Prakarana 18
त्याग–धर्म–मर्यादा का सोपान: यहाँ ‘राज्य’ बाह्य सत्ता नहीं, बल्कि मन-राज्य (अहं-राज) का परित्याग है। अयोध्या काण्ड साधक को शोक से विवेक, और अधिकार-लालसा से सेवाभाव की ओर ले जाता है—पितृवचन-पालन, गुरु-आज्ञा, और लोकधर्म के माध्यम से ‘निज हित’ को ‘राम-हित’ में विलीन करना। यह सीढ़ी बताती है कि मुक्ति का द्वार राजसुख नहीं, बल्कि मर्यादा-पालन और अनासक्ति है।
ในพระคาถาเหล่านี้ กระแสหลักของกรุณารส (การถวายพระเพลิงพระเทวีทศรถ การถวายน้ำ พิธีกรรมสิบวัน) ค่อยๆ เปลี่ยนแปลงเป็นศานติรสและธรรมรส บุคลิกของพระภรตะในที่นี้คือการยกระดับความโศก: ความทุกข์ไม่ใช่เครื่องมือตำหนิตนเอง แต่เป็นวิธีชำระตนให้บริสุทธิ์ คำสั่งสอนของพระวสิษฐ์ระงับความโกรธโดยประกาศว่า "การสูญเสียและการได้มา ชีวิตและความตาย" อยู่ในพระหัตถ์ของพระวิธี (พระประสงค์) นี่คือแก่นแท้ของเทววิทยามานัส: บทบาทมนุษย์แห่งมรยาดาภายในพระลีลาขององค์พระผู้เป็นเจ้า จากนั้นบัญชีจริยธรรม (ผู้ใดสมควรไว้ทุกข์ ผู้ใดไม่สมควร) เปลี่ยนโลกธรรมให้เป็นเครื่องมือแห่งวิเวกทางจิตวิญญาณ คำตอบของพระภรตะนำเสนอลักษณะแห่งภักติ: ราชสมบัติเป็นรอง หากปราศจากพระรฆุไร ความสุขทางกาย การท่องมนต์ และโยคะล้วนไร้ประโยชน์ ดังนั้นส่วนนี้ของอโยธยากาณฑ์จึงสถาปนา "ทาสยภักติที่เกิดจากไวราคยะ" เตรียมก้าวต่อไปบนบันไดสบาน: การรับใช้พระรามและรัชสมัยแห่งบาทุกา
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 170.1-4
नृपतनु बेद बिदित अन्हवावा।परम बिचित्र बिमानु बनावा।।
गहि पद भरत मातु सब राखी।रहीं रानि दरसन अभिलाषी।।
चंदन अगर भार बहु आए।अमित अनेक सुगंध सुहाए।।
सरजु तीर रचि चिता बनाई।जनु सुरपुर सोपान सुहाई।।
एहि बिधि दाह क्रिया सब कीन्ही।बिधिवत न्हाइ तिलांजुलि दीन्ही।।
सोधि सुमृति सब बेद पुराना।कीन्ह भरत दसगात बिधाना।।
जहँ जस मुनिबर आयसु दीन्हा।तहँ तस सहस भाँति सबु कीन्हा।।
भए बिसुद्ध दिए सब दाना।धेनु बाजि गज बाहन नाना।।
nṛpatanu beda bidita anhavāvā |parama bicitra bimānu banāvā ||
gahi pada bharata mātu saba rākhī |rahīṁ rāni darasana abhilāṣī ||
caṁdana agara bhāra bahu āe |amita aneka sugaṁdha suhāe ||
saraju tīra raci citā banāī |janu surapura sopāna suhāī ||
ehi bidhi dāha kriyā saba kīnhī |bidhivata nhāi tilāṁjuli dīnhī ||
sodhi sumṛti saba beda purānā |kīnha bharata dasagāta bidhānā ||
jahã jasa munibara āyasu dīnhā |tahã tasa sahasa bhā̃ti sabu kīnhā ||
bhae bisuddha die saba dānā |dhenu bāji gaja bāhana nānā ||
พวกเขาอาบน้ำพระศพของพระราชาตามพระเวท และจัดเตรียมราชรถปลงพระศพอันวิจิตรตระการตา ภรตทรงก้มจับพระบาทของพระมารดาทั้งหลายและทรงห้ามมิให้เข้าฌาปนกิจ พระมเหสีทั้งหลายยังคงประทับอยู่ ปรารถนาจะได้เห็นพระราม ไม้จันทน์และไม้กฤษณาถูกนำมาเป็นจำนวนมาก พร้อมด้วยเครื่องหอมนานาชนิดอันนับไม่ถ้วน ชวนให้เพลิดเพลิน ณ ริมฝั่งแม่น้ำสรยุ พวกเขาสร้างและจัดเตรียมจิตาอย่างงดงาม ดังบันไดสู่เมืองสวรรค์ ด้วยวิธีนี้ พิธีฌาปนกิจทั้งหมดได้กระทำสำเร็จ ภรตทรงอาบน้ำตามพิธีและทรงถวายน้ำด้วยเมล็ดงา หลังจากศึกษาสมฤติ พระเวท และปุราณะทั้งหมดแล้ว ภรตทรงปฏิบัติพิธีกรรมแห่งวันที่สิบ ณ ที่ใดและในแบบใดที่มหาฤาษีทรงบัญชา ณ ที่นั้นทุกสิ่งได้กระทำตามนั้นด้วยวิธีการนับพัน เมื่อบริสุทธิ์แล้ว พระองค์ทรงบริจาคทานทุกชนิด ได้แก่ โค ม้า ช้าง และพาหนะนานาชนิด
