Prakarana 17
यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परीक्षा’ का है। राजधर्म, पुत्रधर्म, मातृभाव, और लोकलज्जा—इन सबके बीच राम-आज्ञा (ईश-आज्ञा) को सर्वोच्च मानने की साधना यहाँ घटित होती है। अयोध्या का वैभव-त्याग भीतर के ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन बनता है; भरत का विलाप और फिर धीरज—वैराग्य-युक्त प्रेम (विवेक सहित करुणा) की सीढ़ी है।
ในข้อความนี้ กรุณารสเป็นองค์ประกอบหลัก แต่มิใช่ความโศกเศร้าเพียงอย่างเดียว หากเป็นความเมตตาที่ถูกขัดเกลาด้วยความตระหนักในธรรมะ การร้องเรียก "ทาต! ทาต!" ของภรตะเผยให้เห็นหัวใจของบุตรที่ไร้ทางช่วย ถ้อยคำของไกยเกยี "ขุดรากบาดแผลราวกับเทพิษษะ" ให้ความโหดร้ายทางจิตใจเป็นอุปมาอุปไมยอันคมชัด จากนั้นความเป็นมารดาของเกาศัลยาเปลี่ยนความเมตตาให้เป็นสันติ คำแนะนำของนางว่า "ยึดมั่นในความอดทน" หันเหกรุณารสสู่ศานติ ณ ที่นี้ตุลสีทาสแปลง "ลีลา" การเนรเทศสู่ป่าของพระรามให้เป็น "สาธนะ" อันได้แก่ การเชื่อฟัง ไวราคยะ และธรรมะของโลก คำปฏิญาณของภรตะกลายเป็นการทดสอบการชำระตน เขาผูกมัดจิตใจของตนต่อหน้าสาธารณชนด้วยคำมั่นสัญญาทางธรรมะ ดังนั้นส่วนนี้จึงเป็นขั้นบันไดจาก "วิรหะสู่วิเวก" และจาก "ความโศกสู่ศรณาคติ"
In this prakarana
People
Places
Verses
เจาปาอี 160.1-4
तात बात मैं सकल सँवारी।भै मंथरा सहाय बिचारी।।
कछुक काज बिधि बीच बिगारेउ।भूपति सुरपति पुर पगु धारेउ।।
सुनत भरतु भए बिबस बिषादा।जनु सहमेउ करि केहरि नादा।।
तात तात हा तात पुकारी।परे भूमितल ब्याकुल भारी।।
चलत न देखन पायउँ तोही।तात न रामहि सौंपेहु मोही।।
बहुरि धीर धरि उठे सँभारी।कहु पितु मरन हेतु महतारी।।
सुनि सुत बचन कहति कैकेई।मरमु पाँछि जनु माहुर देई।।
आदिहु तें सब आपनि करनी।कुटिल कठोर मुदित मन बरनी।।
tāta bāta maiṁ sakala sãvārī |bhai maṁtharā sahāya bicārī ||
kachuka kāja bidhi bīca bigāreu |bhūpati surapati pura pagu dhāreu ||
sunata bharatu bhae bibasa biṣādā |janu sahameu kari kehari nādā ||
tāta tāta hā tāta pukārī |pare bhūmitala byākula bhārī ||
calata na dekhana pāyaũ tohī |tāta na rāmahi sauṁpehu mohī ||
bahuri dhīra dhari uṭhe sãbhārī |kahu pitu marana hetu mahatārī ||
suni suta bacana kahati kaikeī |maramu pā̃chi janu māhura deī ||
ādihu teṁ saba āpani karanī |kuṭila kaṭhora mudita mana baranī ||
"บุตรเอ๋ย ข้าได้จัดการทุกอย่างเรียบร้อยแล้ว และมันธราผู้น่าสงสารก็ได้เป็นผู้ช่วยของข้า แต่พรหมลิขิตกลับทำลายงานนั้นเสียกลางคัน พระราชาได้วางพระบาทในเมืองแห่งพระอินทร์ผู้เป็นใหญ่แห่งทวยเทพ ภารตะทรงได้ยินดังนั้นก็ทรงหม่นหมองด้วยความโศกเศร้า ดังช้างที่หวาดกลัวต่อเสียงคำรามของสิงโต ทรงร้องว่า "พ่อ พ่อ โอ้พ่อของข้า!" แล้วก็ทรงล้มลงสู่พื้นดินด้วยความวิตกวิตถารอย่างยิ่ง "ข้ามิอาจได้เห็นพ่อขณะที่พ่อจากไป และพ่อก็มิได้ฝากข้าไว้กับพระราม" ครั้นแล้วทรงสงบสติอดกลั้นแล้วทรงลุกขึ้น ตรัสว่า "มารดาเอ๋ย จงบอกเหตุแห่งการสิ้นพระชนม์ของพ่อของข้า" ได้ยินถ้อยคำของโอรสแล้ว ไกยเกษีจึงตอบ ดังผู้ที่สอดส่องแผลแล้วเทยาพิษลงไป ผู้มีจิตใจเจ้าเล่ห์และทารุณ เธอได้เล่าถึงการกระทำทั้งปวงของตนด้วยใจยินดี ตั้งแต่ต้นเป็นต้นมา
