Prakarana 6

Verse 102 (छंद)

मुनि धीर जोगी सिद्ध संतत बिमल मन जेहि ध्यावहीं। कहि नेति निगम पुरान आगम जासु कीरति गावहीं।। सोइ रामु ब्यापक ब्रह्म भुवन निकाय पति माया धनी। अवतरेउ अपने भगत हित निजतंत्र नित रघुकुलमनि।।

muni dhīra jogī siddha santata bimala mana jehi dhyāvahīṃ | kahi neti nigama purāna āgama jāsu kīrati gāvahīṃ || soi rāmu byāpaka brahma bhuvana nikāya pati māyā dhanī | avatareu apane bhagata hita nijataṃtra nita raghukula-maṇi ||

Rishi, yogi aur siddh sant log jinka mann hamesha saaf hota hai, woh usko dhyaan karte hain. Ved aur Puran uski mahima gaate hain. Wohi Ram hai jo sab jagah hai. Woh brahm hai, saari duniya ka maalik, maya ka swami. Apne bhakton ke liye woh apni marzi se aaya. Woh Raghu kul ka gehna hai.

Verse 103 (दोहा/सोरठा)

लाग न उर उपदेसु जदपि कहेउ सिवँ बार बहु॥ बोले बिहसि महेसु हरिमाया बलु जानि जियँ॥51॥

lāga na ura upadesu jadapi kaheu sivaṁ bāra bahu. बोले bihasi mahesu hari-māyā balu jāni jiyaṁ. ||51||

Shiv ne baar baar samjhaya, lekin baat dil mein nahi bethi. Phir Shiv muskura ke bol pada. Usne andar se jaan liya ki Hari ki maya kitni taqatwar hai.

Verse 104 (चौपाई)

जौं तुम्हरें मन अति संदेहू। तौ किन जाइ परीछा लेहू।। तब लगि बैठ अहउँ बटछाहिं। जब लगि तुम्ह ऐहहु मोहि पाही।। जैसें जाइ मोह भ्रम भारी। करेहु सो जतनु बिबेक बिचारी।। चलीं सती सिव आयसु पाई। करहिं बिचारु करौं का भाई।। इहाँ संभु अस मन अनुमाना। दच्छसुता कहुँ नहिं कल्याना।। मोरेहु कहें न संसय जाहीं। बिधी बिपरीत भलाई नाहीं।। होइहि सोइ जो राम रचि राखा। को करि तर्क बढ़ावै साखा।। अस कहि लगे जपन हरिनामा। गई सती जहँ प्रभु सुखधामा।।

jauṁ tumharẽ mana ati saṁdehū | tau kina jāi parīchā lehū || taba lagi baiṭha ahauṁ baṭachāhĩ | jaba lagi tumha aihahu mohi pāhī || jaisẽ jāi moha bhrama bhārī | karehu so jatanu bibeka bicārī || calīṁ satī siva āyasu pāī | karahiṁ bicāru karauṁ kā bhāī || ihāṁ saṁbhu asa mana anumānā | daccha-sutā kahuṁ nahiṁ kalyānā || morehu kahẽ na saṁsaya jāhīṁ | bidhī biparīta bhalāī nāhīṁ || hoihi soi jo rāma raci rākhā | ko kari tarka baḍhāvai sākhā || asa kahi lage japaṇa harināmā | gaī satī jahāṁ prabhu sukhadhāmā ||

Agar tumhare mann mein itna shak hai, toh jaake khud check kar lo. Main yahan banyan ke neeche baithta hoon jab tak tum wapas nahi aati. Jao, aur jab yeh bhram door ho, tab samajh ke kaam karna. Sati Shiv ki aagya le ke chal di. Woh sochne lagi, kya karoon bhai. Shiv ne mann mein socha, Daksh ki beti ka yahan kalyan nahi hai. Main kitna bhi samjhaoon, shak nahi jayega. Jo vidhi ka likha hai, usme bhalai nahi. Jo hoga woh hoga, Ram ne jo likh diya. Koi tark karke kya badlega? Yeh keh ke woh Hari naam japne laga. Sati wahan chali gayi jahan Ram the.

