Ayodhya KandaPrakarana 1720 Verses

Prakarana 17

यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परीक्षा’ का है। राजधर्म, पुत्रधर्म, मातृभाव, और लोकलज्जा—इन सबके बीच राम-आज्ञा (ईश-आज्ञा) को सर्वोच्च मानने की साधना यहाँ घटित होती है। अयोध्या का वैभव-त्याग भीतर के ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन बनता है; भरत का विलाप और फिर धीरज—वैराग्य-युक्त प्रेम (विवेक सहित करुणा) की सीढ़ी है।

अस्मिन् अंशे करुण-रसः प्रधानः, किन्तु स केवलः शोकः न—धर्म-बोधेन संयमिता करुणा। भरतस्य ‘तात तात’ इति आर्तनादः पुत्र-हृदयस्य असहायतां दर्शयति; कैकेय्याः ‘मरमु पाँछि जनु माहुर देई’ इति वाक्यं मनोवैज्ञानिक-क्रूरतायाः तीक्ष्णं रूपकं ददाति। ततः कौसल्यायाः मातृत्वं करुणां शान्तौ रूपान्तरयति—‘धीरजं धारय’ इति उपदेशः करुणं शान्त-रसस्य दिशि नयति। अत्र तुलसीदासः ‘लीला’ं (रामस्य वनगमनम्) ‘साधना’रूपे (आज्ञापालनम्, वैराग्यम्, लोक-धर्मः) परिणमयति। भरतस्य प्रतिज्ञात्मक-भाषा (पातक-गणना) आत्म-शुद्धेः कसौटी: स स्वमनः सार्वजनिकतया धर्म-प्रतिज्ञायां बध्नाति। एवं अयोध्या-काण्डस्य अयं खण्डः सोपान-क्रमे ‘विरहात् विवेकः’ ‘शोकात् शरणागति’ इति सीढी भवति।

In this prakarana

People

  • भरतBharata

    पुत्र-धर्म और राजधर्म के बीच फँसा साधक-हृदय; विलाप से प्रतिज्ञा तक यात्रा

  • कैकेयीKaikeyī

    कारण-रूप (निमित्त); कठोर वाणी द्वारा धर्म-संकट को तीक्ष्ण करती; लोक-निन्दा/मोह का प्रतीक

  • मंथराMantharā

    ‘सहाय बिचारी’; कुटिल प्रेरणा/विकृति-बुद्धि का कारक, घटनाओं की उत्प्रेरक

  • कौसल्याKausalyā

    करुणा को शान्ति में रूपान्तरित करने वाली माता; धैर्य, धर्मबोध, और राम-आज्ञा-स्वीकृति का स्वर

  • रामRāma

    प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष केन्द्र; ‘राम-आज्ञा’ = ईश-आज्ञा, त्याग-लीला का साधना-रूप

  • विधि (भाग्य/दैव)Vidhi

    ‘बिधि बीच बिगार’ के रूप में अदृश्य नियामक; मानव-योजना पर दैवी विधान की छाया

  • शत्रुघ्नŚatrughna
  • लक्ष्मणLakṣmaṇa
  • वसिष्ठVasiṣṭha
  • बामदेवBāmadeva
  • सीताSītā
  • दशरथDaśaratha
  • काकभुशुण्डिSpeaksKākabhuśuṇḍi

    परंपरागत ‘मनस-घाट’ संवाद-धारा में

  • गरुड़ListensGaruḍa

What happens

  1. How it unfolds

    भरत का पिता के देहावसान और राम-वनगमन का समाचार सुनकर मूर्छित होना; कैकेयी को कठोर वचन कहना; मंथरा का अपमान/दंड; कौसल्या के पास जाकर विलाप; कौसल्या का धैर्य-उपदेश; वसिष्ठ-बामदेव का आगमन और भरत को कर्तव्य-प्रेरणा।

