Prakarana 17

Verse 327 (चौपाई)

तात बात मैं सकल सँवारी। भै मंथरा सहाय बिचारी।। कछुक काज बिधि बीच बिगारेउ। भूपति सुरपति पुर पगु धारेउ।। सुनत भरतु भए बिबस बिषादा। जनु सहमेउ करि केहरि नादा।। तात तात हा तात पुकारी। परे भूमितल ब्याकुल भारी।। चलत न देखन पायउँ तोही। तात न रामहि सौंपेहु मोही।। बहुरि धीर धरि उठे सँभारी। कहु पितु मरन हेतु महतारी।। सुनि सुत बचन कहति कैकेई। मरमु पाँछि जनु माहुर देई।। आदिहु तें सब आपनि करनी। कुटिल कठोर मुदित मन बरनी।।

Kaikeyi boli, Pitah, maine sab theek kar diya. Manthara ne meri madad ki. Lekin bhagwan ne thoda bigaad diya. Raja swarg chala gaya. Yeh sun ke Bharat dukh se behal ho gaya, jaise koi sher ki awaaz sun ke dar jaye. Woh chillaya, Pitah, pitah, arey pitah! Aur zameen par gir gaya. Tumne mujhe dekhne ka mauka nahi diya jab tum chale gaye. Pitah, tumne mujhe Ram ke hawaale nahi kiya. Phir woh utha aur bola, Maa, batao pitah ki maut kaise hui. Beta ki baat sun ke Kaikeyi boli, jaise woh usse zeher de rahi ho. Shuru se yeh sab meri apni karni thi. Main kattar thi, kathor thi, aur mera mann khush tha.

Verse 328 (दोहा/सोरठा)

भरतहि बिसरेउ पितु मरन सुनत राम बन गौनु। हेतु अपनपउ जानि जियँ थकित रहे धरि मौनु।।160।।

Jab Bharat ko pata chala ki Ram van chala gaya, toh usne apne pitah ki maut bhi bhool gaya. Uske dil mein yeh baat baith gayi ki yeh sab uski wajah se hua. Woh chupchap khada raha, bohot thaka hua tha.

Verse 329 (चौपाई)

बिकल बिलोकि सुतहि समुझावति। मनहुँ जरे पर लोनु लगावति।। तात राउ नहिं सोचे जोगू। बिढ़इ सुकृत जसु कीन्हेउ भोगू।। जीवत सकल जनम फल पाए। अंत अमरपति सदन सिधाए।। अस अनुमानि सोच परिहरहू। सहित समाज राज पुर करहू।। सुनि सुठि सहमेउ राजकुमारू। पाकें छत जनु लाग अँगारू।। धीरज धरि भरि लेहिं उसासा। पापनि सबहि भाँति कुल नासा।। जौं पै कुरुचि रही अति तोही। जनमत काहे न मारे मोही।। पेड़ काटि तैं पालउ सींचा। मीन जिअन निति बारि उलीचा।।

Kaikeyi pareshan thi, usne bete ko samjhaya. Lekin aisa lag raha tha jaise jale pe namak daal rahi ho. Woh boli, Pitah, raja ke liye tumhe itna dukh nahi hona chahiye. Usne apne acche karam ka phal paya aur badai haasil ki. Zindagi mein usne sab kuchh pa liya, aur ant mein woh swarg chala gaya. Yeh soch ke apna dukh chhod do. Wapas rajya jao aur raj karo. Yeh sun ke Bharat dar gaya, jaise koi angaara uske badan ko chu gaya ho. Usne khud ko sambhala aur gehri saans li. Us paapi ne poore khandan ko barbaad kar diya tha. Bharat bola, Agar tumhare mann mein itni buri baat thi, toh mere paida hote hi mujhe kyun nahi maara? Tumne ped kaat diya aur phir uski jad ko paani diya. Tumne machhli ko maara aur phir roz paani bhi daalte rahe.

Verse 330 (दोहा/सोरठा)

हंसबंसु दसरथु जनकु राम लखन से भाइ। जननी तूँ जननी भई बिधि सन कछु न बसाइ।।161।।

Dasharath Hans vansh se hain, Janak bhi Hans vansh se hain. Ram aur Lakshman bhai hain. Tum meri maa ban gayi ho, bhagwan ki marzi ke aage kuchh nahi chalta.

