Prakarana 16
यह सोपान ‘विरह-योग’ का द्वार है: गृह-धर्म (राजधर्म/कुलधर्म) और वन-धर्म (त्याग/वैराग्य) के संधि-क्षण पर साधक का चित्त ‘आसक्ति’ से ‘समर्पण’ की सीढ़ी चढ़ता है। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल ऐतिहासिक घटना नहीं, बल्कि ‘इच्छा-त्याग’ का आध्यात्मिक अभ्यास है—जहाँ प्रिय-वियोग में भी नाम-स्मरण, धैर्य, विवेक और धर्म-स्थिति मोक्षमार्ग की सीढ़ियाँ बनते हैं।
รสหลักของอโยธยากาณฑะคือกรุณา มิใช่เพียงความโศก หากแต่เป็นความเมตตาที่บริสุทธิ์ด้วยแสงแห่งธรรม ในส่วนนี้ (โทหา 150, 159) แกนแห่งกรุณาหมุนรอบสามศูนย์กลาง: (1) การประพฤติของพระรามภายในขอบเขตอันสมควร คือการปลอบใจเกวัต ส่งสารถึงบิดา ครู และชุมชนมารดาทั้งหลาย (2) การไว้ทุกข์ร่วมกันของอโยธยา การสิ้นพระชนม์ของทศรถ การคร่ำครวญของพระราชินีทั้งหลาย ความโกลาหลของเมือง (3) ความสงสัยอันมิเป็นมงคลที่เกิดขึ้นในภรตะและลางร้ายเมื่อเสด็จเข้าสู่เมือง ที่นี่ตุลสีทรงแสดง "ความอดทนและปัญญา" เป็นยาทางจิตวิญญาณ: คำแนะนำของรัฐมนตรี อุปมาเรือของเกาศลยา (ทศรถทรงเป็นนายท้ายเรือแห่งอโยธยา) และท้ายที่สุดเสียงพระนามศักดิ์สิทธิ์ "ราม ราม" ซึ่งกลายเป็นขั้นบันไดสู่โมกษะแม้ในมรณะ ดังนั้นอโยธยากาณฑะจึงสอนจิตใจว่าแม้ในการพลัดพราก ภักตินำไปสู่ปัญญาอันมั่นคง
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 150.1-4
पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ।प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ।।
करहि सखा सोइ बेगि उपाऊ।रामु लखनु सिय नयन देखाऊ।।
सचिव धीर धरि कह मुदु बानी।महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी।।
बीर सुधीर धुरंधर देवा।साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा।।
जनम मरन सब दुख भोगा।हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा।।
काल करम बस हौहिं गोसाईं।बरबस राति दिवस की नाईं।।
सुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं।दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं।।
धीरज धरहु बिबेकु बिचारी।छाड़िअ सोच सकल हितकारी।।
puni puni pū̃chata maṁtrahi rāū |priyatama suana sãdesa sunāū ||
karahi sakhā soi begi upāū |rāmu lakhanu siya nayana dekhāū ||
saciva dhīra dhari kaha mudu bānī |mahārāja tumha paṁḍita gyānī ||
bīra sudhīra dhuraṁdhara devā |sādhu samāju sadā tumha sevā ||
janama marana saba dukha bhogā |hāni lābha priya milana biyogā ||
kāla karama basa hauhiṁ gosāīṁ |barabasa rāti divasa kī nāīṁ ||
sukha haraṣahiṁ jaṛa dukha bilakhāhīṁ |dou sama dhīra dharahiṁ mana māhīṁ ||
dhīraja dharahu bibeku bicārī |chāṛia soca sakala hitakārī ||
พระราชาตรัสถามอัครมหาเสนาบดีซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า จงบอกข้าพเจ้าซึ่งสารของโอรสอันเป็นที่รักยิ่ง มิตรเอ๋ย จงรีบหาอุบายวิธีใดวิธีหนึ่ง เพื่อให้พระเนตรของข้าพเจ้าได้เห็นพระราม พระลักษมณ์ และพระสีดา อัครมหาเสนาบดีทรงกล้าแล้วตรัสด้วยวาจาอ่อนโยนว่า มหาราชา พระองค์ทรงเป็นผู้มีความรู้และปัญญา ทรงเป็นวีรบุรุษผู้มั่นคง ผู้ทรงแบกรับภาระแห่งแคว้น ทรงเป็นกษัตริย์ และทรงรับใช้สมาคมแห่งผู้ธรรมิกชนเสมอมา การเกิดและความตาย ความทุกข์ทั้งปวง การสูญเสียและการได้รับ การพบรักและการพลัดพรากจากคนที่รัก สิ่งเหล่านี้เกิดขึ้นเพราะอำนาจแห่งกาลเวลาและกรรม ของพระผู้เป็นเจ้า อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ดังกลางวันและกลางคืน คนพาลยินดีในความสุขและร่ำไห้ในความทุกข์ แต่ผู้มั่นคงย่อมเห็นทั้งสองประการเสมอกันและรักษาความอดทนไว้ในใจ จงมีความอดทนและพินิจพิจารณาด้วยปัญญาสำรวญ จงละความเศร้าโศกเสีย เพราะพระองค์ทรงเป็นผู้ประโยชน์แก่คนทั้งปวง