Places

  • अयोध्या (नगर/लोक)Ayodhyā

    सामूहिक शोक, लोकलज्जा और राजधर्म का मंच; वैभव-त्याग का प्रत्यक्ष प्रतीक

Verses

चौपाई 160.1-4

तात बात मैं सकल सँवारी।भै मंथरा सहाय बिचारी।।

कछुक काज बिधि बीच बिगारेउ।भूपति सुरपति पुर पगु धारेउ।।

सुनत भरतु भए बिबस बिषादा।जनु सहमेउ करि केहरि नादा।।

तात तात हा तात पुकारी।परे भूमितल ब्याकुल भारी।।

चलत न देखन पायउँ तोही।तात न रामहि सौंपेहु मोही।।

बहुरि धीर धरि उठे सँभारी।कहु पितु मरन हेतु महतारी।।

सुनि सुत बचन कहति कैकेई।मरमु पाँछि जनु माहुर देई।।

आदिहु तें सब आपनि करनी।कुटिल कठोर मुदित मन बरनी।।

tāta bāta maiṁ sakala sãvārī |bhai maṁtharā sahāya bicārī ||

kachuka kāja bidhi bīca bigāreu |bhūpati surapati pura pagu dhāreu ||

sunata bharatu bhae bibasa biṣādā |janu sahameu kari kehari nādā ||

tāta tāta hā tāta pukārī |pare bhūmitala byākula bhārī ||

calata na dekhana pāyaũ tohī |tāta na rāmahi sauṁpehu mohī ||

bahuri dhīra dhari uṭhe sãbhārī |kahu pitu marana hetu mahatārī ||

suni suta bacana kahati kaikeī |maramu pā̃chi janu māhura deī ||

ādihu teṁ saba āpani karanī |kuṭila kaṭhora mudita mana baranī ||

हे पुत्र, सर्वं मया सम्यक् सज्जीकृतमासीत्, दीना च मंथरा सहायिका जाता। किन्तु विधिना कस्मिंश्चित् कार्ये मध्ये नाशः कृतः, राज्ञा च देवेन्द्रस्य नगरे पादः स्थापितः। इदं श्रुत्वा भरतः शोकेन व्याकुलः सञ्जातः, सिंहनादेन गजः संत्रस्त इव। 'हे पितः, हे पितः, हा पितः' इति क्रन्दन् स भूमौ पपात, अतीव व्याकुलः। 'गच्छन्तं त्वां द्रष्टुं न शक्तवानहं, हे पितः, त्वं च मां रामाय न समर्पयः।' ततः धैर्यं धारयित्वा स सम्भूयोत्थितः, 'हे मातः, पितुः मरणस्य हेतुं कथय' इति अवोचत्। पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा कैकेयी प्रत्युवाच, व्रणं परीक्ष्य विषं सिञ्चतीव। कुटिला कठोरहृदया च, हर्षितमनसा सा आदितः सर्वाणि स्वकर्माणि वर्णितवती।

दोहा 160

भरतहि बिसरेउ पितु मरन सुनत राम बन गौनु।हेतु अपनपउ जानि जियँ थकित रहे धरि मौनु।।⁠160।।

bharatahi bisareu pitu marana sunata rāma bana gaunu |hetu apanapau jāni jiyã thakita rahe dhari maunu ||⁠160||

भरतः राघवस्य वनगमनं श्रुत्वा पितुः मरणम् अविस्मर्तवान्। आत्मानमेव हेतुत्वेन हृदये ज्ञात्वा सः स्तब्धः सन् मौनम् अधारयत्।

चौपाई 161.1-4

बिकल बिलोकि सुतहि समुझावति।मनहुँ जरे पर लोनु लगावति।।

तात राउ नहिं सोचे जोगू।बिढ़इ सुकृत जसु कीन्हेउ भोगू।।

जीवत सकल जनम फल पाए।अंत अमरपति सदन सिधाए।।

अस अनुमानि सोच परिहरहू।सहित समाज राज पुर करहू।।

सुनि सुठि सहमेउ राजकुमारू।पाकें छत जनु लाग अँगारू।।

धीरज धरि भरि लेहिं उसासा।पापनि सबहि भाँति कुल नासा।।

जौं पै कुरुचि रही अति तोही।जनमत काहे न मारे मोही।।

पेड़ काटि तैं पालउ सींचा।मीन जिअन निति बारि उलीचा।।

bikala biloki sutahi samujhāvati |manahũ jare para lonu lagāvati ||

tāta rāu nahiṁ soce jogū |biṛhai sukṛta jasu kīnheu bhogū ||

jīvata sakala janama phala pāe |aṁta amarapati sadana sidhāe ||

asa anumāni soca pariharahū |sahita samāja rāja pura karahū ||

suni suṭhi sahameu rājakumārū |pākeṁ chata janu lāga ãgārū ||

dhīraja dhari bhari lehiṁ usāsā |pāpani sabahi bhā̃ti kula nāsā ||

jauṁ pai kuruci rahī ati tohī |janamata kāhe na māre mohī ||

peṛa kāṭi taiṁ pālau sīṁcā |mīna jiana niti bāri ulīcā ||

विकलं पुत्रं दृष्ट्वा सा तं समाश्वासयति स्म, यथा दग्धे स्थाने लवणं घर्षति। "हे पुत्र, राजा शोक्यः न। सः सुकृतं यशः च सम्भृत्य तस्य फलम् अनुभूतवान्। जीवने सर्वाणि जन्मफलानि प्राप्य, अन्ते अमरपतेः धाम प्रति प्रस्थितः। एवं मत्वा शोकं त्यज, समाजेन सह राज्यं नगरं च शास।" इति श्रुत्वा राजकुमारः महता भयेन सञ्चुकोश, यथा पक्वे व्रणे अङ्गारः संस्थापितः। धैर्यं धारयित्वा सः गभीरम् उच्छ्वासम् अवहत्, "हे पापिनि, सर्वथा कुलनाशं कृतवती असि। यदि तव हृदि एतावती दुष्टता आसीत्, तर्हि जन्मनि एव मां किं न हतवती? वृक्षं कृत्वा शाखाः सिञ्चसि, तडागं शोषयित्वा मीनान् जीवयितुं प्रयतसे।"

दोहा 161

हंसबंसु दसरथु जनकु राम लखन से भाइ।जननी तूँ जननी भई बिधि सन कछु न बसाइ।।⁠161।।

haṁsabaṁsu dasarathu janaku rāma lakhana se bhāi |jananī tū̃ jananī bhaī bidhi sana kachu na basāi ||⁠161||

मम वंशः सूर्यवंशः, दशरथः जनकः, रामलक्ष्मणौ च मम भ्रातरौ। त्वं मे जननी, त्वमेवं जननी अभवः, विधौ किञ्चिन्न वश्यते।