โทหา 160
भरतहि बिसरेउ पितु मरन सुनत राम बन गौनु।हेतु अपनपउ जानि जियँ थकित रहे धरि मौनु।।160।।
bharatahi bisareu pitu marana sunata rāma bana gaunu |hetu apanapau jāni jiyã thakita rahe dhari maunu ||160||
ภรตะได้ลืมการสิ้นพระชนม์ของพระบิดา เมื่อได้ยินว่าพระรามได้เสด็จสู่ป่า เมื่อทราบว่าตนเองเป็นเหตุแห่งสิ่งนั้น พระองค์ทรงนิ่งเงียบและทรงหดหู่ในพระทัย
เจาปาอี 161.1-4
बिकल बिलोकि सुतहि समुझावति।मनहुँ जरे पर लोनु लगावति।।
तात राउ नहिं सोचे जोगू।बिढ़इ सुकृत जसु कीन्हेउ भोगू।।
जीवत सकल जनम फल पाए।अंत अमरपति सदन सिधाए।।
अस अनुमानि सोच परिहरहू।सहित समाज राज पुर करहू।।
सुनि सुठि सहमेउ राजकुमारू।पाकें छत जनु लाग अँगारू।।
धीरज धरि भरि लेहिं उसासा।पापनि सबहि भाँति कुल नासा।।
जौं पै कुरुचि रही अति तोही।जनमत काहे न मारे मोही।।
पेड़ काटि तैं पालउ सींचा।मीन जिअन निति बारि उलीचा।।
bikala biloki sutahi samujhāvati |manahũ jare para lonu lagāvati ||
tāta rāu nahiṁ soce jogū |biṛhai sukṛta jasu kīnheu bhogū ||
jīvata sakala janama phala pāe |aṁta amarapati sadana sidhāe ||
asa anumāni soca pariharahū |sahita samāja rāja pura karahū ||
suni suṭhi sahameu rājakumārū |pākeṁ chata janu lāga ãgārū ||
dhīraja dhari bhari lehiṁ usāsā |pāpani sabahi bhā̃ti kula nāsā ||
jauṁ pai kuruci rahī ati tohī |janamata kāhe na māre mohī ||
peṛa kāṭi taiṁ pālau sīṁcā |mīna jiana niti bāri ulīcā ||
มองเห็นบุตรที่เศร้าโศก นางจึงปลอบประโลม แต่ก็ราวกับว่านางกำลังโรยเกลือลงบนแผลไฟไหม้ ลูกเอ๋ย พระราชาไม่ใช่สิ่งที่ควรเศร้าโศก พระองค์ได้สั่งสมบุญญาธิการและกิตติศัพท์อันยิ่งใหญ่ แล้วก็ทรงเสวยผลแห่งบุญนั้น ขณะมีพระชนม์อยู่ พระองค์ได้รับผลแห่งการเกิดครบทุกประการ และเมื่อสิ้นอายุขัยก็เสด็จสู่ถิ่นที่อยู่ของอมรปติผู้เป็นใหญ่แห่งทิพย์ โดยพิจารณาดังนี้ จงวางเวทนาเสีย แล้วทรงครองราชอาณาจักรและพระนครพร้อมด้วยไพร่พลทั้งปวง ได้ยินดังนั้น พระราชกุมารก็ทรงหดเหี่ยวด้วยความหวาดกลัว ราวกับว่าถ่านไฟถูกวางลงบนแผลเน่า ทรงสำรวมกล้าเกิดและถอนพระอัคฆานสุดลึก ตรัสว่า หญิงบาปเอ๋ย เจ้าได้ทำลายวงศ์ตระกูลให้พินาศทุกประการ หากเจ้ามีความชั่วร้ายเช่นนี้ในใจ แล้วทำไมเจ้าจึงไม่ฆ่าเราตั้งแต่เกิด เจ้าตัดต้นไม้ทิ้งแล้วจึงรดน้ำกิ่งก้าน เจ้าทำให้น้ำในสระแห้งขอดแล้วจึงพยายามรักษาปลาให้มีชีวิตอยู่
โทหา 161
हंसबंसु दसरथु जनकु राम लखन से भाइ।जननी तूँ जननी भई बिधि सन कछु न बसाइ।।161।।
haṁsabaṁsu dasarathu janaku rāma lakhana se bhāi |jananī tū̃ jananī bhaī bidhi sana kachu na basāi ||161||
ตระกูลของข้าคือราชวงศ์สุริยะ บิดาของข้าคือทศรถ รามและลักษมณ์เป็นพี่น้องของข้า ท่านผู้เป็นมารดาของข้าได้กลายเป็นมารดาเช่นนี้ สิ่งใดก็ไม่อาจกระทำได้ต่อพรหมลิขิต
เจาปาอี 162.1-4
जब तैं कुमति कुमत जियँ ठयऊ।खंड खंड होइ हृदउ न गयऊ।।
बर मागत मन भइ नहिं पीरा।गरि न जीह मुहँ परेउ न कीरा।।
भूपँ प्रतीत तोरि किमि कीन्ही।मरन काल बिधि मति हरि लीन्ही।।
बिधिहुँ न नारि हृदय गति जानी।सकल कपट अघ अवगुन खानी।।
सरल सुसील धरम रत राऊ।सो किमि जानै तीय सुभाऊ।।