Verse 331 (चौपाई)

जब तैं कुमति कुमत जियँ ठयऊ। खंड खंड होइ ह्रदउ न गयऊ।। बर मागत मन भइ नहिं पीरा। गरि न जीह मुहँ परेउ न कीरा।। भूपँ प्रतीत तोरि किमि कीन्ही। मरन काल बिधि मति हरि लीन्ही।। बिधिहुँ न नारि हृदय गति जानी। सकल कपट अघ अवगुन खानी।। सरल सुसील धरम रत राऊ। सो किमि जानै तीय सुभाऊ।। अस को जीव जंतु जग माहीं। जेहि रघुनाथ प्रानप्रिय नाहीं।। भे अति अहित रामु तेउ तोही। को तू अहसि सत्य कहु मोही।। जो हसि सो हसि मुहँ मसि लाई। आँखि ओट उठि बैठहिं जाई।।

Jab se tumne buri baatein sunni shuru ki, mera dil toot ke tukde-tukde ho gaya. Phir bhi yeh dil tumse juda nahi hua. Jab maine tumse kuch maanga, tab dil mein koi dard nahi tha. Na maine zeher piya, na mooh mein kaanta chubha. Raja ne tum par itna bharosa kaise kar liya? Marne ke waqt Brahma ne tumhara dimaag chhin liya. Brahma bhi aurat ke dil ki baat nahi samajhta. Woh dhoka, paap aur buraiyon ka ghar hoti hai. Raja toh seedha aur achha insaan hai, dharam mein laga rehta hai. Woh aurat ki fitrat kaise jaanta? Kya koi jeev hai is duniya mein jiske liye Ram ji jaan se pyare nahi? Woh Ram ka dushman ban gaya, aur tum bhi. Tum kaun ho? Mujhe sach batao. Jo hasna chahta hai, woh has le aur apne mooh kaala kar le. Aankhen band karke uth ke chala jaaye.

Verse 332 (दोहा/सोरठा)

राम बिरोधी हृदय तें प्रगट कीन्ह बिधि मोहि। मो समान को पातकी बादि कहउँ कछु तोहि।।162।।

Brahma ne mujhe dikhayi diya jiska dil Ram ke khilaf tha. Sach batao, kya mere jaisa koi paapi hai is duniya mein?

Verse 333 (चौपाई)

सुनि सत्रुघुन मातु कुटिलाई। जरहिं गात रिस कछु न बसाई।। तेहि अवसर कुबरी तहँ आई। बसन बिभूषन बिबिध बनाई।। लखि रिस भरेउ लखन लघु भाई। बरत अनल घृत आहुति पाई।। हुमगि लात तकि कूबर मारा। परि मुह भर महि करत पुकारा।। कूबर टूटेउ फूट कपारू। दलित दसन मुख रुधिर प्रचारू।। आह दइअ मैं काह नसावा। करत नीक फलु अनइस पावा।। सुनि रिपुहन लखि नख सिख खोटी। लगे घसीटन धरि धरि झोंटी।। भरत दयानिधि दीन्हि छड़ाई। कौसल्या पहिं गे दोउ भाई।।

Yeh sun ke Shatrughna apni maa ki kutilta par gusse se jal utha. Uska badan aag jaisa ho gaya, gussa control nahi ho raha tha. Usi waqt Kubara wahan aaya, usne alag-alag kapde aur gehne pehne the. Use dekh ke Lakshman ka chhota bhai bhadak gaya, jaise aag mein ghee daal diya ho. Usne ek zor ki laat maari, Kubara gir gaya aur cheekhne laga. Kubara ka sir phat gaya, daant toot gaye aur mooh se khoon behne laga. Woh cheekha, arey Devi, mujhe kyun nahi mar diya? Maine achha kiya, phir bhi bura phal mila. Yeh sun ke aur uski burai dekh ke Lakshman ne use pakad-pakad ke ghaseetna shuru kiya. Bharata, jo daya ke bhandar the, unhone use chhod diya. Dono bhai Kausalya ke paas gaye.

Verse 334 (दोहा/सोरठा)

मलिन बसन बिबरन बिकल कृस सरीर दुख भार। कनक कलप बर बेलि बन मानहुँ हनी तुसार।।163।।

Usne gande kapde pehne the, rang pila tha, bahut dukhi tha. Shareer patla ho gaya tha aur dil par bojh sa tha. Woh dikh raha tha jaise jungle mein sona jaisi bel par paala pad gaya ho.