Verse 105 (दोहा/सोरठा)

पुनि पुनि हृदयँ विचारु करि धरि सीता कर रुप। आगें होइ चलि पंथ तेहि जेहिं आवत नरभूप।।52।।

puni puni hṛdayã vicāru kari dhari sītā kara rūpa | āgẽ hoi cali pantha tehi jehĩ āvata nara-bhūpa ||52||

Baar baar dil mein soch ke, usne Sita ka roop liya. Phir aage chal diya us raaste se jahan se raja aa rahe the.

Verse 106 (चौपाई)

लछिमन दीख उमाकृत बेषा चकित भए भ्रम हृदयँ बिसेषा।। कहि न सकत कछु अति गंभीरा। प्रभु प्रभाउ जानत मतिधीरा।। सती कपटु जानेउ सुरस्वामी। सबदरसी सब अंतरजामी।। सुमिरत जाहि मिटइ अग्याना। सोइ सरबग्य रामु भगवाना।। सती कीन्ह चह तहँहुँ दुराऊ। देखहु नारि सुभाव प्रभाऊ।। निज माया बलु हृदयँ बखानी। बोले बिहसि रामु मृदु बानी।। जोरि पानि प्रभु कीन्ह प्रनामू। पिता समेत लीन्ह निज नामू।। कहेउ बहोरि कहाँ बृषकेतू। बिपिन अकेलि फिरहु केहि हेतू।।

lachimana dīkha umākṛta beṣā cakita bhae bhrama hṛdayaṁ biseṣā.|| kahi na sakata kachu ati gaṁbhīrā. prabhu prabhāu jānata matidhīrā.|| satī kapaṭu jāneu surasvāmī. sabadarasī saba aṁtarajāmī.|| sumirata jāhi miṭai agyānā. soi sarabagya rāmu bhagavānā.|| satī kīnha caha tahaṁhūṁ durāū. dekahu nāri subhāva prabhāū.|| nija māyā balu hṛdayaṁ bakhānī. bole bihasi rāmu mṛdu bānī.|| jori pāni prabhu kīnha pranāmū. pitā sameta līnha nija nāmū.|| kaheu bahori kahāṁ bṛṣaketū. bipina akeli phirahu kehi hetū.||

Lakshman ne dekha ki Uma ka roop alag hai, woh chaunk gaya. Uske dil mein bahut ulajhan ho gayi. Woh kuch bol nahi pa raha tha, itna bada baat tha. Jo samajhdaar hain woh bhagwan ki taakat jaante hain. Bhagwan ne Sati ki dhokabazi samajh li. Woh sab dekhta hai aur sabke dil ki baat jaanta hai. Jise yaad karke andhera door hota hai, wahi sab jaanne wala Ram bhagwan hai. Sati ne phir bhi chhupane ki koshish ki. Dekho naari ka swabhav kitna asar karta hai. Ram ne apni maya ki taakat apne dil mein kaha. Muskurake woh naram boli. Dono haath jodke Ram ne pranaam kiya. Apna naam bataya aur pitaji ka naam bhi liya. Phir woh bole, tum kahan ja rahe ho Vrishketu? Akeli jungle mein kyun phir rahe ho?

Verse 107 (दोहा/सोरठा)

राम बचन मृदु गूढ़ सुनि उपजा अति संकोचु। सती सभीत महेस पहिं चलीं हृदयँ बड़ सोचु।।53।।

rāma bacana mṛdu gūṛha suni upajā ati saṅkocu | satī sabhīta mahesa pahiṁ calīṁ hṛdayaṁ baṛa socu ||53||

Ram ki baatein naram thi lekin bahut gehri baat thi yeh sunke Sati ko bahut sharam aayi. Uske dil mein bahut shak hua. Woh dar gayi aur Mahesh ke paas chali gayi. Uske dil mein bahut chinta thi.