अस को जीव जंतु जग माहीं।जेहि रघुनाथ प्रानप्रिय नाहीं।।
भे अति अहित रामु तेउ तोही।को तू अहसि सत्य कहु मोही।।
जो हसि सो हसि मुहँ मसि लाई।आँखि ओट उठि बैठहिं जाई।।
jaba taiṁ kumati kumata jiyã ṭhayaū |khaṁḍa khaṁḍa hoi hṛdau na gayaū ||
bara māgata mana bhai nahiṁ pīrā |gari na jīha muhã pareu na kīrā ||
bhūpã pratīta tori kimi kīnhī |marana kāla bidhi mati hari līnhī ||
bidhihũ na nāri hṛdaya gati jānī |sakala kapaṭa agha avaguna khānī ||
sarala susīla dharama rata rāū |so kimi jānai tīya subhāū ||
asa ko jīva jaṁtu jaga māhīṁ |jehi raghunātha prānapriya nāhīṁ ||
bhe ati ahita rāmu teu tohī |ko tū ahasi satya kahu mohī ||
jo hasi so hasi muhã masi lāī |ā̃khi oṭa uṭhi baiṭhahiṁ jāī ||
ตั้งแต่เจ้าตั้งความคิดชั่วร้ายไว้ในใจ ทำไมใจของเจ้าจึงไม่แตกเป็นชิ้นๆ ขณะที่เจ้าขอพร ใจของเจ้าไม่รู้สึกเจ็บปวด ลิ้นของเจ้าไม่ไหม้ และหนอนก็ไม่ตกลงในปากของเจ้า กษัตริย์ทรงไว้วางใจเจ้าได้อย่างไร ถึงเวลาสิ้นพระชนม์ของพระองค์ พระพรหมได้ทรงเอาปัญญาของพระองค์ไป พระพรหมเองก็ยังไม่ทรงเข้าใจความในใจของสตรี ซึ่งเป็นเหมืองแห่งการหลอกลวง บาป และความชั่วทั้งปวง กษัตริย์ทรงเรียบง่าย อ่อนโยน และตั้งมั่นในธรรม จะทรงรู้นิสัยของสตรีได้อย่างไร มีสัตว์ใดในโลกที่พระราม องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์ราฆุ ไม่เป็นที่รักดังชีวิตหรือ ทว่าพระองค์กลับเป็นศัตรูที่เกลียดชังเจ้าอย่างยิ่ง เจ้าเป็นใคร จงบอกความจริงแก่ข้า เจ้าเป็นอะไรก็เป็นไป แต่เจ้าได้ทาเขม่าบนใบหน้าของเจ้า จงลุกขึ้น ไปนั่งให้พ้นสายตาของข้า
โทหา 162
राम बिरोधी हृदय तें प्रगट कीन्ह बिधि मोहि।मो समान को पातकी बादि कहउँ कछु तोहि।।162।।
rāma birodhī hṛdaya teṁ pragaṭa kīnha bidhi mohi |mo samāna ko pātakī bādi kahaũ kachu tohi ||162||
พระพรหมทรงสร้างข้าให้ปรากฏจากใจที่เป็นปฏิปักษ์ต่อพระราม ผู้ใดจะเป็นคนบาปเสมือนข้าเล่า ข้ากล่าวสิ่งใดแก่ท่านก็เปล่าประโยชน์
เจาปาอี 163.1-4
सुनि सत्रुघुन मातु कुटिलाई।जरहिं गात रिस कछु न बसाई।।
तेहि अवसर कुबरी तहँ आई।बसन बिभूषन बिबिध बनाई।।
लखि रिस भरेउ लखन लघु भाई।बरत अनल घृत आहुति पाई।।
हुमगि लात तकि कूबर मारा।परि मुह भर महि करत पुकारा।।
कूबर टूटेउ फूट कपारू।दलित दसन मुख रुधिर प्रचारू।।
आह दइअ मैं काह नसावा।करत नीक फलु अनइस पावा।।
सुनि रिपुहन लखि नख सिख खोटी।लगे घसीटन धरि धरि झोंटी।।
भरत दयानिधि दीन्हि छड़ाई।कौसल्या पहिं गे दोउ भाई।।
suni satrughuna mātu kuṭilāī |jarahiṁ gāta risa kachu na basāī ||
tehi avasara kubarī tahã āī |basana bibhūṣana bibidha banāī ||
lakhi risa bhareu lakhana laghu bhāī |barata anala ghṛta āhuti pāī ||
humagi lāta taki kūbara mārā |pari muha bhara mahi karata pukārā ||
kūbara ṭūṭeu phūṭa kapārū |dalita dasana mukha rudhira pracārū ||
āha daia maiṁ kāha nasāvā |karata nīka phalu anaisa pāvā ||
suni ripuhana lakhi nakha sikha khoṭī |lage ghasīṭana dhari dhari jhoṁṭī ||
bharata dayānidhi dīnhi chaṛāī |kausalyā pahiṁ ge dou bhāī ||