โทหา 150
प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर।न्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर।।150।।
prathama bāsu tamasā bhayau dūsara surasari tīra |nhāī rahe jalapānu kari siya sameta dou bīra ||150||
ที่พักคืนแรกอยู่ที่แม่น้ำตมสา และคืนที่สองอยู่ที่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ณ ที่นั้นวีรบุรุษทั้งสองพร้อมด้วยนางสีดาได้อาบน้ำ ดื่มแต่น้ำ และพักผ่อน
เจาปาอี 151.1-4
केवट कीन्हि बहुत सेवकाई।सो जामिनि सिंगरौर गवाँई।।
होत प्रात बट छीरु मगावा।जटा मुकुट निज सीस बनावा।।
राम सखाँ तब नाव मगाई।प्रिया चढ़ाइ चढ़े रघुराई।।
लखन बान धनु धरे बनाई।आपु चढ़े प्रभु आयसु पाई।।
बिकल बिलोकि मोहि रघुबीरा।बोले मधुर बचन धरि धीरा।।
तात प्रनामु तात सन कहेहु।बार बार पद पंकज गहेहू।।
करबि पायँ परि बिनय बहोरी।तात करिअ जनि चिंता मोरी।।
बन मग मंगल कुसल हमारें।कृपा अनुग्रह पुन्य तुम्हारें।।
kevaṭa kīnhi bahuta sevakāī |so jāmini siṁgaraura gavā̃ī ||
hota prāta baṭa chīru magāvā |jaṭā mukuṭa nija sīsa banāvā ||
rāma sakhā̃ taba nāva magāī |priyā caṛhāi caṛhe raghurāī ||
lakhana bāna dhanu dhare banāī |āpu caṛhe prabhu āyasu pāī ||
bikala biloki mohi raghubīrā |bole madhura bacana dhari dhīrā ||
tāta pranāmu tāta sana kahehu |bāra bāra pada paṁkaja gahehū ||
karabi pāyã pari binaya bahorī |tāta karia jani ciṁtā morī ||
bana maga maṁgala kusala hamāreṁ |kṛpā anugraha punya tumhāreṁ ||
เกวาตได้รับใช้ปรนนิบัติเป็นอันมาก และคืนนั้นได้ล่วงไป ณ สิงคราวร์ เมื่อรุ่งสาง พระรามทรงให้นำน้ำนมมา และทรงประกอบพระเครามัดเป็นมงกุฎบนพระเศียร สหายของพระรามทรงให้นำเรือมา องค์พระรามผู้เป็นเจ้าแห่งราควงศ์ทรงช่วยพระนางสีดาอันเป็นที่รักขึ้นเรือ แล้วจึงทรงขึ้นเอง ลักษมณ์ทรงจัดธนูและคันธนูให้เรียบร้อย แล้วทรงขึ้นเรือเองหลังจากได้รับพระบัญชาจากพระองค์ เมื่อทอดพระเนตรเห็นข้าพเจ้าเป็นทุกข์ วีรบุรุษแห่งราควงศ์ทรงสงบพระทัยและตรัสวาจาอันไพจิตร บิดา จงกล่าวความเคารพของข้าพเจ้าแด่บิดา และจงกอดพระบาทปัทม์ของพระองค์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า แล้วจงกราบพระบาทและทูลวิงวอนว่า บิดา อย่าได้ทรงกังวลถึงข้าพเจ้าเลย ด้วยพระกรุณา พระเมตตา และบุญของท่าน หนทางป่าเป็นไปโดยสวัสดิ์และสุขสำเร็จแด่ข้าพเจ้าทั้งหลาย
ฉันท์ 151
तुम्हरे अनुग्रह तात कानन जात सब सुखु पाइहौं।प्रतिपालि आयसु कुसल देखन पाय पुनि फिरि आइहौं।।
जननीं सकल परितोषि परि परि पायँ करि बिनती घनी।तुलसी करेहु सोइ जतनु जेहिं कुसली रहहिं कोसल धनी।।
tumhare anugraha tāta kānana jāta saba sukhu pāihauṁ |pratipāli āyasu kusala dekhana pāya puni phiri āihauṁ ||
jananīṁ sakala paritoṣi pari pari pāyã kari binatī ghanī |tulasī karehu soi jatanu jehiṁ kusalī rahahiṁ kosala dhanī ||
ด้วยพระกรุณาของพระบิดา ข้าพระองค์จะได้รับความสุขทุกประการเมื่อเสด็จไปยังป่า ปฏิบัติตามพระบัญชาแล้ว ข้าพระองค์จะกลับมาอีกครั้งโดยสวัสดิภาพเพื่อเฝ้าพระบาท ขอทรงปลอบประโลมพระมารดาทั้งหลาย โดยกราบพระบาทซ้ำแล้วซ้ำเล่าและทรงทูลวิงวอนอย่างมาก ตุลสีกล่าวว่า จงทำความพยายามทุกประการ เพื่อให้พระเจ้าแผ่นดินโกศลายังทรงพระสุขภาพดีอยู่