Verse 108 (चौपाई)

मैं संकर कर कहा न माना। निज अग्यानु राम पर आना।। जाइ उतरु अब देहउँ काहा। उर उपजा अति दारुन दाहा।। जाना राम सतीं दुखु पावा। निज प्रभाउ कछु प्रगटि जनावा।। सतीं दीख कौतुकु मग जाता। आगें रामु सहित श्री भ्राता।। फिरि चितवा पाछें प्रभु देखा। सहित बंधु सिय सुंदर वेषा।। जहँ चितवहिं तहँ प्रभु आसीना। सेवहिं सिद्ध मुनीस प्रबीना।। देखे सिव बिधि बिष्नु अनेका। अमित प्रभाउ एक तें एका।। बंदत चरन करत प्रभु सेवा। बिबिध बेष देखे सब देवा।।

maiṅ saṅkara kara kahā na mānā | nija agyānu rāma para ānā || jāi utaru aba dehuṅ kāhā | ura upajā ati dāruna dāhā || jānā rāma satīṅ dukhu pāvā | nija prabhāu kachu pragaṭi janāvā || satīṅ dīkha kautuku maga jātā | āgeṅ rāmu sahita śrī bhrātā || phiri chitavā pāchēṅ prabhu dēkhā | sahita bandhu siya sundara vēṣā || jahaṅ chitavahiṅ tahaṅ prabhu āsīnā | sēvahiṅ siddha munīsa prabīnā || dēkhē siva bidhi biṣṇu anēkā | amita prabhāu ēka tēṅ ēkā || baṅdata charana karata prabhu sēvā | bibidha bēṣa dēkhē saba dēvā ||

Maine Shankar ki baat maani nahi, apni hi bewakoofi Ram pe dalo. Ab main kahan jaake jawab doon? Mere dil mein bahut jalan ho gayi. Ram ne samajh liya ki Sati dukhi hai. Thoda apni taakat dikhayi. Sati ne raaste mein ek ajab baat dekhi. Aage Ram apne bhai ke saath ja rahe the. Peeche dekha to wahi Ram bhai aur Sita sab the. Jahan bhi dekha wahan Ram baithe the. Siddh aur bade rishi unki seva kar rahe the. Bahut saare Shiv, Brahma, Vishnu dekhe. Ek se badhkar ek tha. Saare devta alag-alag roop mein Ram ke paas jhuk rahe the.

Verse 109 (दोहा/सोरठा)

सती बिधात्री इंदिरा देखीं अमित अनूप। जेहिं जेहिं बेष अजादि सुर तेहि तेहि तन अनुरूप।।54।।

Satī bidhātrī indirā dekhīṁ amit anūpa. Jehiṁ jehiṁ beṣa ajādi sur tehi tehi tana anurūpa. ||54||

Sati, Saraswati aur Lakshmi ne bahut saare roop dekhe. Koi jaisa nahi tha, sab alag alag tha. Brahma aur doosre devta jaise bhi dikhte the, waise hi unka roop tha. Sab ek jaisa tha, bilkul sahi.

Verse 110 (चौपाई)

देखे जहँ तहँ रघुपति जेते। सक्तिन्ह सहित सकल सुर तेते।। जीव चराचर जो संसारा। देखे सकल अनेक प्रकारा।। पूजहिं प्रभुहि देव बहु बेषा। राम रूप दूसर नहिं देखा।। अवलोके रघुपति बहुतेरे। सीता सहित न बेष घनेरे।। सोइ रघुबर सोइ लछिमनु सीता। देखि सती अति भई सभीता।। हृदय कंप तन सुधि कछु नाहीं। नयन मूदि बैठीं मग माहीं।। बहुरि बिलोकेउ नयन उघारी। कछु न दीख तहँ दच्छकुमारी।। पुनि पुनि नाइ राम पद सीसा। चलीं तहाँ जहँ रहे गिरीसा।।

dekhe jahã̃-tahã̃ raghupati jete | saktin̐h sahita sakala sur tete || jīva carācara jo saṃsārā | dekhe sakala aneka prakārā || pūjahiṃ prabhuhī deva bahu beṣā | rāma rūpa dūsara nahiṃ dekhā || avaloke raghupati bahutere | sītā sahita na beṣ ghanere || soi raghuvara soi lachimana sītā | dekhi satī ati bhaī sabhītā || hṛdaya kaṃpa tana sudhi kachu nāhīṃ | nayana mūdi baiṭhīṃ maga māhīṃ || bahuri bilokeu nayana ughārī | kachu na dīkha tahã̃ dacchakumārī || puni-puni nāi rāma pada sīsā | calīṃ tahã̃ jahã̃ rahe girīsā ||