เมื่อศตรุฆนะได้ยินถึงความชั่วร้ายของมารดา กายสิงร้อนผ่าวด้วยความโกรธ ไม่อาจควบคุมตนเองได้ ในขณะนั้นนางกุพรีผู้หลังค่อมได้มาถึงที่นั่น ประดับตกแต่งด้วยเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับนานาชนิด เมื่อเห็นนางน้องชายของลักษมณะก็เต็มไปด้วยความโกรธ ดังไฟที่ลุกโชติเมื่อได้รับเครื่องบูชาเป็นเนยใส ท่านกระโดดเข้าใส่ เล็งเป้าแล้วเตะที่หลังค่อม นางล้มลงกับพื้นหน้าคว่ำ ร้องครวญออกมา หลังค่อมแตกหัก ศีรษะแตกออก ฟันแหลก โลหิตไหลทะลักออกจากปาก อ้ายพระเจ้า ข้าพเจ้าทำความชั่วอะไร ข้าพเจ้าทำความดี แต่กลับได้รับผลชั่วร้ายเช่นนี้ ได้ยินดังนั้นศตรุฆนะจึงมองนางผู้ชั่วร้ายตั้งแต่เล็บจนถึงยอดศีรษะ แล้วเริ่มลากนางไปมา โดยจับผมนางซ้ำแล้วซ้ำเล่า ภรตผู้เป็นแหล่งแห่งความเมตตาได้ให้ปล่อยนางไป แล้วพี่น้องทั้งสองก็ไปหานางเกาสัลยา
โทหา 163
मलिन बसन बिबरन बिकल कृस सरीर दुख भार।कनक कलप बर बेलि बन मानहुँ हनी तुसार।।163।।
malina basana bibarana bikala kṛsa sarīra dukha bhāra |kanaka kalapa bara beli bana mānahũ hanī tusāra ||163||
นางสวมเครื่องทรงสกปรก ผิวซีดเซียว สติสั่น ร่างกายผอมโซ แบกทุกข์หนักอึ้ง ดั่งเถาวัลย์แห่งต้นกัลปพฤกษ์ทองคำอันประเสริฐในป่า ถูกน้ำค้างแข็งฟาดฟัน
เจาปาอี 164.1-4
भरतहि देखि मातु उठि धाई।मुरुछित अवनि परी झइँ आई।।
देखत भरतु बिकल भए भारी।परे चरन तन दसा बिसारी।।
मातु तात कहँ देहि देखाई।कहँ सिय रामु लखनु दोउ भाई।।
कैकइ कत जनमी जग माझा।जौं जनमि त भइ काहे न बाँझा।।
कुल कलंकु जेहिं जनमेउ मोही।अपजस भाजन प्रियजन द्रोही।।
को तिभुवन मोहि सरिस अभागी।गति असि तोरि मातु जेहि लागी।।
पितु सुरपुर बन रघुबर केतू।मैं केवल सब अनरथ हेतु।।
धिग मोहि भयउँ बेनु बन आगी।दुसह दाह दुख दूषन भागी।।
bharatahi dekhi mātu uṭhi dhāī |muruchita avani parī jhaĩ āī ||
dekhata bharatu bikala bhae bhārī |pare carana tana dasā bisārī ||
mātu tāta kahã dehi dekhāī |kahã siya rāmu lakhanu dou bhāī ||
kaikai kata janamī jaga mājhā |jauṁ janami ta bhai kāhe na bā̃jhā ||
kula kalaṁku jehiṁ janameu mohī |apajasa bhājana priyajana drohī ||
ko tibhuvana mohi sarisa abhāgī |gati asi tori mātu jehi lāgī ||
pitu surapura bana raghubara ketū |maiṁ kevala saba anaratha hetu ||
dhiga mohi bhayaũ benu bana āgī |dusaha dāha dukha dūṣana bhāgī ||
เห็นภารตะ มารดาลุกขึ้นวิ่งไปหา แต่เวียนศีรษะหมดสติล้มลงยังพื้นดิน ภารตะเห็นดังนั้นก็เสียใจอย่างยิ่ง ลืมสภาพแห่งกายตนเอง กราบลงยังเท้าของนาง มารดาเอ๋ย จงให้ข้าได้เห็นบิดา สีดา พระราม และน้องชายทั้งสองคือลักษมณ์อยู่ที่ใด ไกยเกยีเกิดมาในโลกนี้เพื่ออะไร หากเกิดมาแล้ว ทำไมจึงไม่เป็นหมันเสีย นางให้กำเนิดข้า ผู้เป็นมลทินแห่งตระกูล ภาชนะแห่งความอัปยศ ผู้ทรยศต่อผู้เป็นที่รัก ในสามโลกใครจะโชคร้ายเหมือนข้า ผู้ที่ทำให้มารดาต้องตกอยู่ในสภาพเช่นนี้ บิดาของข้าได้ไปสู่เมืองแห่งทวยเทพ และผู้สูงสุดแห่งราชวงศ์รฆุไปอยู่ในป่า ข้าคนเดียวเป็นเหตุแห่งความวิบัติทั้งปวง ข้าช่างน่าอัปยศเสียนี่กระไร ข้ากลายเป็นดังไฟในป่าไผ่ ผู้แบ่งปันความเผาผลาญทนไม่ได้ ความเศร้าโศก และความตำหนิ
โทหา 164
मातु भरत के बचन मृदु सुनि सुनि उठी सँभारि।लिए उठाइ लगाइ उर लोचन मोचति बारि।।164।।