โทหา 170
सिंघासन भूषन बसन अन्न धरनि धन धाम।दिए भरत लहि भूमिसुर भे परिपूरन काम।।170।।
siṁghāsana bhūṣana basana anna dharani dhana dhāma |die bharata lahi bhūmisura bhe paripūrana kāma ||170||
ภารตะทรงประทานบัลลังก์ เครื่องประดับ เครื่องนุ่งห่ม ข้าวของ ที่ดิน ทรัพย์สมบัติ และที่อยู่อาศัย แก่พราหมณ์ผู้เป็นทวยเทพเบื้องพื้นพิภพ ท่านรับแล้วสมปรารถนาทุกประการ
เจาปาอี 171.1-4
पितु हित भरत कीन्हि जसि करनी।सो मुख लाख जाइ नहिं बरनी।।
सुदिनु सोधि मुनिबर तब आए।सचिव महाजन सकल बोलाए।।
बैठे राजसभाँ सब जाई।पठए बोलि भरत दोउ भाई।।
भरतु बसिष्ठ निकट बैठारे।नीति धरममय बचन उचारे।।
प्रथम कथा सब मुनिबर बरनी।कैकइ कुटिल कीन्हि जसि करनी।।
भूप धरमब्रतु सत्य सराहा।जेहिं तनु परिहरि प्रेमु निबाहा।।
कहत राम गुन सील सुभाऊ।सजल नयन पुलकेउ मुनिराऊ।।
बहुरि लखन सिय प्रीति बखानी।सोक सनेह मगन मुनि ग्यानी।।
pitu hita bharata kīnhi jasi karanī |so mukha lākha jāi nahiṁ baranī ||
sudinu sodhi munibara taba āe |saciva mahājana sakala bolāe ||
baiṭhe rājasabhā̃ saba jāī |paṭhae boli bharata dou bhāī ||
bharatu basiṣṭha nikaṭa baiṭhāre |nīti dharamamaya bacana ucāre ||
prathama kathā saba munibara baranī |kaikai kuṭila kīnhi jasi karanī ||
bhūpa dharamabratu satya sarāhā |jehiṁ tanu parihari premu nibāhā ||
kahata rāma guna sīla subhāū |sajala nayana pulakeu munirāū ||
bahuri lakhana siya prīti bakhānī |soka saneha magana muni gyānī ||
พิธีกรรมที่ภรตะทำเพื่อบิดานั้น แม้ปากนับแสนก็ไม่อาจพรรณนาได้ ครั้นถึงวันมงคล มุนีผู้ทรงภูมิก็เสด็จมา แล้วเรียกสมุห์และที่ปรึกษาทั้งหมดมาประชุม ทั้งหมดต่างไปนั่งในสภาหลวง แล้วส่งคนไปเรียกภรตะและน้องชายทั้งสอง วสิษฐ์ให้ภรตะนั่งใกล้ชิด แล้วกล่าววาจาอันเปี่ยมด้วยนีติและธรรม มุนีผู้ทรงภูมิทรงเล่าเรื่องทั้งหมดเป็นอันดับแรก ถึงการกระทำอันคดเคี้ยวที่ไกยเกยีทำไว้ ทรงสรรเสริญพระเจ้าแผ่นดินผู้ถือศีลธรรมและสัจจะ ผู้ทรงสละพระกายเพื่อรักษาความรัก ขณะที่ทรงเล่าคุณความดีและนิสัยของพระราม พระเจ้าแห่งมุนีมีน้ำตาเชื่อมพระเนตรและพระองค์ขนลุกชู แล้วทรงพรรณนาความรักของลกษมณ์และสีดา มุนีผู้ทรงปัญญาจมดิ่งในความโศกและความรัก
โทหา 171
सुनहु भरत भावी प्रबल बिलखि कहेउ मुनिनाथ।हानि लाभु जीवन मरनु जसु अपजसु बिधि हाथ।।171।।
sunahu bharata bhāvī prabala bilakhi kaheu muninātha |hāni lābhu jīvana maranu jasu apajasu bidhi hātha ||171||
จงฟังเถิดภรตะ อนาคตนั้นยิ่งใหญ่ องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งมุนีตรัสด้วยความโศก การสูญเสียและการได้มา ชีวิตและความตาย ชื่อเสียงและความอัปยศ ล้วนอยู่ในพระหัตถ์ของพระวิธี
เจาปาอี 172.1-4
अस बिचारि केहि देइअ दोसू।ब्यरथ काहि पर कीजिअ रोसू।।
तात बिचारु केहि करहु मन माहीं।सोच जोगु दसरथु नृपु नाहीं।।
सोचिअ बिप्र जो बेद बिहीना।तजि निज धरमु बिषय लयलीना।।
सोचिअ नृपति जो नीति न जाना।जेहि न प्रजा प्रिय प्रान समाना।।
सोचिअ बयसु कृपन धनवानू।जो न अतिथि सिव भगति सुजानू।।
सोचिअ सूद्रु बिप्र अवमानी।मुखर मानप्रिय ग्यान गुमानी।।
सोचिअ पुनि पति बंचक नारी।कुटिल कलहप्रिय इच्छाचारी।।