Jahan bhi dekha wahan Raghubar the. Unki shakti ke saath saare devta the. Saari duniya ke jeev, chalne wale aur rukne wale, sab bahut saare roop mein dikh rahe the. Devta bahut saare roop mein bhagwan ki puja kar rahe the. Ram ke alawa kuch dikha hi nahi. Har taraf Ram hi Ram dikh rahe the. Sita bhi unke saath thi, bahut saare roop mein. Wahi Raghuveer, wahi Lakshman, wahi Sita. Yeh dekhke Sati bahut dar gayi. Uska dil kaanpne laga, body ka hosh nahi raha. Aankh band karke woh raaste mein baith gayi. Phir aankh kholke dekha to usne kuch nahi dekha. Bar bar Ram ke paas jhukke woh wahan chali gayi jahan Girish the.

Verse 111 (दोहा/सोरठा)

गई समीप महेस तब हँसि पूछी कुसलात। लीन्ही परीछा कवन बिधि कहहु सत्य सब बात।।55।।

gaī samīpa mahesa taba hãsi pūchī kusalāta | līnhī parīchā kavan bidhi kahahu satya saba bāta ||55||

Sati Mahesh ke paas gayi. Woh muskura ke puchne lagi ki kaisa hai aap. Usne pucha, aapne kaise test kiya? Sach-sach batana, kuch mat chupana.

Verse 112 (चौपाई)

सतीं समुझि रघुबीर प्रभाऊ। भय बस सिव सन कीन्ह दुराऊ।। कछु न परीछा लीन्हि गोसाई। कीन्ह प्रनामु तुम्हारिहि नाई।। जो तुम्ह कहा सो मृषा न होई। मोरें मन प्रतीति अति सोई।। तब संकर देखेउ धरि ध्याना। सतीं जो कीन्ह चरित सब जाना।। बहुरि राममायहि सिरु नावा। प्रेरि सतिहि जेहिं झूँठ कहावा।। हरि इच्छा भावी बलवाना। हृदयँ बिचारत संभु सुजाना।। सतीं कीन्ह सीता कर बेषा। सिव उर भयउ बिषाद बिसेषा।। जौं अब करउँ सती सन प्रीती। मिटइ भगति पथु होइ अनीती।।

satīṁ samujhi raghubīra prabhāū | bhaya basa siva sana kīnha durāū || kachu na parīchā līnhi gosāī | kīnha pranāmu tumhārihi nāī || jo tumha kahā so mṛṣā na hoī | morẽ mana pratīti ati soī || taba saṅkara dekheu dhari dhyānā | satīṁ jo kīnha carita saba jānā || bahuri rāma-māyahi siru nāvā | preri satihi jehiṁ jhūṭha kahāvā || hari icchā bhāvī balavānā | hṛdayaṁ bicārata saṁbhu sujānā || satīṁ kīnha sītā kara beṣā | siva ura bhayu biṣāda biśeṣā || jaũ aba karuũ satī sana prītī | miṭai bhagati pathu hoi anītī ||

Sati ne samajh liya ki Ram kitne bade hain. Lekin dar ke maare usne Shiv se apni baat chupa li. Bhagwan ne koi test nahi liya. Unhone usko salaam kiya, izzat di. Usne kaha, aapne jo kaha woh jhooth nahi ho sakta. Mera dil maanta hai. Phir Shiv ne dhyaan lagaya. Unhe pata chal gaya Sati ne kya kiya tha. Phir unhone Ram ki maya ko salaam kiya. Sati ne jhooth bol diya tha. Hari ki ichha bahut strong hoti hai. Shiv ne socha, yeh to zaroori tha. Sati ne Sita ka roop ban liya tha. Shiv ke dil mein bahut dukh aaya. Usne socha, agar main ab Sati se pyaar rakhta hoon to bhakti ka rasta khatam ho jayega. Yeh galat ho jayega.