โสรฐา 151
गुर सन कहब सँदेसु बार बार पद पदुम गहि।करब सोइ उपदेसु जेहिं न सोच मोहि अवधपति।।151।।
gura sana kahaba sãdesu bāra bāra pada paduma gahi |karaba soi upadesu jehiṁ na soca mohi avadhapati ||151||
นำสารของข้าไปยังคุรุ โดยกุมพระบาทปัทมะของท่านซ้ำแล้วซ้ำเล่า ขอให้ท่านประทานคำแนะนำซึ่งจะทำให้พระเจ้ากรุงอโยธยาไม่ต้องเป็นทุกข์เพราะเห็นแก่ข้าพเจ้า
เจาปาอี 152.1-4
पुरजन परिजन सकल निहोरी।तात सुनाएहु बिनती मोरी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जातें रह नरनाहु सुखारी।।
कहब सँदेसु भरत के आएँ।नीति न तजिअ राजपदु पाएँ।।
पालेहु प्रजहि करम मन बानी।सेएहु मातु सकल सम जानी।।
ओर निबाहेहु भायप भाई।करि पितु मातु सुजन सेवकाई।।
तात भाँति तेहि राखब राऊ।सोच मोर जेहिं करै न काऊ।।
लखन कहे कछु बचन कठोरा।बरजि राम पुनि मोहि निहोरा।।
बार बार निज सपथ देवाई।कहबि न तात लखन लरिकाई।।
purajana parijana sakala nihorī |tāta sunāehu binatī morī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jāteṁ raha naranāhu sukhārī ||
kahaba sãdesu bharata ke āẽ |nīti na tajia rājapadu pāẽ ||
pālehu prajahi karama mana bānī |seehu mātu sakala sama jānī ||
ora nibāhehu bhāyapa bhāī |kari pitu mātu sujana sevakāī ||
tāta bhā̃ti tehi rākhaba rāū |soca mora jehiṁ karai na kāū ||
lakhana kahe kachu bacana kaṭhorā |baraji rāma puni mohi nihorā ||
bāra bāra nija sapatha devāī |kahabi na tāta lakhana larikāī ||
ทูลอ้อนวอนประชาชนและคนในวังทั้งปวง แล้วข้าแต่ท่าน จงบอกคำทูลขอข้าพเจ้าแก่ท่านเหล่านั้น ผู้ใดเป็นผู้ปรารถนาดีต่อข้าพเจ้าในทุกประการ คือผู้ซึ่งทำให้พระราชาทรงมีความสุข เมื่อภรตะเสด็จมา จงบอกสาส์นนี้แก่พระองค์ บัดนี้ท่านได้ราชบัลลังก์แล้ว อย่าละทิ้งนโยบายอันชอบธรรม จงอุปถัมภ์ประชาชนด้วยกาย ใจ และวาจา และจงรับใช้พระมารดาทั้งปวงโดยถือว่าท่านเสมอภาคกัน จงปฏิบัติหน้าที่แห่งความเป็นพี่น้องให้ถึงที่สุด พี่น้องเอ๋ย โดยรับใช้บิดา มารดา และผู้คนดีทั้งหลาย ข้าแต่ท่าน จงดูแลพระราชาในทำนองที่พระองค์จะไม่ทรงเป็นทุกข์เพราะข้าพเจ้าเลย ลักษมณ์กล่าวคำอันหยาบกระด้าง แต่พระรามทรงห้ามพระองค์แล้วทรงอ้อนวอนข้าพเจ้า พระองค์ทรงให้ข้าพเจ้าสาบานด้วยพระองค์เองครั้งแล้วครั้งเล่าว่า ข้าแต่ท่าน ข้าพเจ้าจะไม่เล่าเรื่องความเยาว์วัยของลักษมณ์
โทหา 152
कहि प्रनाम कछु कहन लिय सिय भइ सिथिल सनेह।थकित बचन लोचन सजल पुलक पल्लवित देह।।152।।
kahi pranāma kachu kahana liya siya bhai sithila saneha |thakita bacana locana sajala pulaka pallavita deha ||152||
นางสีดาถวายบังคมแล้วจะกล่าวถ้อยคำเพิ่มเติม แต่ความรักทำให้สลดเหี่ยว คำพูดอ่อนแรง ดวงตาเปี่ยมน้ำตา ร่างกายสั่นสะท้านและขนลุกชูดุจดั่งต้นไม้ที่แตกใบอ่อน
เจาปาอี 153.1-4
तेहि अवसर रघुबर रूख पाई।केवट पारहि नाव चलाई।।
रघुकुलतिलक चले एहि भाँती।देखउँ ठाढ़ कुलिस धरि छाती।।
मैं आपन किमि कहौं कलेसू।जिअत फिरेउँ लेइ राम सँदेसू।।
अस कहि सचिव बचन रहि गयऊ।हानि गलानि सोच बस भयऊ।।
सुत बचन सुनतहिं नरनाहू।परेउ धरनि उर दारुन दाहू।।
तलफत बिषम मोह मन मापा।माजा मनहुँ मीन कहुँ ब्यापा।।
करि बिलाप सब रोवहिं रानी।महा बिपति किमि जाइ बखानी।।
सुनि बिलाप दुखहू दुखु लागा।धीरजहू कर धीरजु भागा।।