सोचिअ बटु निज ब्रतु परिहरई।जो नहिं गुर आयसु अनुसरई।।
asa bicāri kehi deia dosū |byaratha kāhi para kījia rosū ||
tāta bicāru kehi karahu mana māhīṁ |soca jogu dasarathu nṛpu nāhīṁ ||
socia bipra jo beda bihīnā |taji nija dharamu biṣaya layalīnā ||
socia nṛpati jo nīti na jānā |jehi na prajā priya prāna samānā ||
socia bayasu kṛpana dhanavānū |jo na atithi siva bhagati sujānū ||
socia sūdru bipra avamānī |mukhara mānapriya gyāna gumānī ||
socia puni pati baṁcaka nārī |kuṭila kalahapriya icchācārī ||
socia baṭu nija bratu pariharaī |jo nahiṁ gura āyasu anusaraī ||
ด้วยเหตุนี้ จะตำหนิผู้ใด และจะโกรธผู้ใดเปล่าๆ เล่า บุตรเอ๋ย จงระลึกไว้ในใจเถิด พระเจ้าทศรถมหาราชไม่ใช่ผู้ที่ควรจะต้องเศร้าโศก จงเศร้าโศกแทนพราหมณ์ผู้ปราศจากเวท ผู้ละทิ้งหน้าที่ของตนและดื่มด่ำอยู่ในกามคุณทั้งปวง จงเศร้าโศกแทนพระราชาผู้ไม่รู้ราชประเพณี ผู้ที่ประชาราษฎร์ไม่เป็นที่รักเสมือนชีวิตของตน จงเศร้าโศกแทนพ่อค้าผู้ขี้ตระหนี่ถึงแม้มั่งคั่ง ผู้ไม่ฉลาดในการต้อนรับแขกและการบูชาพระศิวะ จงเศร้าโศกแทนศูทรผู้ดูหมิ่นพราหมณ์ ผู้พูดมาก หลงรักเกียรติ และถือดีในความรู้ของตน จงเศร้าโศกแทนภรรยาผู้หลอกลวงสามี ผู้คดเคี้ยว ชอบทะเลาะวิวาท และดื้อดึงตามใจตน จงเศร้าโศกแทนนักเรียนผู้ละทิ้งศีลของตน และไม่ปฏิบัติตามคำสั่งของพระอาจารย์
โทหา 172
सोचिअ गृही जो मोह बस करइ करम पथ त्याग।सोचिअ जति प्रंपच रत बिगत बिबेक बिराग।।172।।
socia gṛhī jo moha basa karai karama patha tyāga |socia jati praṁpaca rata bigata bibeka birāga ||172||
จงไว้ทุกข์แด่คฤหัสถ์ผู้ภายใต้อำนาจแห่งความหลง ละทิ้งหนทางแห่งการกระทำที่ชอบธรรม จงไว้ทุกข์แด่นักบวชผู้ยึดมั่นในโลกีย์ ผู้สูญเสียทั้งปัญญาและความวิราค
เจาปาอี 173.1-4
बैखानस सोइ सोचै जोगु।तपु बिहाइ जेहि भावइ भोगू।।
सोचिअ पिसुन अकारन क्रोधी।जननि जनक गुर बंधु बिरोधी।।
सब बिधि सोचिअ पर अपकारी।निज तनु पोषक निरदय भारी।।
सोचनीय सबहि बिधि सोई।जो न छाड़ि छलु हरि जन होई।।
सोचनीय नहिं कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।
भयउ न अहइ न अब होनिहारा।भूप भरत जस पिता तुम्हारा।।
बिधि हरि हरु सुरपति दिसिनाथा।बरनहिं सब दसरथ गुन गाथा।।
baikhānasa soi socai jogu |tapu bihāi jehi bhāvai bhogū ||
socia pisuna akārana krodhī |janani janaka gura baṁdhu birodhī ||
saba bidhi socia para apakārī |nija tanu poṣaka niradaya bhārī ||
socanīya sabahi bidhi soī |jo na chāṛi chalu hari jana hoī ||
socanīya nahiṁ kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||
bhayau na ahai na aba honihārā |bhūpa bharata jasa pitā tumhārā ||
bidhi hari haru surapati disināthā |baranahiṁ saba dasaratha guna gāthā ||
นักพรตผู้ละการทำตบะแล้วดำเนินยินดีในกามสุข ผู้นั้นน่าสมเพช จงสมเพชผู้ใส่ร้ายป้ายสีและผู้โกรธโดยไร้เหตุ ผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อมารดา บิดา ครู และวงศาคณาญาติ ผู้ทำร้ายผู้อื่น ผู้เลี้ยงดูเพียงร่างกายของตนเองและไร้ความเมตตาอย่างยิ่ง ย่อมน่าสมเพชทุกประการ ผู้ใดไม่ละความหลอกลวงและมิได้เป็นผู้รับใช้พระหริ ผู้นั้นก็น่าสมเพชทุกประการ แต่พระราชาแห่งโกศลมิใช่ผู้น่าสมเพช เพราะพระราชอานุภาพทรงปรากฏไปทั่วจักรวาลทั้งสิบสี่ มิเคยมี ไม่มีบัดนี้ และจะไม่มีพระราชาเช่นพระบิดาของท่าน ภราตา พระพรหม พระวิษณุ พระศิวะ พระอินทร์เจ้าแห่งทวยเทพ และทวยเทพผู้พิทักษ์ทิศทั้งปวง ต่างขับขานเล่าเรื่องคุณความดีของทศรถ