Verse 113 (दोहा/सोरठा)

परम पुनीत न जाइ तजि किएँ प्रेम बड़ पापु। प्रगटि न कहत महेसु कछु हृदयँ अधिक संतापु।।56।।

parama punīta na jāi taji kiẽ prema baṛa pāpu | pragaṭi na kahata mahesu kachu hṛdayã adhika santāpu ||56||

Bhagwan ka rasta chhodna bada paap hai. Isliye Mahesh ne kuch bahar nahi kaha. Lekin andar hi andar bahut dukh tha.

Verse 114 (चौपाई)

तब संकर प्रभु पद सिरु नावा। सुमिरत रामु हृदयँ अस आवा।। एहिं तन सतिहि भेट मोहि नाहीं। सिव संकल्पु कीन्ह मन माहीं।। अस बिचारि संकरु मतिधीरा। चले भवन सुमिरत रघुबीरा।। चलत गगन भै गिरा सुहाई। जय महेस भलि भगति दृढ़ाई।। अस पन तुम्ह बिनु करइ को आना। रामभगत समरथ भगवाना।। सुनि नभगिरा सती उर सोचा। पूछा सिवहि समेत सकोचा।। कीन्ह कवन पन कहहु कृपाला। सत्यधाम प्रभु दीनदयाला।। जदपि सतीं पूछा बहु भाँती। तदपि न कहेउ त्रिपुर आराती।।

taba saṅkara prabhu pada siru nāvā | sumirata rāmu hṛdayaṁ asa āvā || ehiṁ tana satihi bheṭa mohi nāhīṁ | siva saṅkalpu kīnha mana māhīṁ || asa bicāri saṅkaru mati-dhīrā | cale bhavana sumirata raghu-bīrā || calata gagana bhai girā suhāī | jaya mahesa bhali bhagati dṛṛhāī || asa pana tumha binu karai ko ānā | rāma-bhagata samaratha bhagavānā || suni nabha-girā satī ura socā | pūchā sivahi sameta sakocā || kīnha kavan pana kahahu kṛpālā | satya-dhāma prabhu dīna-dayālā || jadapi satīṁ pūchā bahu bhāँtī | tadapi na kaheu tripura ārātī ||

Phir Shiv ne Bhagwan ke paon mein sir jhukaya. Ram ko yaad karte hue unke dil mein yeh baat aayi. Is body mein main Sati ko nahi milunga. Shiv ne mann mein faisla kar liya. Yeh soch ke Shiv chal pada. Ram ko yaad karte hue ghar ki taraf gaya. Jaise hi woh chale, aasmaan se aawaz aayi. Mahesh ki jai ho, tumhari bhakti pakki ho gayi. Tumhare bina kaun aisa vrat le sakta hai? Ram ke bhakt bahut taakatwale hote hain. Yeh sun ke Sati sochne lagi. Thoda sharmate hue usne Shiv se pucha. Aapne kaisa vrat liya hai, mujhe batao. Bhagwan, aap to dayalu hain. Sati ne bahut tarah se pucha. Lekin Shiv ne kuch nahi bataya.

Verse 115 (दोहा/सोरठा)

सतीं हृदय अनुमान किय सबु जानेउ सर्बग्य। कीन्ह कपटु मैं संभु सन नारि सहज जड़ अग्य।।57क।। जलु पय सरिस बिकाइ देखहु प्रीति कि रीति भलि। बिलग होइ रसु जाइ कपट खटाई परत पुनि।।57ख।।

satīṁ hṛdaya anumāna kiya sabu jāneu sarbagya. kīnha kapaṭu maiṁ saṁbhu sana nāri sahaja jaṛa agya..57ka.. jalu paya sarisa bikāi dekhahu prīti ki rīti bhali. bilaga hoi rasu jāi kapaṭa khaṭāī parata puni..57kha..