चौपाई 162.1-4

जब तैं कुमति कुमत जियँ ठयऊ।खंड खंड होइ हृदउ न गयऊ।।

बर मागत मन भइ नहिं पीरा।गरि न जीह मुहँ परेउ न कीरा।।

भूपँ प्रतीत तोरि किमि कीन्ही।मरन काल बिधि मति हरि लीन्ही।।

बिधिहुँ न नारि हृदय गति जानी।सकल कपट अघ अवगुन खानी।।

सरल सुसील धरम रत राऊ।सो किमि जानै तीय सुभाऊ।।

अस को जीव जंतु जग माहीं।जेहि रघुनाथ प्रानप्रिय नाहीं।।

भे अति अहित रामु तेउ तोही।को तू अहसि सत्य कहु मोही।।

जो हसि सो हसि मुहँ मसि लाई।आँखि ओट उठि बैठहिं जाई।।

jaba taiṁ kumati kumata jiyã ṭhayaū |khaṁḍa khaṁḍa hoi hṛdau na gayaū ||

bara māgata mana bhai nahiṁ pīrā |gari na jīha muhã pareu na kīrā ||

bhūpã pratīta tori kimi kīnhī |marana kāla bidhi mati hari līnhī ||

bidhihũ na nāri hṛdaya gati jānī |sakala kapaṭa agha avaguna khānī ||

sarala susīla dharama rata rāū |so kimi jānai tīya subhāū ||

asa ko jīva jaṁtu jaga māhīṁ |jehi raghunātha prānapriya nāhīṁ ||

bhe ati ahita rāmu teu tohī |ko tū ahasi satya kahu mohī ||

jo hasi so hasi muhã masi lāī |ā̃khi oṭa uṭhi baiṭhahiṁ jāī ||

यदा त्वया दुष्टबुद्धिः कुमतिः मनसि स्थापिता, तदा तव हृदयं खण्डखण्डं किमर्थं न अभवत्? वरान् याचमानायाः ते मनसः पीडा न अभवत्, जिह्वा न दग्धा, मुखे च कीटाः न पतिताः। राज्ञा त्वयि कथं विश्वासः कृतः? मरणकाले सम्प्राप्ते ईश्वरेण तस्य बुद्धिः हृता। ब्रह्मणापि स्त्रीहृदयस्य गतिः न ज्ञाता, यत् सर्वकपटपापदोषाणां खानि अस्ति। राजा सरलः, शीलवान्, धर्मरतः आसीत्; सः स्त्रीस्वभावं कथं जानीयात्? अस्ति किमपि जीवजन्तुः जगति, यस्य रघुनाथः प्राणप्रियः न अस्ति? तथापि रामः तव अतिशयवैरी अभवत्। त्वं का असि? मम सत्यं कथय। यद्भावा त्वं तादृशी असि, परन्तु त्वया मुखे कालिलेपः कृतः। उत्तिष्ठ, मम दृष्टिगोचरात् उत्थाय गत्वा उपविश।

दोहा 162

राम बिरोधी हृदय तें प्रगट कीन्ह बिधि मोहि।मो समान को पातकी बादि कहउँ कछु तोहि।।⁠162।।

rāma birodhī hṛdaya teṁ pragaṭa kīnha bidhi mohi |mo samāna ko pātakī bādi kahaũ kachu tohi ||⁠162||

ब्रह्मा मां रामविरोधिना हृदयात् प्राकटयत्। मत्समः पापी कोऽस्ति? भवते किमपि कथयितुं वृथैव।

चौपाई 163.1-4

सुनि सत्रुघुन मातु कुटिलाई।जरहिं गात रिस कछु न बसाई।।

तेहि अवसर कुबरी तहँ आई।बसन बिभूषन बिबिध बनाई।।

लखि रिस भरेउ लखन लघु भाई।बरत अनल घृत आहुति पाई।।

हुमगि लात तकि कूबर मारा।परि मुह भर महि करत पुकारा।।

कूबर टूटेउ फूट कपारू।दलित दसन मुख रुधिर प्रचारू।।

आह दइअ मैं काह नसावा।करत नीक फलु अनइस पावा।।

सुनि रिपुहन लखि नख सिख खोटी।लगे घसीटन धरि धरि झोंटी।।

भरत दयानिधि दीन्हि छड़ाई।कौसल्या पहिं गे दोउ भाई।।

suni satrughuna mātu kuṭilāī |jarahiṁ gāta risa kachu na basāī ||

tehi avasara kubarī tahã āī |basana bibhūṣana bibidha banāī ||

lakhi risa bhareu lakhana laghu bhāī |barata anala ghṛta āhuti pāī ||

humagi lāta taki kūbara mārā |pari muha bhara mahi karata pukārā ||

kūbara ṭūṭeu phūṭa kapārū |dalita dasana mukha rudhira pracārū ||

āha daia maiṁ kāha nasāvā |karata nīka phalu anaisa pāvā ||

suni ripuhana lakhi nakha sikha khoṭī |lage ghasīṭana dhari dhari jhoṁṭī ||

bharata dayānidhi dīnhi chaṛāī |kausalyā pahiṁ ge dou bhāī ||

शत्रुघ्नः मातुः कुटिलतां श्रुत्वा सर्वेण शरीरेण दह्यते स्म, क्रोधे च आत्मानं न अवारयत्। तस्मिन् एव अवसरे कुबरी तत्र आगता, विविधैः वस्त्रैः आभूषणैः च सुसज्जिता। तां दृष्ट्वा लक्ष्मणस्य अनुजः क्रोधेन पूर्णः अभवत्, यथा घृत-आहुतिं प्राप्य अग्निः प्रज्वलति। सः उत्प्लुत्य आगच्छत्, लक्ष्यं गृहीत्वा कुबर्याः पृष्ठे पाद-प्रहारं अकरोत्; सा मुखेन भूमौ पपात, क्रन्दनं च अकरोत्। कुबर्याः कुबा भग्ना, शिरः च विदारितम्, दन्ताः चूर्णिताः, मुखात् च रक्तं प्रसृतम्। "अहो देव! अहं किं अपराधम् अकरवम्? शुभं कृत्वा अशुभं फलं प्राप्तवती।" इदं श्रुत्वा शत्रुघ्नः तां नखात् शिखापर्यन्तं दुष्टाम् अपश्यत्, पुनः पुनः केशान् गृहीत्वा तां अकर्षत्। भरतः करुणायाः निधिः सन् तां मुक्ताम् अकरोत्, ततः दौ भ्रातरौ कौसल्यायाः समीपम् अगच्छताम्।