โทหา 173
कहहु तात केहि भाँति कोउ करिहि बड़ाई तासु।राम लखन तुम्ह सत्रुहन सरिस सुअन सुचि जासु।।173।।
kahahu tāta kehi bhā̃ti kou karihi baṛāī tāsu |rāma lakhana tumha satruhana sarisa suana suci jāsu ||173||
บอกเราเถิดบุตรา ผู้ใดจะสรรเสริญท่านผู้นั้นได้สมควรด้วยประการใด พระราม พระลักษมณ์ ท่าน และศัตรุฆนะ ผู้เป็นบุตรล้วนบริสุทธิ์เช่นนี้
เจาปาอี 174.1-4
सब प्रकार भूपति बड़भागी।बादि बिषादु करिअ तेहि लागी।।
यहु सुनि समुझि सोचु परिहरहू।सिर धरि राज रजायसु करहू।।
राँय राजपदु तुम्ह कहुँ दीन्हा।पिता बचनु फुर चाहिअ कीन्हा।।
तजे रामु जेहिं बचनहि लागी।तनु परिहरेउ राम बिरहागी।।
नृपहि बचन प्रिय नहिं प्रिय प्राना।करहु तात पितु बचन प्रवाना।।
करहु सीस धरि भूप रजाई।हइ तुम्ह कहँ सब भाँति भलाई।।
परसुराम पितु अग्या राखी।मारी मातु लोक सब साखी।।
तनय जजातिहि जौबनु दयऊ।पितु अग्याँ अघ अजसु न भयऊ।।
saba prakāra bhūpati baṛabhāgī |bādi biṣādu karia tehi lāgī ||
yahu suni samujhi socu pariharahū |sira dhari rāja rajāyasu karahū ||
rā̃ya rājapadu tumha kahũ dīnhā |pitā bacanu phura cāhia kīnhā ||
taje rāmu jehiṁ bacanahi lāgī |tanu parihareu rāma birahāgī ||
nṛpahi bacana priya nahiṁ priya prānā |karahu tāta pitu bacana pravānā ||
karahu sīsa dhari bhūpa rajāī |hai tumha kahã saba bhā̃ti bhalāī ||
parasurāma pitu agyā rākhī |mārī mātu loka saba sākhī ||
tanaya jajātihi jaubanu dayaū |pitu agyā̃ agha ajasu na bhayaū ||
กษัตริย์ผู้เป็นนายิกษัตริย์โชคดีนัก ท่านเศร้าโศกเพื่อพระองค์ก็เปล่าประโยชน์ จงฟังและตรึกตรองเรื่องนี้แล้วละทิ้งความเศร้าโศก จงรับพระบัญชาของกษัตริย์ไว้เหนือเศียรและปฏิบัติตาม กษัตริย์ทรงมอบราชบัลลังก์แด่ท่านแล้ว ท่านควรทำให้พระดำรัสของพระบิดาเป็นจริง ผู้ซึ่งทอดทิ้งพระรามเพื่อรักษาพระดำรัส ได้สละร่างกายด้วยความอาลัยในพระราม กษัตริย์ทรงรักพระดำรัสยิ่งกว่าพระชนม์ ดังนั้นบุตรเอ๋ย จงยอมรับพระดำรัสของพระบิดา จงรับพระบัญชาของกษัตริย์ไว้เหนือเศียรและปฏิบัติตาม ทุกประการจะเป็นความดีงามแก่ท่าน ปรศุรามรักษาคำสั่งของพระบิดา ประหารพระมารดาโดยมีโลกทั้งปวงเป็นพยาน บุตรได้มอบความเยาว์วัยแด่พระเจ้ายยาติ ในการเชื่อฟังคำสั่งของพระบิดา ไม่มีบาปหรือความอัปยศ
โทหา 174
अनुचित उचित बिचारु तजि जे पालहिं पितु बैन।ते भाजन सुख सुजस के बसहिं अमरपति ऐन।।174।।
anucita ucita bicāru taji je pālahiṁ pitu baina |te bhājana sukha sujasa ke basahiṁ amarapati aina ||174||
ผู้ใดละความคิดเรื่องถูกผิด และปฏิบัติตามพระดำรัสของบิดา ผู้นั้นย่อมเป็นภาชนะแห่งความสุขและกิตติศัพท์อันดี และอยู่ในที่ประทับขององค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งเทพอมร
เจาปาอี 175.1-4
अवसि नरेस बचन फुर करहू।पालहु प्रजा सोकु परिहरहू।।
सुरपुर नृप पाइहि परितोषू।तुम्ह कहुँ सुकृत सुजसु नहिं दोषू।।
बेद बिदित संमत सबही का।जेहि पितु देइ सो पावइ टीका।।
करहु राजु परिहरहु गलानी।मानहु मोर बचन हित जानी।।
सुनि सुखु लहब राम बैदेहीं।अनुचित कहब न पंडित केहीं।।