tehi avasara raghubara rūkha pāī |kevaṭa pārahi nāva calāī ||
raghukulatilaka cale ehi bhā̃tī |dekhaũ ṭhāṛha kulisa dhari chātī ||
maiṁ āpana kimi kahauṁ kalesū |jiata phireũ lei rāma sãdesū ||
asa kahi saciva bacana rahi gayaū |hāni galāni soca basa bhayaū ||
suta bacana sunatahiṁ naranāhū |pareu dharani ura dāruna dāhū ||
talaphata biṣama moha mana māpā |mājā manahũ mīna kahũ byāpā ||
kari bilāpa saba rovahiṁ rānī |mahā bipati kimi jāi bakhānī ||
suni bilāpa dukhahū dukhu lāgā |dhīrajahū kara dhīraju bhāgā ||
ในเวลานั้น ชาวเรือพายเรือไปยังฝั่งอีกฟากเมื่อเห็นสัญญาณแห่งพระประสงค์ของพระราม องค์เครื่องประดับแห่งราคุวงศ์เสด็จไปในทำนองนี้ ข้าพเจ้ายืนดูอยู่ด้วยใจแข็งกระด้างดั่งสายฟ้า ข้าพเจ้าจะกล่าวความเจ็บปวดของตนได้อย่างไร ผู้ที่กลับมายังมีชีวิตพร้อมกับนำพระสาสน์ของพระราม กล่าวดังนี้แล้ว องค์เสนาบดีก็นิ่งไป ถูกครอบงำด้วยความโทมนัส ความอับอาย และความวิตก ทันทีที่ได้ยินวาจาของพระโอรส พระราชาก็ทรงล้มลงสู่พื้นดิน มีไฟคลอกลึกอยู่ในพระหฤทัย ทรงดิ้นรนด้วยความสับสนอย่างยิ่งในพระทัย ดั่งปลาที่ถูกตกคลุมด้วยโคลนตม มเหสีทั้งหลายต่างร้องไห้คร่ำครวญ จะพรรณนาความวิบัติอันยิ่งใหญ่เช่นนี้ได้อย่างไร ได้ยินคราวคร่ำครวญนั้น ความเศร้าโศกเองก็ยิ่งเศร้าโศก และความอดทนของความอดทนเองก็หนีไป
โทหา 153
भयउ कोलाहलु अवध अति सुनि नृप राउर सोरु।बिपुल बिहग बन परेउ निसि मानहुँ कुलिस कठोरु।।153।।
bhayau kolāhalu avadha ati suni nṛpa rāura soru |bipula bihaga bana pareu nisi mānahũ kulisa kaṭhoru ||153||
เมื่อเสียงอื้ออึงจากวังของพระราชาดังขึ้น ความโกลาหลอย่างยิ่งก็แผ่ไปทั่วอวธ์ ดั่งว่าในราตรี อสนีบาตอันโหดร้ายได้ฟาดลงบนป่าที่มีนกอาศัยอยู่เป็นอันมาก
เจาปาอี 154.1-4
प्रान कंठगत भयउ भुआलू।मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू।।
इद्रीं सकल बिकल भइँ भारी।जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी।।
कौसल्याँ नृपु दीख मलाना।रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना।।
उर धरि धीर राम महतारी।बोली बचन समय अनुसारी।।
नाथ समुझि मन करिअ बिचारू।राम बियोग पयोधि अपारू।।
करनधार तुम्ह अवध जहाजू।चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू।।
धीरजु धरिअ त पाइअ पारू।नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू।।
जौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी।रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी।।
prāna kaṁṭhagata bhayau bhuālū |mani bihīna janu byākula byālū ||
idrīṁ sakala bikala bhaĩ bhārī |janu sara sarasija banu binu bārī ||
kausalyā̃ nṛpu dīkha malānā |rabikula rabi ãthayau jiyã jānā ||
ura dhari dhīra rāma mahatārī |bolī bacana samaya anusārī ||
nātha samujhi mana karia bicārū |rāma biyoga payodhi apārū ||
karanadhāra tumha avadha jahājū |caṛheu sakala priya pathika samājū ||
dhīraju dharia ta pāia pārū |nāhiṁ ta būṛihi sabu parivārū ||
jauṁ jiyã dharia binaya piya morī |rāmu lakhanu siya milahiṁ bahorī ||