दोहा 163

मलिन बसन बिबरन बिकल कृस सरीर दुख भार।कनक कलप बर बेलि बन मानहुँ हनी तुसार।।⁠163।।

malina basana bibarana bikala kṛsa sarīra dukha bhāra |kanaka kalapa bara beli bana mānahũ hanī tusāra ||⁠163||

मलिनवस्त्रा विवर्णा विकला कृशशरीरा दुःखभारेण दबिता, वने कनककल्पवृक्षस्य वरबेला इव तुषारेण हता।

चौपाई 164.1-4

भरतहि देखि मातु उठि धाई।मुरुछित अवनि परी झइँ आई।।

देखत भरतु बिकल भए भारी।परे चरन तन दसा बिसारी।।

मातु तात कहँ देहि देखाई।कहँ सिय रामु लखनु दोउ भाई।।

कैकइ कत जनमी जग माझा।जौं जनमि त भइ काहे न बाँझा।।

कुल कलंकु जेहिं जनमेउ मोही।अपजस भाजन प्रियजन द्रोही।।

को तिभुवन मोहि सरिस अभागी।गति असि तोरि मातु जेहि लागी।।

पितु सुरपुर बन रघुबर केतू।मैं केवल सब अनरथ हेतु।।

धिग मोहि भयउँ बेनु बन आगी।दुसह दाह दुख दूषन भागी।।

bharatahi dekhi mātu uṭhi dhāī |muruchita avani parī jhaĩ āī ||

dekhata bharatu bikala bhae bhārī |pare carana tana dasā bisārī ||

mātu tāta kahã dehi dekhāī |kahã siya rāmu lakhanu dou bhāī ||

kaikai kata janamī jaga mājhā |jauṁ janami ta bhai kāhe na bā̃jhā ||

kula kalaṁku jehiṁ janameu mohī |apajasa bhājana priyajana drohī ||

ko tibhuvana mohi sarisa abhāgī |gati asi tori mātu jehi lāgī ||

pitu surapura bana raghubara ketū |maiṁ kevala saba anaratha hetu ||

dhiga mohi bhayaũ benu bana āgī |dusaha dāha dukha dūṣana bhāgī ||

भरतं दृष्ट्वा माता उत्थाय धावति। मूर्छिता सती पृथिव्यां पपात। तद्दृष्ट्वा भरतः अतीव व्याकुलः अभवत्। स्वशरीरस्थितिं विस्मृत्य तस्याः पादयोः अपतत्। हे मातः, मे पितरं दर्शय। सीता रामलक्ष्मणौ च कुत्र स्तः? कैकेयी जगति किमर्थं जन्म लब्धवती? यदि जन्म लब्धवती तर्हि किमर्थं वन्ध्या न भवति? या मां अजनयत् सा कुलस्य कलङ्कः, अपकीर्तेः भाजनं, प्रियजनानां च विरोधिनी। त्रिषु लोकेषु कः मत्सदृशः दुर्भाग्यः अस्ति, यस्मात् हे मातः, तव एषा दशा प्राप्ता? पिता सुरपुरं गतः, रघुवरश्च वने वसति; अहमेव सर्वेषाम् अनर्थानां कारणम्। धिक् माम्! अहं वेणुवनस्य अग्निः इव जातः, दुःसहदाहदुःखदूषणानां भागी भवामि।

दोहा 164

मातु भरत के बचन मृदु सुनि सुनि उठी सँभारि।लिए उठाइ लगाइ उर लोचन मोचति बारि।।⁠164।।

mātu bharata ke bacana mṛdu suni suni uṭhī sãbhāri |lie uṭhāi lagāi ura locana mocati bāri ||⁠164||

माता भरतस्य वाचां मृदूनां पुनः पुनः श्रुत्वा संभूय उत्थाय तमुत्थाप्य हृदये निधाय नेत्राभ्यामश्रूणि स्रावयति स्म।