कौसल्यादि सकल महतारीं।तेउ प्रजा सुख होहिं सुखारीं।।
परम तुम्हार राम कर जानिहि।सो सब बिधि तुम्ह सन भल मानिहि।।
सौंपेहु राजु राम कै आएँ।सेवा करेहु सनेह सुहाएँ।।
avasi naresa bacana phura karahū |pālahu prajā soku pariharahū ||
surapura nṛpa pāihi paritoṣū |tumha kahũ sukṛta sujasu nahiṁ doṣū ||
beda bidita saṁmata sabahī kā |jehi pitu dei so pāvai ṭīkā ||
karahu rāju pariharahu galānī |mānahu mora bacana hita jānī ||
suni sukhu lahaba rāma baidehīṁ |anucita kahaba na paṁḍita kehīṁ ||
kausalyādi sakala mahatārīṁ |teu prajā sukha hohiṁ sukhārīṁ ||
parama tumhāra rāma kara jānihi |so saba bidhi tumha sana bhala mānihi ||
sauṁpehu rāju rāma kai āẽ |sevā karehu saneha suhāẽ ||
ท่านจักต้องทรงให้พระวาจาของกษัตริย์เป็นจริงแน่แท้ จงอุปถัมภ์คุ้มครองไพร่ฟ้าประชาชน และละทิ้งความโศกเศร้าเสีย กษัตริย์จักได้รับความสำราญในเมืองของทวยเท และสำหรับท่านจักเป็นบุญกุศลและกิตติศัพท์อันดี มิใช่ความผิด ได้ประกาศไว้ในพระเวทและเป็นที่ยอมรับโดยทุกคนว่า ผู้ใดที่บิดามอบให้ ผู้นั้นย่อมได้รับเครื่องหมายแห่งราชสมบัติ จงครองราชสมบัติและละทิ้งความเสียใจเสีย จงรับฟังวาจาของข้าพเจ้า โดยทราบว่าเป็นประโยชน์แก่ท่าน พระรามและพระนางสีดาจักทรงโสมนัสเมื่อได้ยินเช่นนั้น และนักปราชญ์ผู้ใดจักมิกล่าวว่าเป็นการไม่สมควร พระนางเกาสัลยาและพระมารดาทั้งหลายอื่นๆ จักทรงมีความสุขในความสุขของไพร่ฟ้าประชาชนเช่นกัน พระรามจักทรงทราบถึงความภักดีอันยิ่งใหญ่ของท่าน และจักทรงเห็นคุณในท่านทุกประการ เมื่อพระรามเสด็จกลับ จงมอบราชสมบัติแด่พระองค์ และรับใช้พระองค์ด้วยความรักอันงดงาม
โทหา 175
कीजिअ गुर आयसु अवसि कहहिं सचिव कर जोरि।रघुपति आएँ उचित जस तस तब करब बहोरि।।175।।
kījia gura āyasu avasi kahahiṁ saciva kara jori |raghupati āẽ ucita jasa tasa taba karaba bahori ||175||
ขุนนางทั้งหลายพนมมือกล่าวว่า ท่านจงทำตามพระบัญชาของครูบาจงหนา เมื่อพระเจ้าแผ่นดินแห่งราชวงศ์รคูเสด็จกลับมา แล้วจึงทำตามที่สมควร
เจาปาอี 176.1-4
कौसल्या धरि धीरजु कहई।पूत पथ्य गुर आयसु अहई।।
सो आदरिअ करिअ हित मानी।तजिअ बिषादु काल गति जानी।।
बन रघुपति सुरपति नरनाहू।तुम्ह एहि भाँति तात कदराहू।।
परिजन प्रजा सचिव सब अंबा।तुम्हही सुत सब कहँ अवलंबा।।
लखि बिधि बाम कालु कठिनाई।धीरजु धरहु मातु बलि जाई।।
सिर धरि गुर आयसु अनुसरहू।प्रजा पालि परिजन दुखु हरहू।।
गुर के बचन सचिव अभिनंदनु।सुने भरत हिय हित जनु चंदनु।।
सुनी बहोरि मातु मृदु बानी।सील सनेह सरल रस सानी।।
kausalyā dhari dhīraju kahaī |pūta pathya gura āyasu ahaī ||
so ādaria karia hita mānī |tajia biṣādu kāla gati jānī ||
bana raghupati surapati naranāhū |tumha ehi bhā̃ti tāta kadarāhū ||
parijana prajā saciva saba aṁbā |tumhahī suta saba kahã avalaṁbā ||
lakhi bidhi bāma kālu kaṭhināī |dhīraju dharahu mātu bali jāī ||
sira dhari gura āyasu anusarahū |prajā pāli parijana dukhu harahū ||
gura ke bacana saciva abhinaṁdanu |sune bharata hiya hita janu caṁdanu ||
sunī bahori mātu mṛdu bānī |sīla saneha sarala rasa sānī ||