mātu bharata ke bacana mṛdu suni suni uṭhī sãbhāri |lie uṭhāi lagāi ura locana mocati bāri ||164||
มารดาทรงได้ยินพระวาจาอันอ่อนโยนของภรตะซ้ำแล้วซ้ำเล่า จึงทรงสงบสำรวมพระองค์แล้วลุกขึ้น ทรงยกพระองค์ขึ้นและกอดแนบพระอุระ พระเนตรหยดน้ำตาไหล
เจาปาอี 165.1-4
सरल सुभाय मायँ हियँ लाए।अति हित मनहुँ राम फिरि आए।।
भेंटेउ बहुरि लखन लघु भाई।सोकु सनेहु न हृदयँ समाई।।
देखि सुभाउ कहत सबु कोई।राम मातु अस काहे न होई।।
माताँ भरतु गोद बैठारे।आँसु पौंछि मृदु बचन उचारे।।
अजहुँ बच्छ बलि धीरज धरहू।कुसमउ समुझि सोक परिहरहू।।
जनि मानहु हियँ हानि गलानी।काल करम गति अघटित जानि।।
काहुहि दोसु देहु जनि ताता।भा मोहि सब बिधि बाम बिधाता।।
जो एतेहुँ दुख मोहि जिआवा।अजहुँ को जानइ का तेहि भावा।।
sarala subhāya māyã hiyã lāe |ati hita manahũ rāma phiri āe ||
bheṁṭeu bahuri lakhana laghu bhāī |soku sanehu na hṛdayã samāī ||
dekhi subhāu kahata sabu koī |rāma mātu asa kāhe na hoī ||
mātā̃ bharatu goda baiṭhāre |ā̃su pauṁchi mṛdu bacana ucāre ||
ajahũ baccha bali dhīraja dharahū |kusamau samujhi soka pariharahū ||
jani mānahu hiyã hāni galānī |kāla karama gati aghaṭita jāni ||
kāhuhi dosu dehu jani tātā |bhā mohi saba bidhi bāma bidhātā ||
jo etehũ dukha mohi jiāvā |ajahũ ko jānai kā tehi bhāvā ||
ด้วยนิสัยเรียบง่ายและไร้เล่ห์ มารดาได้รับภารตะเข้าสู่ใจด้วยความรักลึกซึ้ง ราวกับว่าพระรามเสด็จกลับมาอีกครั้ง แล้วนางได้กอดน้องชายของลักษมณ์ ความเศร้าโศกและความรักอันแน่นแฟ้นมิอาจจำกัดไว้ในหัวใจได้ ทุกคนเห็นนิสัยของนางแล้วกล่าวว่า นางเป็นมารดาของพระราม จะไม่เป็นเช่นนี้ได้อย่างไร มารดาให้ภารตะนั่งในตัก ซับน้ำตา และกล่าววาจาอ่อนโยน ลูกเอ๋ย ขอจงมีความกล้าหาญเถิด จงเข้าใจว่ากาลเวลานี้เป็นเวลาเลวร้าย และจงละความเศร้าโศกเสีย จงอย่าเสียใจในหัวใจด้วยความสูญเสียและความอาย เมื่อรู้ว่ากาลเวลาและกรรมย่อมเป็นไปไม่อาจเปลี่ยนแปลงได้ ลูกเอ๋ย อย่าโทษผู้ใด ผู้สร้างโลกได้กระทำให้ข้าพเจ้าตกต่ำในทุกทาง ผู้ซึ่งทรงให้ข้าพเจ้ามีชีวิตอยู่ท่ามกลางความเศร้าโศกเช่นนี้ ใครจะรู้ว่าสิ่งใดที่ทรงพอพระทัย
โทหา 165
पितु आयस भूषन बसन तात तजे रघुबीर।बिसमउ हरषु न हृदयँ कछु पहिरे बलकल चीर।।165।।
pitu āyasa bhūṣana basana tāta taje raghubīra |bisamau haraṣu na hṛdayã kachu pahire balakala cīra ||165||
ด้วยพระบัญชาของพระบิดา องค์พระภูมิแห่งราคูทรงละเครื่องประดับและเครื่องทรง; พระองค์ไม่ทรงรู้สึกยินดีหรือเศร้าโศกในพระหฤทัย แต่ทรงเครื่องทรงเปลือกไม้เพียงเท่านั้น
เจาปาอี 166.1-4
मुख प्रसन्न मन रंग न रोषू।सब कर सब बिधि करि परितोषू।।
चले बिपिन सुनि सिय सँग लागी।रहइ न राम चरन अनुरागी।।
सुनतहिं लखनु चले उठि साथा।रहहिं न जतन किए रघुनाथा।।
तब रघुपति सबही सिरु नाई।चले संग सिय अरु लघु भाई।।
रामु लखनु सिय बनहि सिधाए।गइउँ न संग न प्रान पठाए।।
यहु सबु भा इन्ह आँखिन्ह आगें।तउ न तजा तनु जीव अभागें।।
मोहि न लाज निज नेहु निहारी।राम सरिस सुत मैं महतारी।।
जिऐ मरै भल भूपति जाना।मोर हृदय सत कुलिस समाना।।
mukha prasanna mana raṁga na roṣū |saba kara saba bidhi kari paritoṣū ||