चौपाई 165.1-4

सरल सुभाय मायँ हियँ लाए।अति हित मनहुँ राम फिरि आए।।

भेंटेउ बहुरि लखन लघु भाई।सोकु सनेहु न हृदयँ समाई।।

देखि सुभाउ कहत सबु कोई।राम मातु अस काहे न होई।।

माताँ भरतु गोद बैठारे।आँसु पौंछि मृदु बचन उचारे।।

अजहुँ बच्छ बलि धीरज धरहू।कुसमउ समुझि सोक परिहरहू।।

जनि मानहु हियँ हानि गलानी।काल करम गति अघटित जानि।।

काहुहि दोसु देहु जनि ताता।भा मोहि सब बिधि बाम बिधाता।।

जो एतेहुँ दुख मोहि जिआवा।अजहुँ को जानइ का तेहि भावा।।

sarala subhāya māyã hiyã lāe |ati hita manahũ rāma phiri āe ||

bheṁṭeu bahuri lakhana laghu bhāī |soku sanehu na hṛdayã samāī ||

dekhi subhāu kahata sabu koī |rāma mātu asa kāhe na hoī ||

mātā̃ bharatu goda baiṭhāre |ā̃su pauṁchi mṛdu bacana ucāre ||

ajahũ baccha bali dhīraja dharahū |kusamau samujhi soka pariharahū ||

jani mānahu hiyã hāni galānī |kāla karama gati aghaṭita jāni ||

kāhuhi dosu dehu jani tātā |bhā mohi saba bidhi bāma bidhātā ||

jo etehũ dukha mohi jiāvā |ajahũ ko jānai kā tehi bhāvā ||

सरलस्वभावया माता हृदये नीतवती, अतिप्रेमणा यथा रामः पुनरागतः। पुनश्च लक्ष्मणस्यानुजमपि आलिङ्गत, शोकश्च स्नेहश्च हृदये नासमाहितौ। स्वभावं दृष्ट्वा सर्वे ऊचुः, रामस्य माता किं नैवं स्यात्? माता भरतमङ्के उपवेशयामास, अश्रून्मार्जयन्ती मृदुवाचमवदत्। इदानीमपि हे बाल, याचे, धैर्यं धारय, दुर्समयं ज्ञात्वा शोकं त्यज। हृदये हानिं लज्जां च मा गृहाण, कालकर्मणोर्गतिं दुर्वारां ज्ञात्वा। कस्मैअपि दोषं मा देहि हे तात, सर्वथा मयि विधाता प्रतिकूलः संवृत्तः। यः एतावद्दुःखे मां जीवयति, इदानीमपि कः जानाति तस्य प्रियम्?

दोहा 165

पितु आयस भूषन बसन तात तजे रघुबीर।बिसमउ हरषु न हृदयँ कछु पहिरे बलकल चीर।।⁠165।।

pitu āyasa bhūṣana basana tāta taje raghubīra |bisamau haraṣu na hṛdayã kachu pahire balakala cīra ||⁠165||

हे पुत्र, पितुः आज्ञया रघुवीरः आभूषणानि वस्त्राणि च त्यक्तवान्। हृदि न किञ्चिदपि विषादं हर्षं वा धारयन् वल्कलवस्त्राणि धारितवान्।

चौपाई 166.1-4

मुख प्रसन्न मन रंग न रोषू।सब कर सब बिधि करि परितोषू।।

चले बिपिन सुनि सिय सँग लागी।रहइ न राम चरन अनुरागी।।

सुनतहिं लखनु चले उठि साथा।रहहिं न जतन किए रघुनाथा।।

तब रघुपति सबही सिरु नाई।चले संग सिय अरु लघु भाई।।

रामु लखनु सिय बनहि सिधाए।गइउँ न संग न प्रान पठाए।।

यहु सबु भा इन्ह आँखिन्ह आगें।तउ न तजा तनु जीव अभागें।।

मोहि न लाज निज नेहु निहारी।राम सरिस सुत मैं महतारी।।

जिऐ मरै भल भूपति जाना।मोर हृदय सत कुलिस समाना।।

mukha prasanna mana raṁga na roṣū |saba kara saba bidhi kari paritoṣū ||

cale bipina suni siya sãga lāgī |rahai na rāma carana anurāgī ||

sunatahiṁ lakhanu cale uṭhi sāthā |rahahiṁ na jatana kie raghunāthā ||

taba raghupati sabahī siru nāī |cale saṁga siya aru laghu bhāī ||

rāmu lakhanu siya banahi sidhāe |gaiũ na saṁga na prāna paṭhāe ||

yahu sabu bhā inha ā̃khinha āgeṁ |tau na tajā tanu jīva abhāgeṁ ||

mohi na lāja nija nehu nihārī |rāma sarisa suta maiṁ mahatārī ||

jiai marai bhala bhūpati jānā |mora hṛdaya sata kulisa samānā ||

मुखं प्रसन्नमासीत्, मनसि न कोपो न रागश्च; सर्वान् सर्वथा संतुष्टान् अकरोत्। सीता वनगमनं श्रुत्वा तेन सह अगच्छत्; रामपादयोरनुरागिणी सा न स्थातुमशकत्। लक्ष्मणः श्रुत्वैवोत्थाय सहागच्छत्; रघुनाथेन बहुयत्नः कृतः, परं न स्थितवान्। ततो रघुपतिः सर्वेभ्यः शिरः नत्वा सीतया लघुभ्रात्रा च सह प्रस्थितः। रामलक्ष्मणसीता वनं प्रति प्रस्थिताः; नाहं सहागच्छम्, न च प्राणान् प्रेषितवती। इदं सर्वमेतद्भ्यामक्षिभ्यां पुरतः सम्पन्नम्; तथापि दुर्भागिणो जीवः देहान्निर्गतः। न मे लज्जा भवति स्वस्नेहं निरीक्ष्य, यदहं रामसदृशपुत्रस्य माता। राजा जीवितमरणयोः कुशलज्ञः आसीत्; मम हृदयं शतवज्रसमानं कठिणम्।

दोहा 166

कौसल्या के बचन सुनि भरत सहित रनिवास।ब्याकुल बिलपत राजगृह मानहुँ सोक नेवासु।।⁠166।।

kausalyā ke bacana suni bharata sahita ranivāsa |byākula bilapata rājagṛha mānahũ soka nevāsu ||⁠166||

कौसल्यायाः वचनं श्रुत्वा भरतः सह राजवनिताभिः सह व्याकुलः सन् रुदन् आसीत्, राजगृहं च शोकस्य निवासः इव प्रतिभाति स्म।