Verse 335 (चौपाई)

भरतहि देखि मातु उठि धाई। मुरुछित अवनि परी झइँ आई।। देखत भरतु बिकल भए भारी। परे चरन तन दसा बिसारी।। मातु तात कहँ देहि देखाई। कहँ सिय रामु लखनु दोउ भाई।। कैकइ कत जनमी जग माझा। जौं जनमि त भइ काहे न बाँझा।। कुल कलंकु जेहिं जनमेउ मोही। अपजस भाजन प्रियजन द्रोही।। को तिभुवन मोहि सरिस अभागी। गति असि तोरि मातु जेहि लागी।। पितु सुरपुर बन रघुबर केतू। मैं केवल सब अनरथ हेतु।। धिग मोहि भयउँ बेनु बन आगी। दुसह दाह दुख दूषन भागी।।

Bharat ko dekh ke uski maa uth ke daudi. Behosh hoke zameen par gir gayi. Use aise dekh ke Bharat bahut pareshan ho gaya. Woh uske paon par gir gaya, apni haalat bhool gaya. Maa, tum kahan ho? Sita, Ram aur Lakshman kahan hain? Kaikeyi is duniya mein kyun paida hui? Agar paida hona hi tha, toh baanjh kyun nahi paida hui? Jisne mere janam par kalank lagaya, woh apni badnami ka bartan hai, apno ki dushman hai. Teenon duniya mein mera jaisa koi abhaga hai kya? Jiski maa aisi gir gayi ho? Pitaji swarg chale gaye, Raghuvar jungle gaye. Main akela sab barbaadi ka karan hoon. Dhig hai mujh par, main jungle ki aag ban gaya. Jala dene wala, apne kul ka kalank, paapi.

Verse 336 (दोहा/सोरठा)

मातु भरत के बचन मृदु सुनि सुनि उठी सँभारि।। लिए उठाइ लगाइ उर लोचन मोचति बारि।।164।।

Bharat ke naram-naram baat sun ke unki maa uthi aur khud ko sambhala. Bharat ne unhe uthaya aur apne seene se laga liya. Phir unke aanson poche.

Verse 337 (चौपाई)

सरल सुभाय मायँ हियँ लाए। अति हित मनहुँ राम फिरि आए।। भेंटेउ बहुरि लखन लघु भाई। सोकु सनेहु न हृदयँ समाई।। देखि सुभाउ कहत सबु कोई। राम मातु अस काहे न होई।। माताँ भरतु गोद बैठारे। आँसु पौंछि मृदु बचन उचारे।। अजहुँ बच्छ बलि धीरज धरहू। कुसमउ समुझि सोक परिहरहू।। जनि मानहु हियँ हानि गलानी। काल करम गति अघटित जानि।। काहुहि दोसु देहु जनि ताता। भा मोहि सब बिधि बाम बिधाता।। जो एतेहुँ दुख मोहि जिआवा। अजहुँ को जानइ का तेहि भावा।।

Bharat ne apni maa ko simple pyaar se apne paas laga liya. Aisa laga jaise Ram khud aa gaye ho. Phir usne Lakshman se mila, apne chhote bhai se. Uska dil dukh aur pyaar se bhar gaya. Sab log dekh ke bolne lage ki aisa hi hona chahiye Ram ki maa ka. Bharat ne apni maayon ko god mein bithaya. Unke aanson poche aur naram baatein ki. Usne kaha beta abhi bhi himmat rakh. Yeh bura waqt hai, isliye dukh chhod de. Apne dil mein sharam mat feel kar. Yeh waqt aur kismat ka kaam hai, kuch badla nahi ja sakta. Kisiko dosh mat dena maa. Mere upar sab kuch bura hi ho raha hai. Ram ne mujhe itne dukh mein bhi zinda rakha, abhi koi nahi jaanta unka kya iraada tha.

Verse 338 (दोहा/सोरठा)

पितु आयस भूषन बसन तात तजे रघुबीर। बिसमउ हरषु न हृदयँ कछु पहिरे बलकल चीर। 165।।

Apne pita ke kehne par Ram ne apne gehne aur kapde utaar diye. Na khushi hui na dukh, bas ped ki chhaal ke kapde pehen liye.