เกาสัลยาสงบใจแล้วกล่าวว่า บุตรเอ๋ย คำสั่งของครูเป็นยาที่ดีสำหรับเจ้า จงเคารพและปฏิบัติตาม โดยถือว่าเป็นประโยชน์แก่เจ้า จงละความเศร้าโศกเสีย เมื่อรู้ถึงความเป็นไปแห่งกาลเวลาและพรหมลิขิต พระรามอยู่ในป่า และพระราชาผู้เป็นที่พึ่งแห่งมนุษย์ได้สวรรคตไปยังพระผู้เป็นใหญ่แห่งเทวดา บุตรเอ๋ย เจ้ากำลังประพฤติเช่นนี้ราวกับคนขลาดตาขาว วงศ์ญาติ ประชาชน องคมนตรี และพระมารดาทั้งหลาย เจ้าบุตรเอ๋ย เป็นที่พึ่งแห่งคนทั้งปวง เมื่อเห็นว่าพรหมลิขิตเป็นปฏิปักษ์และกาลเวลาเข้มงวด จงอดทน มารดาของเจ้ายอมสละชีพเพื่อเจ้า จงรับคำสั่งของครูไว้บนศีรษะและปฏิบัติตาม จงดูแลประชาชนและขจัดความทุกข์ของวงศ์ญาติเสีย ภารตะได้ฟังคำของครูและการสรรเสริญขององคมนตรีแล้ว เประดุจจันทน์เย็นที่ชื่นบานในหทัย เป็นประโยชน์แก่ใจ แล้วทรงฟังคำพูดอันอ่อนโยนของพระมารดาอีกครั้ง ซึ่งชุ่มชื่นด้วยรสแห่งความดีงาม ความรัก และความบริสุทธิ์
ฉันท์ 176
सानी सरल रस मातु बानी सुनि भरत ब्याकुल भए।लोचन सरोरुह स्रवत सींचत बिरह उर अंकुर नए।।
सो दसा देखत समय तेहि बिसरी सबहि सुधि देह की।तुलसी सराहत सकल सादर सीवँ सहज सनेह की।।
sānī sarala rasa mātu bānī suni bharata byākula bhae |locana saroruha sravata sīṁcata biraha ura aṁkura nae ||
so dasā dekhata samaya tehi bisarī sabahi sudhi deha kī |tulasī sarāhata sakala sādara sīvã sahaja saneha kī ||
ได้ยินถ้อยคำของพระมารดาซึ่งเต็มไปด้วยความรักอันบริสุทธิ์และอ่อนโยน ภรตะก็ทรงเป็นทุกข์อย่างยิ่ง ดวงตาอันดังดอกบัวหยดน้ำตาไหลริน รดน้ำต้นกล้าแห่งความเศร้าโศกเพราะการพลัดพรากที่เกิดใหม่ในพระหฤทัย เมื่อเห็นสภาพของพระองค์ในขณะนั้น ทุกคนลืมสติรับรู้ถึงร่างกายของตนเอง ตุลสีทาสกล่าวว่า ทุกคนสรรเสริญพระองค์ด้วยความเคารพว่าทรงเป็นขอบเขตแห่งความรักอันเป็นธรรมชาติโดยแท้
โสรฐา 176
भरतु कमल कर जोरि धीर धुरंधर धीर धरि।बचन अमिअँ जनु बोरि देत उचित उत्तर सबहि।।176।।
bharatu kamala kara jori dhīra dhuraṁdhara dhīra dhari |bacana amiã janu bori deta ucita uttara sabahi ||176||
พระภรตทรงประนมพระหัตถ์ดั่งดอกบัว แม้จะทรงเป็นวีรบุรุษ ก็ทรงข่มความกล้าและทรงอดกลั้น ทรงตอบปัญหาอย่างสมควรแก่ทุกคน ราวกับทรงหลั่งน้ำอมฤตออกมาในพระดำรัส
เจาปาอี 177.1-4
मोहि उपदेसु दीन्ह गुर नीका।प्रजा सचिव संमत सबही का।।
मातु उचित धरि आयसु दीन्हा।अवसि सीस धरि चाहउँ कीन्हा।।
गुर पितु मातु स्वामि हित बानी।सुनि मन मुदित करिअ भलि जानी।।
उचित कि अनुचित किएँ बिचारू।धरमु जाइ सिर पातक भारू।।
तुम्ह तौ देहु सरल सिख सोई।जो आचरत मोर भल होई।।
जद्यपि यह समुझत हउँ नीकें।तदपि होत परितोषु न जी कें।।
अब तुम्ह बिनय मोरि सुनि लेहू।मोहि अनुहरत सिखावनु देहू।।
ऊतरु देउँ छमब अपराधू।दुखित दोष गुन गनहिं न साधू।।
mohi upadesu dīnha gura nīkā |prajā saciva saṁmata sabahī kā ||
mātu ucita dhari āyasu dīnhā |avasi sīsa dhari cāhaũ kīnhā ||
gura pitu mātu svāmi hita bānī |suni mana mudita karia bhali jānī ||
ucita ki anucita kiẽ bicārū |dharamu jāi sira pātaka bhārū ||
tumha tau dehu sarala sikha soī |jo ācarata mora bhala hoī ||
jadyapi yaha samujhata haũ nīkeṁ |tadapi hota paritoṣu na jī keṁ ||
aba tumha binaya mori suni lehū |mohi anuharata sikhāvanu dehū ||
ūtaru deũ chamaba aparādhū |dukhita doṣa guna ganahiṁ na sādhū ||