चौपाई 167.1-4

बिलपहिं बिकल भरत दोउ भाई।कौसल्याँ लिए हृदयँ लगाई।।

भाँति अनेक भरतु समुझाए।कहि बिबेकमय बचन सुनाए।।

भरतहुँ मातु सकल समुझाईं।कहि पुरान श्रुति कथा सुहाईं।।

छल बिहीन सुचि सरल सुबानी।बोले भरत जोरि जुग पानी।।

जे अघ मातु पिता सुत मारें।गाइ गोठ महिसुर पुर जारें।।

जे अघ तिय बालक बध कीन्हें।मीत महीपति माहुर दीन्हें।।

जे पातक उपपातक अहहीं।करम बचन मन भव कबि कहहीं।।

ते पातक मोहि होहुँ बिधाता।जौं यहु होइ मोर मत माता।।

bilapahiṁ bikala bharata dou bhāī |kausalyā̃ lie hṛdayã lagāī ||

bhā̃ti aneka bharatu samujhāe |kahi bibekamaya bacana sunāe ||

bharatahũ mātu sakala samujhāīṁ |kahi purāna śruti kathā suhāīṁ ||

chala bihīna suci sarala subānī |bole bharata jori juga pānī ||

je agha mātu pitā suta māreṁ |gāi goṭha mahisura pura jāreṁ ||

je agha tiya bālaka badha kīnheṁ |mīta mahīpati māhura dīnheṁ ||

je pātaka upapātaka ahahīṁ |karama bacana mana bhava kabi kahahīṁ ||

te pātaka mohi hohũ bidhātā |jauṁ yahu hoi mora mata mātā ||

दौ भ्रातरौ भरतशत्रुघ्नौ व्याकुलौ भूत्वा रुदतः, कौसल्या च तौ हृदये आलिङ्गत। सा बहुप्रकारेण भरतम् सान्त्वयत्, विवेकमयानि वचनानि कथयन्ती। सर्वे मातरः अपि भरतम् सान्त्वयन्, पुराणश्रुतिसुन्दरकथाः कथयन्तः। छलरहितानि, पवित्राणि, सरलानि च सुन्दराणि वचनानि भरतः करद्वयं संयम्य अवदत्। यानि पातकानि मातृपितृसुतवधात्, गोगोष्ठदग्धात्, ब्राह्मणपुरदग्धात् च भवन्ति। यानि पातकानि स्त्रीबालकवधात्, मित्रमहीपतिभ्यां विषप्रदानात् च भवन्ति। यानि पातकोपपातकानि सन्ति, यानि कवयः कर्मवाङ्मनोभ्यः सम्भवन्ति इति कथयन्ति। तानि सर्वाणि पातकानि मे भवन्तु, हे विधाता, यदि इदम् मम मतिः आसीत्, हे मातः।

दोहा 167

जे परिहरि हरि हर चरन भजहिं भूतगन घोर।तेहि कइ गति मोहि देउ बिधि जौं जननी मत मोर।।⁠167।।

je parihari hari hara carana bhajahiṁ bhūtagana ghora |tehi kai gati mohi deu bidhi jauṁ jananī mata mora ||⁠167||

ये हरिहरचरणौ परित्यज्य घोरान् भूतगणान् भजन्ति, तेषां गतिं ब्रह्मा मह्यं ददातु, यदि हे मातः इदं मम मतमासीत्।

चौपाई 168.1-4

बेचहिं बेदु धरमु दुहि लेहीं।पिसुन पराय पाप कहि देहीं।।

कपटी कुटिल कलहप्रिय क्रोधी।बेद बिदूषक बिस्व बिरोधी।।

लोभी लंपट लोलुपचारा।जे ताकहिं परधनु परदारा।।

पावौं मैं तिन्ह के गति घोरा।जौं जननी यहु संमत मोरा।।

जे नहिं साधुसंग अनुरागे।परमारथ पथ बिमुख अभागे।।

जे न भजहिं हरि नरतनु पाई।जिन्हहि न हरि हर सुजसु सोहाई।।

तजि श्रुतिपंथु बाम पथ चलहीं।बंचक बिरचि बेष जगु छलहीं।।

तिन्ह कै गति मोहि संकर देऊ।जननी जौं यहु जानौं भेऊ।।

becahiṁ bedu dharamu duhi lehīṁ |pisuna parāya pāpa kahi dehīṁ ||

kapaṭī kuṭila kalahapriya krodhī |beda bidūṣaka bisva birodhī ||

lobhī laṁpaṭa lolupacārā |je tākahiṁ paradhanu paradārā ||

pāvauṁ maiṁ tinha ke gati ghorā |jauṁ jananī yahu saṁmata morā ||

je nahiṁ sādhusaṁga anurāge |paramāratha patha bimukha abhāge ||

je na bhajahiṁ hari naratanu pāī |jinhahi na hari hara sujasu sohāī ||

taji śrutipaṁthu bāma patha calahīṁ |baṁcaka biraci beṣa jagu chalahīṁ ||

tinha kai gati mohi saṁkara deū |jananī jauṁ yahu jānauṁ bheū ||

ये वेदान् विक्रयन्ति, धर्मम् दोहन्ति, ये च परदोषान् पापानि च कथयन्ति। ये कपटाः कुटिलाः कलहप्रियाः क्रोधनाः, वेदनिन्दकाः विश्वविरोधिनश्च। ये लोभिनः कामिनः लोलुपचारिणः, परधनपरदारावलोकिनश्च। मातः, यदि इयम् मम सम्मतिः आसीत्, तर्हि अहम् तेषाम् घोराम् गतिम् प्राप्नोमि। ये साधुसङ्गे अनुरागम् न कुर्वन्ति, ये च अभागिनः परमार्थमार्गात् विमुखाः सन्ति। ये मनुष्यशरीरम् प्राप्य हरिम् न भजन्ति, येषाम् च हरिहरयोः सुयशः न रोचते। ये श्रुतिमार्गम् त्यक्त्वा वाममार्गम् अनुतिष्ठन्ति, ये च कृत्रिमवेषेण जगत् वञ्चयन्ति। मातः, यदि अहम् अस्य रहस्यम् अजानम्, तर्हि शङ्करः मे तेषाम् गतिम् ददातु।