cale bipina suni siya sãga lāgī |rahai na rāma carana anurāgī ||
sunatahiṁ lakhanu cale uṭhi sāthā |rahahiṁ na jatana kie raghunāthā ||
taba raghupati sabahī siru nāī |cale saṁga siya aru laghu bhāī ||
rāmu lakhanu siya banahi sidhāe |gaiũ na saṁga na prāna paṭhāe ||
yahu sabu bhā inha ā̃khinha āgeṁ |tau na tajā tanu jīva abhāgeṁ ||
mohi na lāja nija nehu nihārī |rāma sarisa suta maiṁ mahatārī ||
jiai marai bhala bhūpati jānā |mora hṛdaya sata kulisa samānā ||
พระพักตร์เปี่ยมสงบ พระหฤทัยมิมีความโกรธหรือกิเลส ทรงทำให้ทุกผู้พึงพอใจในทุกประการ เมื่อนางสีดาทราบว่าพระองค์จะเสด็จสู่ป่า นางก็ติดตามเสด็จไปด้วย ผู้ที่หมายพระบาทแห่งพระรามจะอยู่เบื้องหลังมิได้ ลักษมณ์ได้ยินดังนั้นก็ลุกขึ้นเสด็จไปด้วย แม้พระเจ้าแห่งราฆุวงศ์จะทรงพยายามทุกวิถีทาง ก็มิอาจให้ทรงอยู่ได้ ครั้นแล้วพระรามทรงก้มพระเศียรแด่ทุกท่าน แล้วเสด็จไปพร้อมกับนางสีดาและพระอนุชา พระราม ลักษมณ์ และนางสีดาเสด็จสู่ป่า ข้าพเจ้ามิได้ติดตามเสด็จไป และมิได้ส่งลมหายใจตามเสด็จไปด้วย ทั้งหมดนี้เกิดขึ้นต่อหน้าตาของข้าพเจ้า ทว่าชีวิตอัปโชคของข้าพเจ้าก็มิได้จากร่างไป ข้าพเจ้ามิรู้สึกละอาย แม้เมื่อย้อนดูความรักของตน ข้าพเจ้าผู้เป็นมารดาของโอรสเสมือนพระราม กษัตริย์ทรงรู้ดีว่าจะพึงอยู่และจะพึงตายเช่นไร หฤทัยของข้าพเจ้าแข็งแกร่งดั่งสายฟ้าร้อยครั้ง
โทหา 166
कौसल्या के बचन सुनि भरत सहित रनिवास।ब्याकुल बिलपत राजगृह मानहुँ सोक नेवासु।।166।।
kausalyā ke bacana suni bharata sahita ranivāsa |byākula bilapata rājagṛha mānahũ soka nevāsu ||166||
ได้ยินถ้อยคำของนางเกาสัลยา ภรตะพร้อมด้วยสตรีในวังต่างเต็มไปด้วยความทุกข์ทรมานและร่ำไห้; พระราชวังสะท้อนเสียงคร่ำครวญ ราวกับว่าความโศกเศร้าได้เข้ามาสถิตย์ ณ ที่นั้น
เจาปาอี 167.1-4
बिलपहिं बिकल भरत दोउ भाई।कौसल्याँ लिए हृदयँ लगाई।।
भाँति अनेक भरतु समुझाए।कहि बिबेकमय बचन सुनाए।।
भरतहुँ मातु सकल समुझाईं।कहि पुरान श्रुति कथा सुहाईं।।
छल बिहीन सुचि सरल सुबानी।बोले भरत जोरि जुग पानी।।
जे अघ मातु पिता सुत मारें।गाइ गोठ महिसुर पुर जारें।।
जे अघ तिय बालक बध कीन्हें।मीत महीपति माहुर दीन्हें।।
जे पातक उपपातक अहहीं।करम बचन मन भव कबि कहहीं।।
ते पातक मोहि होहुँ बिधाता।जौं यहु होइ मोर मत माता।।
bilapahiṁ bikala bharata dou bhāī |kausalyā̃ lie hṛdayã lagāī ||
bhā̃ti aneka bharatu samujhāe |kahi bibekamaya bacana sunāe ||
bharatahũ mātu sakala samujhāīṁ |kahi purāna śruti kathā suhāīṁ ||
chala bihīna suci sarala subānī |bole bharata jori juga pānī ||
je agha mātu pitā suta māreṁ |gāi goṭha mahisura pura jāreṁ ||
je agha tiya bālaka badha kīnheṁ |mīta mahīpati māhura dīnheṁ ||
je pātaka upapātaka ahahīṁ |karama bacana mana bhava kabi kahahīṁ ||
te pātaka mohi hohũ bidhātā |jauṁ yahu hoi mora mata mātā ||