Verse 339 (चौपाई)

मुख प्रसन्न मन रंग न रोषू। सब कर सब बिधि करि परितोषू।। चले बिपिन सुनि सिय सँग लागी। रहइ न राम चरन अनुरागी।। सुनतहिं लखनु चले उठि साथा। रहहिं न जतन किए रघुनाथा।। तब रघुपति सबही सिरु नाई। चले संग सिय अरु लघु भाई।। रामु लखनु सिय बनहि सिधाए। गइउँ न संग न प्रान पठाए।। यहु सबु भा इन्ह आँखिन्ह आगें। तउ न तजा तनु जीव अभागें।। मोहि न लाज निज नेहु निहारी। राम सरिस सुत मैं महतारी।। जिऐ मरै भल भूपति जाना। मोर हृदय सत कुलिस समाना।।

Ram ka chehra khush tha, dil mein na koi josh tha na gussa. Woh sabko khush rakhna chahte the. Jab woh jungle ke liye nikle to Sita unke peeche chal padi. Woh Ram ke paon se jud gayi thi. Lakshman ne sunte hi uth ke saath chalna shuru kar diya. Ram ne mana kiya phir bhi woh nahi ruka. Phir Ram ne sabko salaam kiya aur Sita aur Lakshman ke saath nikal gaye. Ram, Lakshman aur Sita jungle chale gaye. Mera jaan nahi gaya unke saath, mera praannahi gaya. Yeh sab mere aankhon ke saamne hua phir bhi yeh badkismat jism nahi mara. Mujhmein na sharam bachihai na pyaar. Main Ram jaisa beta paida karne waali maa hoon. Jiyun ya marun, main jaanti hoon raja achha hai. Mera dil pathar jaisa ho gaya hai.

Verse 340 (दोहा/सोरठा)

कौसल्या के बचन सुनि भरत सहित रनिवास। ब्याकुल बिलपत राजगृह मानहुँ सोक नेवासु।।166।।

Kausalya ki baat sun ke Bharat aur rajmahal ki auratein bahut dukhi hui. Sab roye, pure mahal mein rona sunai diya jaise wahan dukh hi bas gaya ho.

Verse 341 (चौपाई)

बिलपहिं बिकल भरत दोउ भाई। कौसल्याँ लिए हृदयँ लगाई।। भाँति अनेक भरतु समुझाए। कहि बिबेकमय बचन सुनाए।। भरतहुँ मातु सकल समुझाईं। कहि पुरान श्रुति कथा सुहाईं।। छल बिहीन सुचि सरल सुबानी। बोले भरत जोरि जुग पानी।। जे अघ मातु पिता सुत मारें। गाइ गोठ महिसुर पुर जारें।। जे अघ तिय बालक बध कीन्हें। मीत महीपति माहुर दीन्हें।। जे पातक उपपातक अहहीं। करम बचन मन भव कबि कहहीं।। ते पातक मोहि होहुँ बिधाता। जौं यहु होइ मोर मत माता।।

Bharat aur Shatrughna dono bhai roye, bahut dukhi the. Kausalya ne unko apne seene se laga liya. Bharat ne unko bahut tarike se samjhaya. Unhone jo baatein kahi woh bilkul sahi thi, samajhdari bhari. Bharat ki maayon ne bhi use poora samjhaya. Unhone Puran aur Vedas ki kahaniyan sunayi jo bahut achhi thin. Bharat ne haath jod ke kaha, bina kisi chal-chal ke. Uski baat seedhi thi, saaf thi, simple thi. Jo log apni maa, baap ya beta maarte hain. Jo gaon, gaushala aur panditon ke ghar jala dete hain. Jo auraton ya bacchon ko maarte hain. Ya doston aur raja logon ko zeher dete hain. Jo paap hain, chote ya bade, jo janam ke phaans hain. Jo hum kaam, baat ya soch mein karte hain. Hey Banane wale, mujhe woh saare paap lago. Agar yeh meri maa ki salah hai.

Verse 342 (दोहा/सोरठा)

जे परिहरि हरि हर चरन भजहिं भूतगन घोर। तेहि कइ गति मोहि देउ बिधि जौं जननी मत मोर।।167।।

Jo log Hari aur Shiv ke charan chhod dete hain. Aur bhoot-pret ka puja karte hain jo daravana hai. Hey Banane wale, mujhe unki hi gati de. Maa, agar yeh tumhari marzi hai.

