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਨਾ ਆਖਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹੋਰ ਤਿੱਖੀ ਜਲਨ ਧਧਕਦੀ ਰਹੀ। ||56||

Verse 114 (चौपाई)

तब संकर प्रभु पद सिरु नावा। सुमिरत रामु हृदयँ अस आवा।। एहिं तन सतिहि भेट मोहि नाहीं। सिव संकल्पु कीन्ह मन माहीं।। अस बिचारि संकरु मतिधीरा। चले भवन सुमिरत रघुबीरा।। चलत गगन भै गिरा सुहाई। जय महेस भलि भगति दृढ़ाई।। अस पन तुम्ह बिनु करइ को आना। रामभगत समरथ भगवाना।। सुनि नभगिरा सती उर सोचा। पूछा सिवहि समेत सकोचा।। कीन्ह कवन पन कहहु कृपाला। सत्यधाम प्रभु दीनदयाला।। जदपि सतीं पूछा बहु भाँती। तदपि न कहेउ त्रिपुर आराती।।

taba saṅkara prabhu pada siru nāvā | sumirata rāmu hṛdayaṁ asa āvā || ehiṁ tana satihi bheṭa mohi nāhīṁ | siva saṅkalpu kīnha mana māhīṁ || asa bicāri saṅkaru mati-dhīrā | cale bhavana sumirata raghu-bīrā || calata gagana bhai girā suhāī | jaya mahesa bhali bhagati dṛṛhāī || asa pana tumha binu karai ko ānā | rāma-bhagata samaratha bhagavānā || suni nabha-girā satī ura socā | pūchā sivahi sameta sakocā || kīnha kavan pana kahahu kṛpālā | satya-dhāma prabhu dīna-dayālā || jadapi satīṁ pūchā bahu bhāँtī | tadapi na kaheu tripura ārātī ||

Then Shankara bowed his head at the Lord’s feet; while remembering Rama, this thought arose within his heart: “In this present body I shall not meet Sati.” Thus Shiva formed a resolve in his mind. Having so reflected, the steadfast-minded Shankara set out for his abode, continually recalling the hero of Raghu’s line. As he went, a gracious voice sounded in the sky: “Victory to Mahesha—well is his devotion made firm! Who else could take such a vow without you? A devotee of Rama is truly a mighty lord.” Hearing the heavenly utterance, Sati pondered in her heart and, with some hesitation, questioned Shiva: “What vow have you taken, O compassionate one—abode of truth, merciful to the lowly?” Though Sati asked in many ways, the foe of Tripura would not tell her.

Verse 115 (दोहा/सोरठा)

सतीं हृदय अनुमान किय सबु जानेउ सर्बग्य। कीन्ह कपटु मैं संभु सन नारि सहज जड़ अग्य।।57क।। जलु पय सरिस बिकाइ देखहु प्रीति कि रीति भलि। बिलग होइ रसु जाइ कपट खटाई परत पुनि।।57ख।।

satīṁ hṛdaya anumāna kiya sabu jāneu sarbagya. kīnha kapaṭu maiṁ saṁbhu sana nāri sahaja jaṛa agya..57ka.. jalu paya sarisa bikāi dekhahu prīti ki rīti bhali. bilaga hoi rasu jāi kapaṭa khaṭāī parata puni..57kha..

ਸਤੀ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਲਿਆ—ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਤਾਂ ਸਰਬਜ੍ਞ ਹਨ। “ਸ਼ੰਭੂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਛਲ ਕੀਤਾ!” ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, “ਇਸਤ੍ਰੀ ਤਾਂ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” (57ਕ) “ਪਾਣੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਵੇਚੇ ਵੀ ਇਕੋ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਵੇਖੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਰੀਤ ਕਿੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਛਲ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮਿਠਾਸ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਖਟਾਸ ਹੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।” (57ਖ)

Verse 116 (चौपाई)

हृदयँ सोचु समुझत निज करनी। चिंता अमित जाइ नहि बरनी।। कृपासिंधु सिव परम अगाधा। प्रगट न कहेउ मोर अपराधा।। संकर रुख अवलोकि भवानी। प्रभु मोहि तजेउ हृदयँ अकुलानी।। निज अघ समुझि न कछु कहि जाई। तपइ अवाँ इव उर अधिकाई।। सतिहि ससोच जानि बृषकेतू। कहीं कथा सुंदर सुख हेतू।। बरनत पंथ बिबिध इतिहासा। बिस्वनाथ पहुँचे कैलासा।। तहँ पुनि संभु समुझि पन आपन। बैठे बट तर करि कमलासन।। संकर सहज सरुप सम्हारा। लागि समाधि अखंड अपारा।।

hṛdayaṁ socu samujhata nija karanī. ciṁtā amita jāi nahiṁ baranī.. kṛpāsiṁdhu siva parama agādhā. pragaṭa na kaheū mora aparādhā.. saṅkara rukha avaloki bhavānī. prabhu mohi tajeū hṛdayaṁ akulānī.. nija agha samujhi na kachu kahi jāī. tapai avāṁ iva ura adhikāī.. satihi sasoca jāni bṛṣaketū. kahīṁ kathā suṁdara sukha hetū.. baranata pantha bibidha itihāsā. bisvanātha pahuṁce kailāsā.. tahaṁ puni saṁbhu samujhi pana āpana. baiṭhe baṭa tara kari kamalāsana.. saṅkara sahaja sarupa samhārā. lāgi samādhi akhaṁḍa apārā..