ภราดาทั้งสองคือภารตะและศตรุฆนะร้องไห้สุดเศร้าโศก และเกาสัลยาได้กอดพวกเขาไว้กับอก นางปลอบใจภารตะด้วยวิธีมากหลาย กล่าวถ้อยคำอันเปี่ยมด้วยปัญญาให้ฟัง มารดาทั้งหมดก็ปลอบใจภารตะเช่นกัน เล่าเรื่องงดงามจากปุราณะและพระเวท ถ้อยคำอันงดงามที่ภารตะกล่าวด้วยพนมมือทั้งสอง ปราศจากเล่ห์กล บริสุทธิ์และเรียบง่าย บาปกรรมที่เกิดจากการฆ่ามารดา บิดา หรือบุตร จากการเผาคอกโคพร้อมฝูงวัว หรือเผาเมืองของพราหมณ์ บาปกรรมที่เกิดจากการฆ่าหญิงหรือเด็ก หรือวางยาพิษเพื่อนหรือกษัตริย์ บาปกรรมใหญ่และบาปกรรมรองทั้งปวงที่มีอยู่ ซึ่งกวีกล่าวว่าเกิดจากกาย วาจา และใจ ขอบาปกรรมเหล่านั้นทั้งหมดจงตกแก่ข้าพเจ้า ข้าแต่พระผู้สรรค์สร้าง หากนี่เป็นคำแนะนำของข้าพเจ้า มารดา
โทหา 167
जे परिहरि हरि हर चरन भजहिं भूतगन घोर।तेहि कइ गति मोहि देउ बिधि जौं जननी मत मोर।।167।।
je parihari hari hara carana bhajahiṁ bhūtagana ghora |tehi kai gati mohi deu bidhi jauṁ jananī mata mora ||167||
ผู้ใดละทิ้งพระบาทแห่งพระหริและพระหระ แล้วไปกราบไหว้หมู่ภูตผีอันน่าสะพรึงกลัว ขอพระพรหมจงประทานชะตากรรมของคนเหล่านั้นแก่ข้าพเจ้า หากว่า โอมารดาเอย นี่คือคำแนะนำของข้าพเจ้า
เจาปาอี 168.1-4
बेचहिं बेदु धरमु दुहि लेहीं।पिसुन पराय पाप कहि देहीं।।
कपटी कुटिल कलहप्रिय क्रोधी।बेद बिदूषक बिस्व बिरोधी।।
लोभी लंपट लोलुपचारा।जे ताकहिं परधनु परदारा।।
पावौं मैं तिन्ह के गति घोरा।जौं जननी यहु संमत मोरा।।
जे नहिं साधुसंग अनुरागे।परमारथ पथ बिमुख अभागे।।
जे न भजहिं हरि नरतनु पाई।जिन्हहि न हरि हर सुजसु सोहाई।।
तजि श्रुतिपंथु बाम पथ चलहीं।बंचक बिरचि बेष जगु छलहीं।।
तिन्ह कै गति मोहि संकर देऊ।जननी जौं यहु जानौं भेऊ।।
becahiṁ bedu dharamu duhi lehīṁ |pisuna parāya pāpa kahi dehīṁ ||
kapaṭī kuṭila kalahapriya krodhī |beda bidūṣaka bisva birodhī ||
lobhī laṁpaṭa lolupacārā |je tākahiṁ paradhanu paradārā ||
pāvauṁ maiṁ tinha ke gati ghorā |jauṁ jananī yahu saṁmata morā ||
je nahiṁ sādhusaṁga anurāge |paramāratha patha bimukha abhāge ||
je na bhajahiṁ hari naratanu pāī |jinhahi na hari hara sujasu sohāī ||
taji śrutipaṁthu bāma patha calahīṁ |baṁcaka biraci beṣa jagu chalahīṁ ||
tinha kai gati mohi saṁkara deū |jananī jauṁ yahu jānauṁ bheū ||
ผู้ที่ขายพระเวท รีดนมธรรมะเพื่อผลประโยชน์ และผู้ใส่ร้ายที่กล่าวโทษและบาปของผู้อื่น ผู้หลอกลวง ผู้คดเคี้ยว ผู้ชอบยุแหย่ ผู้โกรธง่าย ผู้ด่าทอพระเวท และศัตรูของโลกทั้งมวล ผู้โลภ ผู้ลามก ผู้ตะกละและหมกมืดในกาม ผู้จ้องมองทรัพย์สมบัติและภรรยาของผู้อื่น ขอให้ข้าพเจ้าได้รับชะตากรรมอันน่าสะพรึงกลัวของพวกเขาเถิด มารดา หากแผนการนี้ได้รับความยินยอมจากข้าพเจ้า ผู้ที่ไม่ยินดีในการคบหากับบรรดาผู้ดีงาม ผู้อัปโชคที่หันหลังให้แก่หนทางแห่งความดีสูงสุด ผู้ที่ได้รับกายมนุษย์แล้วไม่บูชาพระหริ และผู้ที่ไม่พอใจในชื่อเสียงอันงดงามของพระหริและพระหระ ผู้ที่ทอดทิ้งหนทางแห่งพระเวทและดำเนินในทางผิด และในฐานะผู้หลอกลวงในการปลอมตัว หลอกลวงโลก ขอให้พระศังกระประทานชะตากรรมของพวกเขาแก่ข้าพเจ้า มารดา หากข้าพเจ้ารู้ความลับแห่งแผนการนี้
โทหา 168
मातु भरत के बचन सुनि साँचे सरल सुभायँ।कहति राम प्रिय तात तुम्ह सदा बचन मन कायँ।।168।।
mātu bharata ke bacana suni sā̃ce sarala subhāyã |kahati rāma priya tāta tumha sadā bacana mana kāyã ||168||
มารดาทรงฟังถ้อยคำของภรตผู้มีใจจริง มีนิสัยเรียบง่ายและบริสุทธิ์ แล้วตรัสว่า "ลูกรัก เจ้าเป็นที่รักของพระรามเสมอ ทั้งในวาจา ในใจ และในกาย"