พระปราณของกษัตริย์ขึ้นอยู่ที่พระกนัง เสมือนดังงูที่เศร้าโศกเมื่อสูญเสียแก้วแห่งตน อินทรีย์ทั้งปวงอ่อนแรงอย่างยิ่ง เสมือนสระบัวที่ไร้น้ำ เกาสัลยาทอดพระเนตรเห็นกษัตริย์ผู้ท้อแท้และมืดมัว แล้วทรงรู้สึกในพระหฤทัยว่าดวงอาทิตย์แห่งวงศ์สุริยะกำลังอัสดง ทรงตั้งความกล้าหาญไว้ในพระหฤทัย พระมารดาของพระรามตรัสวาจาตามกาลเทศะ ข้าแต่พระสวามี ขอทรงตรึกตรองในพระหฤทัยว่าการพลัดพรากจากพระรามเป็นมหาสมุทรไร้ขอบเขต พระองค์ทรงเป็นนายท้าย กรุงอโยธยาคือเรือ และพวกพ้องอันเป็นที่รักทั้งหมดคือผู้โดยสารที่ขึ้นเรือแล้ว หากทรงยึดมั่นในความกล้าหาญก็จะทรงถึงฝั่งได้ มิฉะนั้นครอบครัวทั้งหมดจะจมน้ำ หากพระองค์ทรงรับคำทูลวิงวอนของหม่อมฉันไว้ในพระหฤทัย ข้าแต่พระสวามีที่รัก พระราม พระลักษมณ์ และพระสีตาจะได้ทรงพบพระองค์อีกครั้ง
โทหา 154
प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि।तलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि।।154।।
priyā bacana mṛdu sunata nṛpu citayau ā̃khi ughāri |talaphata mīna malīna janu sīṁcata sītala bāri ||154||
ทรงได้ยินพระดำรัสอันอ่อนหวานของพระนางอันเป็นที่รัก พระราชาจึงเบิกพระเนตรทอดพระเนตร พระองค์เสมือนปลาที่หอบหายใจและซีดเผือก ขณะที่พระนางรดน้ำเย็นลงบนพระวรกาย
เจาปาอี 155.1-4
धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू।कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू।।
कहाँ लखनु कहँ रामु सनेही।कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही।।
बिलपत राउ बिकल बहु भाँती।भइ जुग सरिस सिराति न राती।।
तापस अंध साप सुधि आई।कौसल्यहि सब कथा सुनाई।।
भयउ बिकल बरनत इतिहासा।राम रहित धिग जीवन आसा।।
सो तनु राखि करब मैं काहा।जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा।।
हा रघुनंदन प्रान पिरीते।तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते।।
हा जानकी लखन हा रघुबर।हा पितु हित चित चातक जलधर।।
dhari dhīraju uṭhī baiṭha bhuālū |kahu sumaṁtra kahã rāma kṛpālū ||
kahā̃ lakhanu kahã rāmu sanehī |kahã priya putrabadhū baidehī ||
bilapata rāu bikala bahu bhā̃tī |bhai juga sarisa sirāti na rātī ||
tāpasa aṁdha sāpa sudhi āī |kausalyahi saba kathā sunāī ||
bhayau bikala baranata itihāsā |rāma rahita dhiga jīvana āsā ||
so tanu rākhi karaba maiṁ kāhā |jeṁhi na prema panu mora nibāhā ||
hā raghunaṁdana prāna pirīte |tumha binu jiata bahuta dina bīte ||
hā jānakī lakhana hā raghubara |hā pitu hita cita cātaka jaladhara ||
ทรงสำรวมความกล้าหาญ พระเจ้าแผ่นดินทรงลุกขึ้นประทับนั่ง แล้วตรัสว่า จงบอกข้า สุมันตระ พระรามผู้ทรงพระกรุณาอยู่ ณ แห่งหาใด ลักษมณ์อยู่ ณ แห่งหาใด พระรามผู้เป็นที่รักอยู่ ณ แห่งหาใด บุตรสะใภ้ผู้เป็นที่รัก เจ้าหญิงแห่งวิเทหะอยู่ ณ แห่งหาใด พระเจ้าแผ่นดินทรงร่ำไห้คร่ำครวญ สับสนวิตกในหลายประการ และราตรีนั้นดูเหมือนยาวนานดั่งกัลปะ ไม่รู้จักจบสิ้น คำสาปแห่งตาปสผู้ตาบอดกลับมาเป็นอนุสรณ์ และพระองค์ทรงเล่าเรื่องทั้งหมดแด่เกาสัลยา ขณะทรงเล่าประวัติศาสตร์นั้น พระองค์ทรงเป็นทุกข์อย่างยิ่งว่า โทษแห่งชีวิตนี้ และแห่งความหวังที่จะมีชีวิตอยู่โดยปราศจากพระราม ข้าจักทำประการใด โดยยังรักษาร่างกายนี้ไว้ ซึ่งมิได้ปฏิบัติตามคำปฏิญาณแห่งความรักของข้า อาว รฆุนันทนะ ผู้เป็นที่รักดั่งชีวิต หลายวันล่วงเลยไปแล้วที่ข้ามีชีวิตอยู่โดยปราศจากท่าน อาว ชานกี ลักษมณ์ อาว รฆุพร อาว เมฆาแด่จาตกะ อันเป็นดวงใจที่รักบิดา
โทหา 155
राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम।तनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम।।155।।
rāma rāma kahi rāma kahi rāma rāma kahi rāma |tanu parihari raghubara birahã rāu gayau suradhāma ||155||