दोहा 168

मातु भरत के बचन सुनि साँचे सरल सुभायँ।कहति राम प्रिय तात तुम्ह सदा बचन मन कायँ।।⁠168।।

mātu bharata ke bacana suni sā̃ce sarala subhāyã |kahati rāma priya tāta tumha sadā bacana mana kāyã ||⁠168||

माता भरतस्य सत्यानि सरलानि स्वाभाविकानि च वचनानि श्रुत्वा अवदत्, "हे तात, त्वं सदा वाचा मनसा काया च रामस्य प्रियः।"

चौपाई 169.1-4

राम प्रानहु तें प्रान तुम्हारे।तुम्ह रघुपतिहि प्रानहु तें प्यारे।।

बिधु बिष चवै स्रवै हिमु आगी।होइ बारिचर बारि बिरागी।।

भएँ ग्यानु बरु मिटै न मोहू।तुम्ह रामहि प्रतिकूल न होहू।।

मत तुम्हार यहु जो जग कहहीं।सो सपनेहुँ सुख सुगति न लहहीं।।

अस कहि मातु भरतु हियँ लाए।थन पय स्रवहिं नयन जल छाए।।

करत बिलाप बहुत यहि भाँती।बैठेहिं बीति गइ सब राती।।

बामदेउ बसिष्ठ तब आए।सचिव महाजन सकल बोलाए।।

मुनि बहु भाँति भरत उपदेसे।कहि परमारथ बचन सुदेसे।।

rāma prānahu teṁ prāna tumhāre |tumha raghupatihi prānahu teṁ pyāre ||

bidhu biṣa cavai sravai himu āgī |hoi bāricara bāri birāgī ||

bhaẽ gyānu baru miṭai na mohū |tumha rāmahi pratikūla na hohū ||

mata tumhāra yahu jo jaga kahahīṁ |so sapanehũ sukha sugati na lahahīṁ ||

asa kahi mātu bharatu hiyã lāe |thana paya sravahiṁ nayana jala chāe ||

karata bilāpa bahuta yahi bhā̃tī |baiṭhehiṁ bīti gai saba rātī ||

bāmadeu basiṣṭha taba āe |saciva mahājana sakala bolāe ||

muni bahu bhā̃ti bharata upadese |kahi paramāratha bacana sudese ||

रामः तव प्राणात् अपि प्रियः, त्वं च रघुपतेः प्राणात् अपि प्रियः। चन्द्रः विषं वर्षयेत्, हिमः अग्निं स्रावयेत्, जलचरः जले विरक्तः स्यात्। ज्ञाने सत्यपि मोहः न नश्येत्, परं त्वं रामे प्रतिकूलः न भवेत्। ये लोके इदं तव मतम् इति वदन्ति, ते स्वप्नेऽपि सुखं सुगतिं वा न लभेरन्। एवं उक्त्वा माता भरतं हृदये आलिङ्गत, स्तन्यं स्रावत्, नयनयोः अश्रुः समाविशत्। एवं बहुधा विलपन्तौ उपविष्टौ सर्वा रात्रिः व्यतीता। तदा वामदेवः वशिष्ठः च आगतौ, सचिवान् महाजनान् सर्वान् आहूतवन्तौ। मुनिः भरतं बहुभिः प्रकारैः उपदिशत्, परमार्थस्य सुन्दराणि वचनानि अकथयत्।

दोहा 169

तात हृदयँ धीरजु धरहु करहु जो अवसर आजु।उठे भरत गुर बचन सुनि करन कहेउ सबु साजु।।⁠169।।

tāta hṛdayã dhīraju dharahu karahu jo avasara āju |uṭhe bharata gura bacana suni karana kaheu sabu sāju ||⁠169||

हे तात, हृदये धैर्यं धारय, अद्य यः अवसरः सः कुरु। गुरोः वचनानि श्रुत्वा भरतः उत्थाय सर्वम् उपकरणं कर्तुम् आज्ञापयत्।

Inside Prakarana 17

Bhakti highlights

मुख्य भक्ति-शिक्षा यह है कि ‘राम-आज्ञा’ को ‘ईश-आज्ञा’ मानकर स्वीकार करना ही सर्वोच्च साधना है—धर्म-संकट में भी। भरत का शोक जब प्रतिज्ञा और आत्म-परीक्षा में बदलता है, तब प्रेम ‘वैराग्य-युक्त’ बनता है: आसक्ति नहीं, समर्पण। कौसल्या का ‘धीरज’ उपदेश बताता है कि भक्ति का परिपक्व रूप करुणा को शान्ति में ढालता है—विलाप से आगे बढ़कर शरणागति। कैकेयी-मंथरा प्रसंग यह भी सिखाता है कि बाह्य कारण (निमित्त) चाहे जितने कटु हों, साधक का लक्ष्य भीतर की शुद्धि और आज्ञापालन है; लोकलज्जा/राजलाभ नहीं, धर्म और राम-भक्ति ही निर्णायक मानदण्ड हैं।

Compositional abstract

इस अंश में करुण-रस प्रधान है, पर वह केवल शोक नहीं—धर्मबोध से संयमित करुणा है। भरत का ‘तात-तात’ पुकारना पुत्रहृदय की असहायता दिखाता है; कैकेयी का ‘मरमु पाँछि जनु माहुर देई’ वाक्य मनोवैज्ञानिक क्रूरता को तीक्ष्ण रूपक देता है। तत्पश्चात कौसल्या का मातृत्व करुणा को शान्ति में रूपान्तरित करता है—‘धीरज धरहु’ का उपदेश करुण-रस को शान्त-रस की ओर मोड़ता है। यहाँ तुलसीदास ‘लीला’ (राम का वनगमन) को ‘साधना’ (आज्ञापालन, वैराग्य, लोक-धर्म) में बदलते हैं। भरत की प्रतिज्ञात्मक भाषा (पातक-गणना) आत्मशुद्धि की कसौटी है: वह अपने मन को सार्वजनिक रूप से धर्म-प्रतिज्ञा में बाँध देता है। इस प्रकार अयोध्या काण्ड का यह खंड सोपान-क्रम में ‘विरह से विवेक’ और ‘शोक से शरणागति’ की सीढ़ी बनता है।