Sati ke dil mein pata chal gaya ki Bhagwan ko sab pata hai. Usne socha, maine Shiv se jhooth bola, auratein simple hoti hain, unhe samajh nahi aata. Paani aur doodh ek jaise lagte hain, mila ke bech sakte ho. Dekho pyaar ka asli tarika kya hai. Jhooth nikal ke bahar aata hai to meetha pan chala jata hai. Sirf khatta bach jata hai.

Verse 116 (चौपाई)

हृदयँ सोचु समुझत निज करनी। चिंता अमित जाइ नहि बरनी।। कृपासिंधु सिव परम अगाधा। प्रगट न कहेउ मोर अपराधा।। संकर रुख अवलोकि भवानी। प्रभु मोहि तजेउ हृदयँ अकुलानी।। निज अघ समुझि न कछु कहि जाई। तपइ अवाँ इव उर अधिकाई।। सतिहि ससोच जानि बृषकेतू। कहीं कथा सुंदर सुख हेतू।। बरनत पंथ बिबिध इतिहासा। बिस्वनाथ पहुँचे कैलासा।। तहँ पुनि संभु समुझि पन आपन। बैठे बट तर करि कमलासन।। संकर सहज सरुप सम्हारा। लागि समाधि अखंड अपारा।।

hṛdayaṁ socu samujhata nija karanī. ciṁtā amita jāi nahiṁ baranī.. kṛpāsiṁdhu siva parama agādhā. pragaṭa na kaheū mora aparādhā.. saṅkara rukha avaloki bhavānī. prabhu mohi tajeū hṛdayaṁ akulānī.. nija agha samujhi na kachu kahi jāī. tapai avāṁ iva ura adhikāī.. satihi sasoca jāni bṛṣaketū. kahīṁ kathā suṁdara sukha hetū.. baranata pantha bibidha itihāsā. bisvanātha pahuṁce kailāsā.. tahaṁ puni saṁbhu samujhi pana āpana. baiṭhe baṭa tara kari kamalāsana.. saṅkara sahaja sarupa samhārā. lāgi samādhi akhaṁḍa apārā..

Woh andar hi andar sochne laga ki maine kya kiya. Itni chinta ho gayi ki batana bhi mushkil hai. Shiv bhagwan daya ke samundar hain, unki gehraai ka koi ant nahi. Unhone mera koi bada gunaah nahi bataya. Parvati ne Shiv ka chehra dekha aur unka dil ghabra gaya. Unhone socha ki prabhu mujhe chhod diya. Unhone apni galti samjhi par kuch keh nahi saki. Unka dil jaise aag se jal raha tha, dard badhta ja raha tha. Vrishaketu ne dekha ki Sati bahut pareshan hai. Unhone unhe sunane ke liye kuch acchi kahani shuru ki. Woh kahani sunate-sunate Vishvanath Kailash pahunch gaye. Wahan Shiv ne apna vichar yaad kiya. Woh banyan ke ped ke neeche kamal jaisi mudra mein baith gaye. Shiv apne asli roop mein sthit ho gaye. Woh gehri samadhi mein doob gaye jiska koi ant nahi tha.

Verse 117 (दोहा/सोरठा)

सती बसहि कैलास तब अधिक सोचु मन माहिं। मरमु न कोऊ जान कछु जुग सम दिवस सिराहिं।।58।।

satī basahi kailāsa taba adhika socu mana māhim̐ | maramu na koū jāna kachu juga sama divasa sirāhim̐ ||58||

Sati wahan Kailash mein rehne lagi. Uske mann mein bahut chinta thi. Kisi ko bhi pata nahi chala ki uske mann mein kya chal raha tha. Din guzar rahe the, ek din ek yug jaisa lagta tha.