ทรงระลึกถึงพระนามราม ราม ซ้ำแล้วซ้ำเล่า พระราม พระราม พระราชาทรงทนทุกข์ทรมานจากการพรัดพรากจากรฆุบดี จึงสละพระวรกายและเสด็จสู่คตรสถานแห่งเทวดาทั้งหลาย
เจาปาอี 156.1-4
जिअन मरन फलु दसरथ पावा।अंड अनेक अमल जसु छावा।।
जिअत राम बिधु बदनु निहारा।राम बिरह करि मरनु सँवारा।।
सोक बिकल सब रोवहिं रानी।रूपु सील बलु तेजु बखानी।।
करहिं बिलाप अनेक प्रकारा।परहीं भूमितल बारहिं बारा।।
बिलपहिं बिकल दास अरु दासी।घर घर रुदनु करहिं पुरबासी।।
अँथयउ आजु भानुकुल भानू।धरम अवधि गुन रूप निधानू।।
गारीं सकल कैकइहि देहीं।नयन बिहीन कीन्ह जग जेहीं।।
एहि बिधि बिलपत रैनि बिहानी।आए सकल महामुनि ग्यानी।।
jiana marana phalu dasaratha pāvā |aṁḍa aneka amala jasu chāvā ||
jiata rāma bidhu badanu nihārā |rāma biraha kari maranu sãvārā ||
soka bikala saba rovahiṁ rānī |rūpu sīla balu teju bakhānī ||
karahiṁ bilāpa aneka prakārā |parahīṁ bhūmitala bārahiṁ bārā ||
bilapahiṁ bikala dāsa aru dāsī |ghara ghara rudanu karahiṁ purabāsī ||
ãthayau āju bhānukula bhānū |dharama avadhi guna rūpa nidhānū ||
gārīṁ sakala kaikaihi dehīṁ |nayana bihīna kīnha jaga jehīṁ ||
ehi bidhi bilapata raini bihānī |āe sakala mahāmuni gyānī ||
ทศรถได้รับผลแห่งทั้งการมีชีวิตและการสิ้นพระชนม์ และคุณความดีอันไร้มลทินของพระองค์แผ่ไปทั่วแดนโลกนับไม่ถ้วน ขณะมีพระชนม์อยู่ทรงมองพระพักตร์ของพระรามดั่งดวงจันทร์ และด้วยการสิ้นพระชนม์เพราะความอาลัยพระราม ทรงทำให้การสิ้นพระชนม์ของพระองค์เป็นที่รุ่งโรจน์ พระราชินีทั้งหมดทรงร้องไห้สุดเศร้าโศก และทรงสรรเสริญพระรูปโฉม พระคุณธรรม พระกำลัง และพระเดชของพระองค์ ทรงคร่ำครวญอาลัยด้วยประการต่างๆ และทรงโถมพระวรกายลงสู่พื้นดินซ้ำแล้วซ้ำเล่า บรรดาข้ารับใช้ชายและหญิงคร่ำครวญด้วยความเจ็บปวด และในทุกเรือนชาวเมืองต่างร้องไห้รำพึง "วันนี้พระอาทิตย์แห่งราชวงศ์สุริยะได้อัสดงแล้ว ผู้ทรงเป็นขีดจำกัดแห่งธรรมะ คลังแห่งคุณธรรมและความงาม" ทั้งหมดต่างสาปแช่งไกรเกยี ผู้ได้ทำให้โลกตาบอด ขณะที่ทรงคร่ำครวญอยู่เช่นนั้น ราตรีก็ผ่านพ้นไป และบรรดามหาฤๅษีผู้ทรงปัญญาทั้งหลายก็เสด็จมาถึง
โทหา 156
तब बसिष्ठ मुनि समय सम कहि अनेक इतिहास।सोक नेवारेउ सबहि कर निज बिग्यान प्रकास।।156।।
taba basiṣṭha muni samaya sama kahi aneka itihāsa |soka nevāreu sabahi kara nija bigyāna prakāsa ||156||
ครั้นนั้นฤๅษีวสิษฐ์ทรงสังเกตกาลอันสมควร ตรัสเล่าเรื่องราวโบราณมากมาย ด้วยแสงแห่งปัญญาของพระองค์เอง พระองค์ทรงปลดเปลื้องความโศกเศร้าของทุกคน
เจาปาอี 157.1-4
तेल नाँव भरि नृप तनु राखा।दूत बोलाइ बहुरि अस भाषा।।
धावहु बेगि भरत पहिं जाहू।नृप सुधि कतहुँ कहहु जनि काहू।।
एतनेइ कहेहु भरत सन जाई।गुर बोलाई पठयउ दोउ भाई।।
सुनि मुनि आयसु धावन धाए।चले बेग बर बाजि लजाए।।
अनरथु अवध अरंभेउ जब तें।कुसगुन होहिं भरत कहुँ तब तें।।
देखहिं राति भयानक सपना।जागि करहिं कटु कोटि कलपना।।
बिप्र जेवाँइ देहिं दिन दाना।सिव अभिषेक करहिं बिधि नाना।।
मागहिं हृदयँ महेस मनाई।कुसल मातु पितु परिजन भाई।।
tela nā̃va bhari nṛpa tanu rākhā |dūta bolāi bahuri asa bhāṣā ||
dhāvahu begi bharata pahiṁ jāhū |nṛpa sudhi katahũ kahahu jani kāhū ||
etanei kahehu bharata sana jāī |gura bolāī paṭhayau dou bhāī ||
suni muni āyasu dhāvana dhāe |cale bega bara bāji lajāe ||