Verse 343 (चौपाई)

बेचहिं बेदु धरमु दुहि लेहीं। पिसुन पराय पाप कहि देहीं।। कपटी कुटिल कलहप्रिय क्रोधी। बेद बिदूषक बिस्व बिरोधी।। लोभी लंपट लोलुपचारा। जे ताकहिं परधनु परदारा।। पावौं मैं तिन्ह के गति घोरा। जौं जननी यहु संमत मोरा।। जे नहिं साधुसंग अनुरागे। परमारथ पथ बिमुख अभागे।। जे न भजहिं हरि नरतनु पाई। जिन्हहि न हरि हर सुजसु सोहाई।। तजि श्रुतिपंथु बाम पथ चलहीं। बंचक बिरचि बेष जगु छलहीं।। तिन्ह कै गति मोहि संकर देऊ। जननी जौं यहु जानौं भेऊ।।

Yeh log Ved bech dete hain aur dharam ka paisa le lete hain. Yeh doosron ki burai karte hain, unke paap batate hain. Yeh dhokebaaz hain, tedhe hain, jhagada pasand karte hain. Gussa karte hain, Ved ko bura kehte hain, duniya ke dushman hain. Yeh lalchi hain, buri aadat wale hain. Jo doosron ka paisa aur doosron ki biwi ke peeche bhaagte hain. Maa, mujhe unki buri gati mil jaye. Agar tumhe yeh sahi lagta hai. Jo log achhe logon ki sangat nahi karte. Jo bade maarg se door jaate hain, kismat wale nahi hain. Jo insaan ke sharir mein aake Hari ko bhool jaate hain. Jinke baare mein Hari aur Shiv ki baat nahi sunayi deti. Yeh Ved ke raaste ko chhod ke ulta raaste chalte hain. Yeh sadhu bante hain aur duniya ko dhoka dete hain. Hey Shiv, mujhe unki gati de. Maa, agar yeh tumhara irada hai.

Verse 344 (दोहा/सोरठा)

मातु भरत के बचन सुनि साँचे सरल सुभायँ। कहति राम प्रिय तात तुम्ह सदा बचन मन कायँ।।168।।

Apni maa aur Bharat ki baat sunkar. Ram, jo sachcha tha aur simple dil wala tha. Usne kaha, mere pyare bhai. Tumhari baat, tumhara dil aur tumhara kaam hamesha mere saath rahe.

Verse 345 (चौपाई)

राम प्रानहु तें प्रान तुम्हारे। तुम्ह रघुपतिहि प्रानहु तें प्यारे।। बिधु बिष चवै स्त्रवै हिमु आगी। होइ बारिचर बारि बिरागी।। भएँ ग्यानु बरु मिटै न मोहू। तुम्ह रामहि प्रतिकूल न होहू।। मत तुम्हार यहु जो जग कहहीं। सो सपनेहुँ सुख सुगति न लहहीं।। अस कहि मातु भरतु हियँ लाए। थन पय स्त्रवहिं नयन जल छाए।। करत बिलाप बहुत यहि भाँती। बैठेहिं बीति गइ सब राती।। बामदेउ बसिष्ठ तब आए। सचिव महाजन सकल बोलाए।। मुनि बहु भाँति भरत उपदेसे। कहि परमारथ बचन सुदेसे।।

Ram mujhse apni jaan se bhi pyaara hai. Aur tum, beta, Raghu ke Raja ko jaan se bhi pyaare ho. Main agar zeher chabaun ya baraf aur aag tapkaun. Main paani wala ban jaunga, paani se koi matlab nahi. Main gyan pa lun, magar mera bhram nahi jayega. Main kabhi Ram ke khilaf nahi hounga. Yeh tumhari salah jo duniya tarif karti hai. Usme na sukh hai na achhi gati, sapne mein bhi nahi. Yeh keh ke Kaikeyi ne Bharat ko seene se laga liya. Uske seenon se doodh tapakne laga, aankhon mein paani aa gaya. Bahut royi raat bhar yuhi baithi. Phir Vamadev aur Vashishth aaye. Mantri aur bade log sabko bulaya. Muni ne Bharat ko bahut tarike se samjhaya. Unhone achhi baatein kahi jo dharam ki baat thin.

Verse 346 (दोहा/सोरठा)

तात हृदयँ धीरजु धरहु करहु जो अवसर आजु। उठे भरत गुर बचन सुनि करन कहेउ सबु साजु।।169।।

Beta, himmat rakh, dil mein taawat lao. Jo abhi waqt ki zaroorat hai woh karo. Guru ke baat sun ke Bharat utha. Unhone sab taiyaari karne ko kaha.