เจาปาอี 169.1-4
राम प्रानहु तें प्रान तुम्हारे।तुम्ह रघुपतिहि प्रानहु तें प्यारे।।
बिधु बिष चवै स्रवै हिमु आगी।होइ बारिचर बारि बिरागी।।
भएँ ग्यानु बरु मिटै न मोहू।तुम्ह रामहि प्रतिकूल न होहू।।
मत तुम्हार यहु जो जग कहहीं।सो सपनेहुँ सुख सुगति न लहहीं।।
अस कहि मातु भरतु हियँ लाए।थन पय स्रवहिं नयन जल छाए।।
करत बिलाप बहुत यहि भाँती।बैठेहिं बीति गइ सब राती।।
बामदेउ बसिष्ठ तब आए।सचिव महाजन सकल बोलाए।।
मुनि बहु भाँति भरत उपदेसे।कहि परमारथ बचन सुदेसे।।
rāma prānahu teṁ prāna tumhāre |tumha raghupatihi prānahu teṁ pyāre ||
bidhu biṣa cavai sravai himu āgī |hoi bāricara bāri birāgī ||
bhaẽ gyānu baru miṭai na mohū |tumha rāmahi pratikūla na hohū ||
mata tumhāra yahu jo jaga kahahīṁ |so sapanehũ sukha sugati na lahahīṁ ||
asa kahi mātu bharatu hiyã lāe |thana paya sravahiṁ nayana jala chāe ||
karata bilāpa bahuta yahi bhā̃tī |baiṭhehiṁ bīti gai saba rātī ||
bāmadeu basiṣṭha taba āe |saciva mahājana sakala bolāe ||
muni bahu bhā̃ti bharata upadese |kahi paramāratha bacana sudese ||
พระรามทรงเป็นที่รักของท่านยิ่งกว่าชีวิตของท่านเอง และท่านเป็นที่รักของพระราม องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคุ ยิ่งกว่าชีวิตของพระองค์เอง พระจันทร์อาจตกลงมาเป็นพิษ และหิมะอาจปล่อยไฟออกมา สัตว์น้ำอาจกลายเป็นผู้ไม่ยึดติดในน้ำ แม้เมื่อความรู้แจ้งได้บังเกิดขึ้น ความหลงก็อาจยังไม่สิ้นไป แต่ท่านจะไม่มีวันเป็นปฏิปักษ์ต่อพระราม ผู้ใดก็ตามที่กล่าวในโลกว่านี่คือแผนการของท่าน ผู้นั้นจะไม่ได้รับความสุขหรือความเจริญรุ่งเรือง แม้แต่ในความฝัน กล่าวดังนี้แล้ว พระมารดาได้กอดรัดภรตะไว้ที่อก น้ำนมไหลจากเต้า และน้ำตาเต็มตา ขณะที่ร่ำไห้ไว้อาลัยอย่างยิ่งยาวนานในลักษณะนี้ นั่งอยู่ ณ ที่นั้น ทั้งคืนก็ผ่านไป ครั้นนั้นวามเทวะและวสิษฐ์ได้เสด็จมา และรวบรวมเสนาบดีและประชาชนผู้มีบารมีทั้งปวง พระมุนีได้สั่งสอนภรตะในหลายประการ กล่าวถ้อยคำอันประเสริฐว่าด้วยความจริงอันสูงสุด
โทหา 169
तात हृदयँ धीरजु धरहु करहु जो अवसर आजु।उठे भरत गुर बचन सुनि करन कहेउ सबु साजु।।169।।
tāta hṛdayã dhīraju dharahu karahu jo avasara āju |uṭhe bharata gura bacana suni karana kaheu sabu sāju ||169||
บุตรของข้าเอ๋ย จงมีความกล้าหาญในหัวใจ และจงกระทำตามสมควรแก่กาลเวลาในบัดนี้ เมื่อได้ยินพระดำรัสของครูบาอาจารย์ ภรตะจึงลุกขึ้นและรับสั่งให้จัดเตรียมการทั้งปวงให้พร้อมสรรพ
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित के पाठ से ‘राम-प्रेम में निष्कपटता’, माता-पिता के प्रति धर्मबुद्धि, और संकट में धैर्य-लाभ माना गया है; विशेषतः ‘राम-प्रतिकूलता’ का त्याग और शरणागति-भाव दृढ़ होता है।
सामान्य मानस-परंपरा में शोक-निवारण/धैर्य हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-स्मरण समपुट रूप में जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियावर रामचंद्र की जय’ का आवर्तन भी किया जाता है।
Ask anything about Prakarana 17 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