anarathu avadha araṁbheu jaba teṁ |kusaguna hohiṁ bharata kahũ taba teṁ ||
dekhahiṁ rāti bhayānaka sapanā |jāgi karahiṁ kaṭu koṭi kalapanā ||
bipra jevā̃i dehiṁ dina dānā |siva abhiṣeka karahiṁ bidhi nānā ||
māgahiṁ hṛdayã mahesa manāī |kusala mātu pitu parijana bhāī ||
เติมน้ำมันลงในภาชนะแล้ววางพระวรกายของกษัตริย์ไว้ในนั้น แล้วทรงเรียกผู้สื่อสารมาตรัสแก่พวกเขาว่า "จงรีบวิ่งไปหาภรต อย่าให้ผู้ใดในที่ใดได้ยินข่าวของกษัตริย์เลย "จงไปหาภรตและกล่าวเพียงเท่านี้ว่า 'คุรุได้เรียกพี่น้องทั้งสองและส่งคนมาเชิญ'" ได้ยินคำสั่งของฤาษีแล้ว ผู้สื่อสารก็วิ่งไป พวกเขาออกเดินทางด้วยความเร็วที่ทำให้ม้าที่ดีที่สุดต้องละอาย ตั้งแต่ความวิบัติเริ่มในอโยธยา ลางร้ายก็ปรากฏแก่ภรต ในยามค่ำคืนท่านเห็นความฝันอันน่าสะพรึงกลัว และเมื่อตื่นขึ้นก็คิดถึงความหวาดกลัวอันขมขื่นนับพัน ทุกวันท่านเลี้ยงอาหารพราหมณ์และให้ทาน และประกอบพิธีสรงน้ำพระศิวะด้วยวิธีต่างๆ ท่านสรรเสริญพระมเหศวร และทูลขอในใจเพื่อความสวัสดีของมารดา บิดา ครอบครัว และพี่น้อง
โทหา 157
एहि बिधि सोचत भरत मन धावन पहुँचे आइ।गुर अनुसासन श्रवन सुनि चले गनेसु मनाइ।।157।।
ehi bidhi socata bharata mana dhāvana pahũce āi |gura anusāsana śravana suni cale ganesu manāi ||157||
ขณะที่ภรตะกำลังครุ่นคิดอยู่ในใจเช่นนี้ ผู้ส่งสารก็วิ่งมาถึง เมื่อท่านได้ยินคำสั่งของคุรุด้วยหูของตนเอง ท่านก็อธิษฐานแด่พระคเณศแล้วออกเดินทาง
เจาปาอี 158.1-4
चले समीर बेग हय हाँके।नाघत सरित सैल बन बाँके।।
हृदयँ सोचु बड़ कछु न सोहाई।अस जानहिं जियँ जाउँ उड़ाई।।
एक निमेष बरस सम जाई।एहि बिधि भरत नगर निअराई।।
असगुन होहिं नगर पैठारा।रटहिं कुभाँति कुखेत करारा।।
खर सिआर बोलहिं प्रतिकूला।सुनि सुनि होइ भरत मन सूला।।
श्रीहत सर सरिता बन बागा।नगरु बिसेषि भयावनु लागा।।
खग मृग हय गय जाहिं न जोए।राम बियोग कुरोग बिगोए।।
नगर नारि नर निपट दुखारी।मनहुँ सबन्हि सब संपति हारी।।
cale samīra bega haya hā̃ke |nāghata sarita saila bana bā̃ke ||
hṛdayã socu baṛa kachu na sohāī |asa jānahiṁ jiyã jāũ uṛāī ||
eka nimeṣa barasa sama jāī |ehi bidhi bharata nagara niarāī ||
asaguna hohiṁ nagara paiṭhārā |raṭahiṁ kubhā̃ti kukheta karārā ||
khara siāra bolahiṁ pratikūlā |suni suni hoi bharata mana sūlā ||
śrīhata sara saritā bana bāgā |nagaru biseṣi bhayāvanu lāgā ||
khaga mṛga haya gaya jāhiṁ na joe |rāma biyoga kuroga bigoe ||
nagara nāri nara nipaṭa dukhārī |manahũ sabanhi saba saṁpati hārī ||
พวกเขาเดินทางด้วยความเร็วดั่งลม โห่ร้องควบม้า ข้ามแม่น้ำ ภูเขา และป่าทุรกันดาร ความวิตกกังวลอันใหญ่หลวงหนักอยู่ในใจ ไม่มีสิ่งใดทำให้พอใจ รำพึงในใจว่า หากชาตินี้ข้าได้บินไป ชั่วขณะเดียวผ่านไปราวกับปี ด้วยประการฉะนี้ภารตะเข้าใกล้นคร ลางร้ายปรากฏเมื่อเข้าสู่นคร สรรพสัตว์ร้องโหยหวนอย่างทารุณ ณ ที่อันไม่เป็นมงคล ลาและหมาจิ้งจอกร้องอย่างไม่เป็นมงคล ได้ฟังซ้ำแล้วซ้ำเล่า หัวใจของภารตะถูกทิ่มแทงด้วยความเจ็บปวด ทะเลสาบ แม่น้ำ ป่าและสวนต่างสูญเสียความงดงาม นครนั้นโดยเฉพาะดูน่าเกรงขาม นก กวาง ม้าและช้างน่าเวทนายิ่งที่จะมอง โรคร้ายแห่งการพลัดพรากจากพระรามได้ทำลายพวกมัน ชายและหญิงในนครต่างเป็นทุกข์อย่างยิ่ง ราวกับว่าทุกคนสูญเสียทรัพย์สมบัติทั้งปวง
โทหา 158
पुरजन मिलिहिं न कहहिं कछु गवँहिं जोहारहिं जाहिं।भरत कुसल पूँछि न सकहिं भय बिषाद मन माहिं।।158।।