Verse 118 (चौपाई)

नित नव सोचु सतीं उर भारा। कब जैहउँ दुख सागर पारा।। मैं जो कीन्ह रघुपति अपमाना। पुनिपति बचनु मृषा करि जाना।। सो फलु मोहि बिधाताँ दीन्हा। जो कछु उचित रहा सोइ कीन्हा।। अब बिधि अस बूझिअ नहि तोही। संकर बिमुख जिआवसि मोही।। कहि न जाई कछु हृदय गलानी। मन महुँ रामाहि सुमिर सयानी।। जौ प्रभु दीनदयालु कहावा। आरती हरन बेद जसु गावा।। तौ मैं बिनय करउँ कर जोरी। छूटउ बेगि देह यह मोरी।। जौं मोरे सिव चरन सनेहू। मन क्रम बचन सत्य ब्रतु एहू।।

nita nava socu satīṁ ura bhārā | kaba jaihaũ dukha-sāgara pārā || maiṁ jo kīnha raghupati apamānā | puni-pati bacanu mṛṣā kari jānā || so phalu mohi bidhātāṁ dīnhā | jo kachu ucita rahā soi kīnhā || aba bidhi asa būjhi-a nahi tohi | śaṅkara-bimukha jiāva-si mohi || kahi na jāī kachu hṛdaya galānī | mana mahũ rāmāhi sumira sayānī || jau prabhu dīna-dayālu kahāvā | ārati-harana beda jasu gāvā || tau maiṁ binaya karaũ kara jorī | chūṭau begi deha yaha morī || jaũ more siva carana sanehū | mana krama bacana satya bratu ehū ||

Sati ke dil mein roz nayi chinta aati thi. Woh sochti thi ki kab is dukh ke samundar se paar milenge. Maine Ram ka apmaan kiya. Maine apne pati Shiv ki baat jhoothi samjhi. Iska phal Bhagwan ne mujhe diya hai. Jo hona tha wohi hua. Ab koi upay nahi hai. Shiv mujhse naraz hain, main kaise jiyun. Dil ka dard bataya nahi ja sakta. Main andar hi andar Ram ka naam simran karti hun. Agar prabhu garibon par daya karte hain, aur Ved unki tarif karte hain. To main haath jod ke unse prarthana karti hun. Mera yeh jaldi chhoot jaye. Agar mujhe Shiv ke charnon mein sachcha pyaar hai. To mann, karam aur baat mein yeh vrat sachcha ho.

Verse 119 (दोहा/सोरठा)

तौ सबदरसी सुनिअ प्रभु करउ सो बेगि उपाइ। होइ मरनु जेही बिनहिं श्रम दुसह बिपत्ति बिहाइ।।59।।

tau sabadarasī suni'a prabhu karau so begi upāi | hoi maranu jehi binahiṃ śrama dusaha bipatti bihāi ||59||

To prabhu, aap sab dekh rahe hain. Meri baat suniye aur jaldi koi upay batayiye. Jisse bina bahut takleef ke yeh badi musibat door ho jaye. Chahe isme meri maut bhi ho jaye.

Verse 120 (चौपाई)

एहि बिधि दुखित प्रजेसकुमारी। अकथनीय दारुन दुखु भारी।। बीतें संबत सहस सतासी। तजी समाधि संभु अबिनासी।। राम नाम सिव सुमिरन लागे। जानेउ सतीं जगतपति जागे।। जाइ संभु पद बंदनु कीन्ही। सनमुख संकर आसनु दीन्हा।। लगे कहन हरिकथा रसाला। दच्छ प्रजेस भए तेहि काला।। देखा बिधि बिचारि सब लायक। दच्छहि कीन्ह प्रजापति नायक।। बड़ अधिकार दच्छ जब पावा। अति अभिमानु हृदयँ तब आवा।। नहिं कोउ अस जनमा जग माहीं। प्रभुता पाइ जाहि मद नाहीं।।

ehi bidhi dukhita prajesakumārī | akathanīya dāruna dukhu bhārī || bīteṁ saṁbata sahasa satāsī | tajī samādhi saṁbhu abināsī || rāma nāma siva sumirana lāge | jāneu satīṁ jagatapati jāge || jāi saṁbhu pada bandanu kīnhī | sanamukha saṅkara āsanu dīnhā || lage kahan harikathā rasālā | daccha prajesa bhae tehi kālā || dekhā bidhi bicāri saba lāyaka | dacchahi kīnha prajāpatī nāyaka || baṛa adhikāra daccha jaba pāvā | ati abhimānu hṛdayaṁ taba āvā || nahiṁ kou asa janamā jaga māhīṁ | prabhutā pāi jāhi mada nāhīṁ ||