คุรุได้ประทานคำแนะนำอันดีงามแก่ข้าพเจ้า และประชาชนกับราชมนตรีทั้งหลายต่างก็เห็นชอบด้วย พระมารดาของข้าพเจ้าก็ทรงบัญชาการอันสมควรแก่ข้าพเจ้า และข้าพเจ้าย่อมรับไว้บนศีรษะและปฏิบัติตามเป็นแน่ ถ้อยคำของคุรุ บิดา มารดา และนาย ที่กล่าวเพื่อประโยชน์ของตน พึงรับฟังด้วยใจยินดีและปฏิบัติตาม โดยรู้ว่าเป็นสิ่งที่ดี การครุ่นคิดว่าชอบหรือไม่ชอบเมื่อปฏิบัติตามถ้อยคำเหล่านั้น ย่อมทำให้ธรรมะจางหายไปและบาปกรรมอันหนักอึ้งตกอยู่บนศีรษะ ส่วนท่านนั้น ทรงให้คำแนะนำอันตรงไปตรงมาแก่ข้าพเจ้า ซึ่งเป็นคำแนะนำที่หากข้าพเจ้าปฏิบัติตามแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความดีของข้าพเจ้า ถึงแม้ข้าพเจ้าเข้าใจเรื่องนี้เป็นอย่างดีแล้ว กระนั้นใจของข้าพเจ้าก็หาความพึงพอใจไม่ บัดนี้ขอท่านจงรับฟังคำวิงวอนของข้าพเจ้า และโปรดประทานคำสั่งสอนที่เหมาะสมแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้ากำลังตอบท่าน จึงขอท่านอภัยโทษของข้าพเจ้า เพราะผู้ทรงศีลย่อมมิได้นับความผิดและคุณงามความดีของผู้ที่อยู่ในความทุกข์ยาก
โทหา 177
पितु सुरपुर सिय रामु बन करन कहहु मोहि राजु।एहि तें जानहु मोर हित कै आपन बड़ काजु।।177।।
pitu surapura siya rāmu bana karana kahahu mohi rāju |ehi teṁ jānahu mora hita kai āpana baṛa kāju ||177||
บิดาของข้าได้ไปสู่เมืองแห่งทวยเทพ สีดาและพระรามอยู่ในป่า และท่านบอกข้าให้รับราชสมบัติ จากเรื่องนี้ จงพิจารณาดูว่าท่านแสวงหาความดีงามของข้า หรือเป็นการแสวงประโยชน์อันยิ่งใหญ่ของท่านเอง
เจาปาอี 178.1-4
हित हमार सियपति सेवकाई।सो हरि लीन्ह मातु कुटिलाई।।
मैं अनुमानि दीख मन माहीं।आन उपायँ मोर हित नाहीं।।
सोक समाजु राजु केहि लेखें।लखन राम सिय बिनु पद देखें।।
बादि बसन बिनु भूषन भारू।बादि बिरति बिनु ब्रह्म बिचारू।।
सरुज सरीर बादि बहु भोगा।बिनु हरिभगति जायँ जप जोगा।।
जायँ जीव बिनु देह सुहाई।बादि मोर सबु बिनु रघुराई।।
जाउँ राम पहिं आयसु देहू।एकहिं आँक मोर हित एहू।।
मोहि नृप करि भल आपन चहहू।सोउ सनेह जड़ता बस कहहू।।
hita hamāra siyapati sevakāī |so hari līnha mātu kuṭilāī ||
maiṁ anumāni dīkha mana māhīṁ |āna upāyã mora hita nāhīṁ ||
soka samāju rāju kehi lekheṁ |lakhana rāma siya binu pada dekheṁ ||
bādi basana binu bhūṣana bhārū |bādi birati binu brahma bicārū ||
saruja sarīra bādi bahu bhogā |binu haribhagati jāyã japa jogā ||
jāyã jīva binu deha suhāī |bādi mora sabu binu raghurāī ||
jāũ rāma pahiṁ āyasu dehū |ekahiṁ ā̃ka mora hita ehū ||
mohi nṛpa kari bhala āpana cahahū |sou saneha jaṛatā basa kahahū ||
ประโยชน์แท้ของข้าพเจ้าอยู่ในการรับใช้พระผู้เป็นนายของนางสีดา แต่ความชั่วร้ายของพระมารดาได้พรากสิ่งนั้นไปจากข้าพเจ้า ข้าพเจ้าได้พินิจพิจารณาและเห็นชัดในใจแล้วว่า ไม่มีหนทางอื่นใดที่จะนำประโยชน์มาแก่ข้าพเจ้า ราชสมบัติอันเป็นกองแห่งความเศร้าโศกนั้นจะมีค่าอะไร หากข้าพเจ้าไม่อาจเห็นพระบาทของพระลักษมณ์ พระราม และนางสีดา เครื่องประดับอันหนักอ้ำนั้นไร้ประโยชน์หากไร้เครื่องนุ่งห่ม การสละอุทิศก็ไร้ประโยชน์หากไร้การเพ่งรำลึกถึงพระพรหม กามสุขมากมายย่อมไร้ประโยชน์แก่ร่างกายที่เป็นโรค การสวดมนต์และโยคะย่อมสูญเปล่าหากไร้ความภักดีต่อพระหริ ร่างกายอันงดงามย่อมไร้ประโยชน์เมื่อวิญญาณจางไป ฉะนั้นทั้งหมดของข้าพเจ้าย่อมไร้ประโยชน์หากไร้พระรามผู้เป็นเจ้าแห่งราฆูวงศ์ ขอพระราชทานพระบัญชาให้ข้าพเจ้าเสด็จไปยังพระรามเถิด ด้วยถ้อยคำเดียว นี่แหละคือประโยชน์แท้ของข้าพเจ้า พระองค์ทรงประสงค์จะตั้งข้าพเจ้าให้เป็นกษัตริย์เพื่อความดีงามของข้าพเจ้า แต่ถ้อยคำนั้นก็ตรัสภายใต้อำนาจแห่งความรักและความหลงใหล