The emotional arc

करुण-रस से आरम्भ: भरत का ‘तात-तात’ पुकारना (असहाय पुत्र-हृदय, शोक का विस्फोट) → बीभत्स/रौद्र की छाया: कैकेयी का कठोर वचन ‘मरमु पाँछि जनु माहुर देई’ (वाणी-हिंसा, मनोवैज्ञानिक क्रूरता) → धर्म-संकट का मंथन: राजधर्म बनाम पुत्रधर्म, लोकलज्जा बनाम सत्य (अन्तर्द्वन्द्व, ग्लानि और आत्म-परीक्षा) → शान्त-रस की ओर मोड़: कौसल्या का ‘धीरज धरहु’ (मातृत्व का करुणा-शमन, विवेक का दीप) → वैराग्य-युक्त प्रेम: भरत का विलाप धीरज में ढलता है, प्रतिज्ञा/पातक-गणना द्वारा आत्मशुद्धि (शोक से शरणागति, विरह से विवेक) → अन्ततः भक्ति-रस का स्थिरीकरण: राम-आज्ञा को ईश-आज्ञा मानकर स्वीकार (आज्ञापालन ही साधना, त्याग ही आराधना)।

The dialogue

  • Ghatउत्तरी/काकभुशुण्डि-गरुड़ घाट: भक्ति-तत्त्व का ‘व्यावहारिक’ परीक्षण—घर-गृहस्थी, राजधर्म, शोक, और निर्णय-क्षण में हरिनाम-निष्ठा।

Bhakti in this prakarana

दास्य-भक्ति (आज्ञापालन, सेवा-भाव), वात्सल्य-भक्ति (कौसल्या), और शान्त-भक्ति की ओर गति (धैर्य, वैराग्य-युक्त समर्पण)।

Nirguna and saguna

राम यहाँ सगुण-लीला में ‘आज्ञा’ के रूप से प्रकट हैं, पर वही आज्ञा अंतःकरण में ‘धर्म-नियम’ बनकर निराकार सत्य की तरह बाध्यकारी है। भरत की दृष्टि में राम ‘प्राणप्रिय’ हैं (सगुण-प्रेम), और साथ ही राम-वियोग में भी धर्म-पालन ही साधना है (निरगुण-निष्ठा: फल-त्याग, अहं-त्याग)। कौसल्या का ‘काल करम गति’ कहना कर्म-व्यवस्था स्वीकार है, पर समाधान ‘राम-प्रतिकूल न होहू’—अर्थात् ईश्वर-सम्बन्ध को सर्वोच्च मानना।

The Puranic parallel

वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड: भरत का अयोध्या आगमन, पिता-दर्शन/मृत्यु-श्रवण, कैकेयी से संवाद, मंथरा-प्रकरण, कौसल्या-सांत्वना (समतुल्य सर्ग-परंपरा); अध्यात्मरामायण में भी भरत-वैराग्य और राम-आज्ञा-प्रधानता।

Awadhi idioms

‘तात तात’ (पुत्र-विलाप का आवेगात्मक संबोधन), ‘जनु’ (उपमा/अनुमान सूचक अवधी कण—‘मानो’), ‘हियँ’ (हृदय—लोकभाषिक रूप), ‘बिकल’ (व्याकुल—अवधी में भाव-तीव्रता), ‘धरि मौनु’ (मौन धारण करना—क्रिया-समूह का अवधी ढंग), ‘जरे पर लोनु लगावति’ (दाह पर नमक—स्थानीय लोकोक्ति-छवि), ‘छत जनु लाग अँगारू’ (छत पर अंगारा—असह्य ताप का रूपक)

Metaphors

  • ‘मरमु पाँछि जनु माहुर देई’ (विष-रूपक: कटु सत्य/क्रूरता)
  • ‘जरे पर लोनु लगावति’ (पीड़ा-वृद्धि का रूपक)
  • ‘छत जनु लाग अँगारू’ (अंतर्दाह/लज्जा-ताप)
  • ‘कनक कलप बर बेलि… हनी तुसार’ (कौसल्या: स्वर्ण-लता पर तुषार—शोक का सौंदर्य-विनाश)
  • ‘हंसबंसु’ (वंश-प्रतीक: कुल-धर्म का संकेत)

Meter

160-169; 10 चौपाइयाँ; सोरठा (दोहा/सोरठा शीर्षक के अंतर्गत मिश्र-प्रयोग)

Verses in this prakarana

दोहा 160 से दोहा 169 (अयोध्या काण्ड; भरत का शोक, कैकेयी-प्रत्याख्यान, मंथरा-दंड, कौसल्या-सांत्वना, गुरु-उपदेश की भूमिका)

Frequently Asked Questions

परंपरा में भरत-चरित के पाठ से ‘राम-प्रेम में निष्कपटता’, माता-पिता के प्रति धर्मबुद्धि, और संकट में धैर्य-लाभ माना गया है; विशेषतः ‘राम-प्रतिकूलता’ का त्याग और शरणागति-भाव दृढ़ होता है।

सामान्य मानस-परंपरा में शोक-निवारण/धैर्य हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-स्मरण समपुट रूप में जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियावर रामचंद्र की जय’ का आवर्तन भी किया जाता है।

Ask anything about Prakarana 17 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play