In his heart he pondered, weighing his own deed; his anxiety was boundless and cannot be fully described. Shiva, the ocean of compassion, was unfathomably deep; he did not openly speak of my offence. Seeing Shankara’s inward sign, Bhavani grew restless at heart—‘The Lord has cast me off.’ Knowing her own fault, she could say nothing; her breast burned like fire, the pain rising within. Perceiving Sati thus troubled, Vrishaketu spoke some fair tale meant for her solace. Telling of the way and of diverse ancient histories, Vishvanath came to Kailasa. There again, remembering his own resolve, Shambhu sat beneath a banyan in lotus-posture. Shankara gathered himself into his natural state and entered an unbroken, immeasurable samadhi.

Verse 117 (दोहा/सोरठा)

सती बसहि कैलास तब अधिक सोचु मन माहिं। मरमु न कोऊ जान कछु जुग सम दिवस सिराहिं।।58।।

satī basahi kailāsa taba adhika socu mana māhim̐ | maramu na koū jāna kachu juga sama divasa sirāhim̐ ||58||

ਫਿਰ ਸਤੀ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਮਨ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਾਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਅੰਦਰਲਾ ਭੇਦ ਕੋਈ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਿਆ; ਦਿਨ ਯੁੱਗਾਂ ਵਰਗੇ ਲੰਮੇ ਹੋ ਕੇ ਬੀਤਦੇ ਰਹੇ।

Verse 118 (चौपाई)

नित नव सोचु सतीं उर भारा। कब जैहउँ दुख सागर पारा।। मैं जो कीन्ह रघुपति अपमाना। पुनिपति बचनु मृषा करि जाना।। सो फलु मोहि बिधाताँ दीन्हा। जो कछु उचित रहा सोइ कीन्हा।। अब बिधि अस बूझिअ नहि तोही। संकर बिमुख जिआवसि मोही।। कहि न जाई कछु हृदय गलानी। मन महुँ रामाहि सुमिर सयानी।। जौ प्रभु दीनदयालु कहावा। आरती हरन बेद जसु गावा।। तौ मैं बिनय करउँ कर जोरी। छूटउ बेगि देह यह मोरी।। जौं मोरे सिव चरन सनेहू। मन क्रम बचन सत्य ब्रतु एहू।।

nita nava socu satīṁ ura bhārā | kaba jaihaũ dukha-sāgara pārā || maiṁ jo kīnha raghupati apamānā | puni-pati bacanu mṛṣā kari jānā || so phalu mohi bidhātāṁ dīnhā | jo kachu ucita rahā soi kīnhā || aba bidhi asa būjhi-a nahi tohi | śaṅkara-bimukha jiāva-si mohi || kahi na jāī kachu hṛdaya galānī | mana mahũ rāmāhi sumira sayānī || jau prabhu dīna-dayālu kahāvā | ārati-harana beda jasu gāvā || tau maiṁ binaya karaũ kara jorī | chūṭau begi deha yaha morī || jaũ more siva carana sanehū | mana krama bacana satya bratu ehū ||

Each day a new weight of anxiety lies upon Sati’s heart: when shall I cross to the far shore of this ocean of sorrow? I have insulted the Lord of Raghu’s line; and I deemed my own Lord’s (Śiva’s) word to be false. That fruit the Ordainer has granted me; whatever was fitting, that alone has come to pass. Now such is fate—there is no remedy in thy understanding: if I remain estranged from Śaṅkara, why should I even live? The heart’s remorse cannot be spoken; within my mind, wisely, I take refuge in Rāma by remembrance. If the Lord is indeed called compassionate to the lowly—if the Vedas sing His fame as the remover of distress— then I, with joined hands, make my supplication: let this body of mine be loosed quickly. If there is love for Śiva’s feet in me, let this vow be true in mind, deed, and speech.

Verse 119 (दोहा/सोरठा)

तौ सबदरसी सुनिअ प्रभु करउ सो बेगि उपाइ। होइ मरनु जेही बिनहिं श्रम दुसह बिपत्ति बिहाइ।।59।।

tau sabadarasī suni'a prabhu karau so begi upāi | hoi maranu jehi binahiṃ śrama dusaha bipatti bihāi ||59||

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਰਬਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੁਣੋ: ਤੁਰੰਤ ਉਹ ਉਪਾਅ ਸੋਚੋ— ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਕਠਿਨ ਜਤਨ ਦੇ ਇਹ ਅਸਹਿ ਵਿਪਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਅੰਤ ਮੌਤ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 120 (चौपाई)