Prajapati ki beti Sati bahut dukhi thi. Uska dard itna tha ki batana mushkil tha. Ek hazaar sau sattais saal guzar gaye. Tab Shiv samadhi se bahar aaye. Shiv ne Ram ka naam simran shuru kiya. Sati ne samjha ki jagat ke pati jaag gaye hain. Sati gayi aur Shiv ke charnon ko pranam kiya. Shiv ne unhe samne baithne ko kaha. Phir woh Hari ki kahani sunane lage. Us waqt Daksha Prajapati bana. Brahma ne socha aur dekha ki Daksha iske layak hai. Brahma ne Daksha ko Prajapati ka mukhiya banaya. Jab Daksha ko badi taakat mili. Tab uske mann mein bahut ahankaar aa gaya. Is duniya mein koi aisa nahi paida hua. Jisko taakat milke ahankaar na ho.

Verse 121 (दोहा/सोरठा)

दच्छ लिए मुनि बोलि सब करन लगे बड़ जाग। नेवते सादर सकल सुर जे पावत मख भाग।।60।।

dachchha liye muni boli saba karana lage baṛa jāga | nevate sādar sakala sura je pāvata makha bhāga ||60||

Daksh ne sab rishiyon ko bula liya aur ek bada yagya shuru kiya. Usne sab devtaon ko izzat se bulaya jo yagya mein apna hissa paate hain.

Verse 122 (चौपाई)

किंनर नाग सिद्ध गंधर्बा। बधुन्ह समेत चले सुर सर्बा।। बिष्नु बिरंचि महेसु बिहाई। चले सकल सुर जान बनाई।। सतीं बिलोके ब्योम बिमाना। जात चले सुंदर बिधि नाना।। सुर सुंदरी करहिं कल गाना। सुनत श्रवन छूटहिं मुनि ध्याना।। पूछेउ तब सिवँ कहेउ बखानी। पिता जग्य सुनि कछु हरषानी।। जौं महेसु मोहि आयसु देहीं। कुछ दिन जाइ रहौं मिस एहीं।। पति परित्याग हृदय दुखु भारी। कहइ न निज अपराध बिचारी।। बोली सती मनोहर बानी। भय संकोच प्रेम रस सानी।।

kiṁnara nāga siddha gandharbā | badhunha sameta cale sura sarbā || biṣṇu birañci mahesu bihāī | cale sakala sura jāna banāī || satīṁ biloke byoma bimānā | jāta cale sundara bidhi nānā || sura suṁdarī karahiṁ kala gānā | sunata śravaṇa chūṭahiṁ muni dhyānā || pūcheu taba sivaṁ kaheu bakhānī | pitā jagya suni kachu haraṣānī || jauṁ mahesu mohi āyasu dehīṁ | kucha dina jāi rahauṁ misa ehīṁ || pati parityāga hṛdaya dukhu bhārī | kahai na nija aparādha bicārī || bolī satī manohara bānī | bhaya saṁkoca prema rasa sānī ||

Kinnar, Naag, Siddh aur Gandharv sab devta apni patniyon ke saath chale. Vishnu, Brahma aur Mahesh ko chhod ke baaki sab devta jaise jaan bujh ke saj ke chale. Sati ne aasmaan mein sundar viman dekhe jo alag-alag tarah se ja rahe the. Apsaraen gaane lagi, rishi bhi apna dhyan chhod ke sunne lage. Sati ne Shiv se poocha to unhone bataya ki papa ke yagya ki baat sunkar thoda khushi hui. Shiv ne kaha agar Mahesh mujhe aagya de to main kuch din wahan ruk jaun. Par pati ke baat nahi maanne ka dil mein dukh tha, apni galti ka bhi socha nahi. Sati ne pyaar aur darr ke saath baat ki.