purajana milihiṁ na kahahiṁ kachu gavãhiṁ johārahiṁ jāhiṁ |bharata kusala pū̃chi na sakahiṁ bhaya biṣāda mana māhiṁ ||158||
ชาวเมืองพบกันแต่ไม่กล่าวสิ่งใด ทักทายด้วยการไหว้พับมือแล้วจากไป ภารตะมีความหวาดเกรงและความโศกเศร้าในใจ จึงไม่อาจถามถึงความเรียบร้อยได้
เจาปาอี 159.1-4
हाट बाट नहिं जाइ निहारी।जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी।।
आवत सुत सुनि कैकयनंदिनि।हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि।।
सजि आरती मुदित उठि धाई।द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई।।
भरत दुखित परिवारु निहारा।मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा।।
कैकेई हरषित एहि भाँति।मनहुँ मुदित दव लाइ किराती।।
सुतहि ससोच देखि मनु मारें।पूँछति नैहर कुसल हमारें।।
सकल कुसल कहि भरत सुनाई।पूँछी निज कुल कुसल भलाई।।
कहु कहँ तात कहाँ सब माता।कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता।।
hāṭa bāṭa nahiṁ jāi nihārī |janu pura dahã disi lāgi davārī ||
āvata suta suni kaikayanaṁdini |haraṣī rabikula jalaruha caṁdini ||
saji āratī mudita uṭhi dhāī |dvārehiṁ bheṁṭi bhavana lei āī ||
bharata dukhita parivāru nihārā |mānahũ tuhina banaja banu mārā ||
kaikeī haraṣita ehi bhā̃ti |manahũ mudita dava lāi kirātī ||
sutahi sasoca dekhi manu māreṁ |pū̃chati naihara kusala hamāreṁ ||
sakala kusala kahi bharata sunāī |pū̃chī nija kula kusala bhalāī ||
kahu kahã tāta kahā̃ saba mātā |kahã siya rāma lakhana priya bhrātā ||
ตลาดและถนนร้างว่างเปล่าจนมองไม่ได้ ราวกับไฟป่าลุกลามไปทั้งสิบทิศของเมือง ได้ยินว่าโอรสกำลังจะมา ไกรเกยี ธิดาแห่งกษัตริย์เกรกยะ ยินดีดั่งแสงจันทร์ต่อดอกบัวแห่งวงศ์สุริยะ นางจัดเตรียมตะเกียงอารตี ลุกขึ้นด้วยความยินดีแล้วรีบไป โอบกอดเขาที่ประตูแล้วพาเข้าสู่วัง ภรตะเห็นคนในครัวเรือนทั้งหมดเศร้าโศก ราวกับน้ำค้างแข็งทำลายแปลงบัว ไกรเกยีมีความยินดีเช่นนี้ ดั่งหญิงชาวป่าผู้เร่าร้อนยินดีหลังจุดไฟป่า เห็นโอรสกังวลใจ นางจึงถามว่า ครอบครัวที่บ้านแม่ของฉันเป็นอย่างไรบ้าง ภรตะทราบว่าทุกอย่างเรียบร้อยดี แล้วถามถึงสุขภาพและความเป็นอยู่ของวงศ์ตระกูลของตน ทราบแม่หน่อย บิดาอยู่ที่ไหน และมารดาทั้งหมดอยู่ที่ไหน สีดา ราม และลกษมณ พี่น้องที่รักของฉันอยู่ที่ไหน
โทหา 159
सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन।भरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन।।159।।
suni suta bacana sanehamaya kapaṭa nīra bhari naina |bharata śravana mana sūla sama pāpini bolī baina ||159||
ได้ยินถ้อยคำของบุตร ซึ่งเต็มไปด้วยความรัก หญิงผู้มีบาปนั้นได้เติมน้ำตาเทียมในดวงตา เธอกล่าวถ้อยคำที่แทงหูและหัวใจของภรตะดั่งหนาม
Frequently Asked Questions
परंपरा में अयोध्या काण्ड के इस विरह-प्रसंग का पाठ ‘धीरज-प्राप्ति’ और ‘नाम-निष्ठा’ बढ़ाने वाला माना जाता है—विशेषतः पारिवारिक शोक, वियोग, और निर्णय-काल में। दशरथ के ‘राम-नाम’ उच्चारण का स्मरण ‘अंतकाल-नाम’ की प्रेरणा देता है।
सामान्य वैष्णव-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम रटत…’ प्रकार का नाम-संपुट जोड़ा जाता है; इस खंड के लिए विशेषतः ‘राम राम’ (दोहा 155 की ध्वनि) को संपुट रूप में लेना प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 16 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