एहि बिधि दुखित प्रजेसकुमारी। अकथनीय दारुन दुखु भारी।। बीतें संबत सहस सतासी। तजी समाधि संभु अबिनासी।। राम नाम सिव सुमिरन लागे। जानेउ सतीं जगतपति जागे।। जाइ संभु पद बंदनु कीन्ही। सनमुख संकर आसनु दीन्हा।। लगे कहन हरिकथा रसाला। दच्छ प्रजेस भए तेहि काला।। देखा बिधि बिचारि सब लायक। दच्छहि कीन्ह प्रजापति नायक।। बड़ अधिकार दच्छ जब पावा। अति अभिमानु हृदयँ तब आवा।। नहिं कोउ अस जनमा जग माहीं। प्रभुता पाइ जाहि मद नाहीं।।

ehi bidhi dukhita prajesakumārī | akathanīya dāruna dukhu bhārī || bīteṁ saṁbata sahasa satāsī | tajī samādhi saṁbhu abināsī || rāma nāma siva sumirana lāge | jāneu satīṁ jagatapati jāge || jāi saṁbhu pada bandanu kīnhī | sanamukha saṅkara āsanu dīnhā || lage kahan harikathā rasālā | daccha prajesa bhae tehi kālā || dekhā bidhi bicāri saba lāyaka | dacchahi kīnha prajāpatī nāyaka || baṛa adhikāra daccha jaba pāvā | ati abhimānu hṛdayaṁ taba āvā || nahiṁ kou asa janamā jaga māhīṁ | prabhutā pāi jāhi mada nāhīṁ ||

Thus the daughter of Prajapati (Sati) remained distressed, bearing a dread sorrow beyond all telling. When a thousand and eighty-seven years had passed, the Imperishable Shambhu came forth from his trance. Shiva set himself to the remembrance of the Name of Rama; and Sati knew that the Lord of the world had awakened. She went and made obeisance at Shambhu’s feet; Shankara, facing her, offered her a seat. Then he began to relate the nectar-sweet tale of Hari. In those days Daksha became a Prajapati. Brahma, having considered, saw him fit, and made Daksha the chief among the Prajapatis. When Daksha obtained great authority, overweening pride entered his heart. There is none born in this world who, gaining power, is not seized by intoxication of self-conceit.

Verse 121 (दोहा/सोरठा)

दच्छ लिए मुनि बोलि सब करन लगे बड़ जाग। नेवते सादर सकल सुर जे पावत मख भाग।।60।।

dachchha liye muni boli saba karana lage baṛa jāga | nevate sādar sakala sura je pāvata makha bhāga ||60||

ਦਕਸ਼ ਸਮੇਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਂ ਯਜ્ઞ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੋਤੇ ਭੇਜੇ—ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਹਵਿਸ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ।

Verse 122 (चौपाई)

किंनर नाग सिद्ध गंधर्बा। बधुन्ह समेत चले सुर सर्बा।। बिष्नु बिरंचि महेसु बिहाई। चले सकल सुर जान बनाई।। सतीं बिलोके ब्योम बिमाना। जात चले सुंदर बिधि नाना।। सुर सुंदरी करहिं कल गाना। सुनत श्रवन छूटहिं मुनि ध्याना।। पूछेउ तब सिवँ कहेउ बखानी। पिता जग्य सुनि कछु हरषानी।। जौं महेसु मोहि आयसु देहीं। कुछ दिन जाइ रहौं मिस एहीं।। पति परित्याग हृदय दुखु भारी। कहइ न निज अपराध बिचारी।। बोली सती मनोहर बानी। भय संकोच प्रेम रस सानी।।

kiṁnara nāga siddha gandharbā | badhunha sameta cale sura sarbā || biṣṇu birañci mahesu bihāī | cale sakala sura jāna banāī || satīṁ biloke byoma bimānā | jāta cale sundara bidhi nānā || sura suṁdarī karahiṁ kala gānā | sunata śravaṇa chūṭahiṁ muni dhyānā || pūcheu taba sivaṁ kaheu bakhānī | pitā jagya suni kachu haraṣānī || jauṁ mahesu mohi āyasu dehīṁ | kucha dina jāi rahauṁ misa ehīṁ || pati parityāga hṛdaya dukhu bhārī | kahai na nija aparādha bicārī || bolī satī manohara bānī | bhaya saṁkoca prema rasa sānī ||

Kinnaras, Nāgas, Siddhas, and Gandharvas—every host of the gods set forth, their wives accompanying them. Leaving aside Viṣṇu, Brahmā, and Maheśa, all the other deities went on, as though deliberately arrayed for the journey. Satī beheld in the sky many fair aerial cars moving in diverse fashion. The celestial ladies sang sweet strains; hearing them, even sages found their meditation broken. Then she questioned Śiva, and he explained: on hearing of her father’s sacrifice she felt a measure of gladness. “If Maheśa would grant me leave, I would go and stay there a few days—taking this as my pretext.” Yet the weight of sorrow lay in her heart at the thought of disregarding her husband; she did not consider her own fault. Satī spoke in winning words, steeped in love, yet touched with fear and modest restraint.