โทหา 178
कैकेई सुअ कुटिलमति राम बिमुख गतलाज।तुम्ह चाहत सुखु मोहबस मोहि से अधम कें राज।।178।।
kaikeī sua kuṭilamati rāma bimukha gatalāja |tumha cāhata sukhu mohabasa mohi se adhama keṁ rāja ||178||
ข้าพเจ้าเป็นบุตรของไกเกยี มีจิตคดเหลี่ยม หันหลังให้พระราม และไร้ความละอาย ทว่าท่านทั้งหลาย ด้วยอำนาจแห่งโมหะ ยังปรารถนาความสุข ในรัชสมัยของคนต่ำช้าเช่นข้าพเจ้า
เจาปาอี 179.1-4
कहउँ साँचु सब सुनि पतिआहू।चाहिअ धरमसील नरनाहू।।
मोहि राजु हठि देइहहु जबहीं।रसा रसातल जाइहि तबहीं।।
मोहि समान को पाप निवासू।जेहि लगि सीय राम बनबासू।।
रायँ राम कहुँ काननु दीन्हा।बिछुरत गमनु अमरपुर कीन्हा।।
मैं सठु सब अनरथ कर हेतू।बैठ बात सब सुनउँ सचेतू।।
बिनु रघुबीर बिलोकि अबासू।रहे प्रान सहि जग उपहासू।।
राम पुनीत बिषय रस रूखे।लोलुप भूमि भोग के भूखे।।
कहँ लगि कहौं हृदय कठिनाई।निदरि कुलिसु जेहिं लही बड़ाई।।
kahaũ sā̃cu saba suni patiāhū |cāhia dharamasīla naranāhū ||
mohi rāju haṭhi deihahu jabahīṁ |rasā rasātala jāihi tabahīṁ ||
mohi samāna ko pāpa nivāsū |jehi lagi sīya rāma banabāsū ||
rāyã rāma kahũ kānanu dīnhā |bichurata gamanu amarapura kīnhā ||
maiṁ saṭhu saba anaratha kara hetū |baiṭha bāta saba sunaũ sacetū ||
binu raghubīra biloki abāsū |rahe prāna sahi jaga upahāsū ||
rāma punīta biṣaya rasa rūkhe |lolupa bhūmi bhoga ke bhūkhe ||
kahã lagi kahauṁ hṛdaya kaṭhināī |nidari kulisu jehiṁ lahī baṛāī ||
ข้าพเจ้ากล่าวความจริง ท่านทั้งหลายจงฟังให้เชื่อ กษัตริย์พึงเป็นผู้ตั้งมั่นในธรรม เมื่อใดท่านบังคับราชสมบัติแก่ข้าพเจ้า ณ กาลนั้น ข้าพเจ้าจะจมลงสู่รสาตล แดนบาดาล ผู้ใดเป็นที่อาศัยแห่งบาปเสมอดังข้าพเจ้า อันเป็นเหตุให้สีดาและพระรามต้องลี้ไปป่า พระราชาทรงส่งพระรามไปป่า เมื่อจากพระองค์ก็เสด็จสู่นครอมร ข้าพเจ้าผู้ชั่วช้าเป็นเหตุแห่งความวิบัติทั้งปวง ยังนั่งฟังเรื่องทั้งหมดนี้ด้วยสติสัมปชัญญะ เห็นพระราชวังปราศจากพระรามวีรบุรุษแห่งราคู ชีวิตของข้าพเจ้ายังคงอยู่ อดทนต่อการดูถูกแห่งโลก พระรามทรงบริสุทธิ์ ไม่ยึดติดรสแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย ส่วนข้าพเจ้าเป็นผู้โลภมาก หิวกระหายในความสุขทางโลก ข้าพเจ้าจะพรรณนาความแข็งกระด้างแห่งหัวใจของตนสิ้นประการใด หัวใจซึ่งได้ชื่อว่าเหนือกว่าอัสนีบาต
โทหา 179
कारन तें कारजु कठिन होइ दोसु नहि मोर।कुलिस अस्थि तें उपल तें लोह कराल कठोर।।179।।
kārana teṁ kāraju kaṭhina hoi dosu nahi mora |kulisa asthi teṁ upala teṁ loha karāla kaṭhora ||179||
ผลลัพธ์ยิ่งแข็งแกร่งกว่าเหตุ และความผิดมิใช่ของข้า สายฟ้าที่ทำจากกระดูกยิ่งแข็งกว่ากระดูก และเหล็กที่ทำจากหินยิ่งน่าเกรงขามและแข็งกว่าหิน
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-श्राद्ध/स्मृति’ और ‘धर्म-स्थैर्य’ का फल देता है: शोक का शमन, क्रोध-रोष की निवृत्ति, और गुरु-आज्ञा/पितृ-वचन पालन की बुद्धि। विशेषतः भरत-वैराग्य के श्रवण से ‘राजसुख-आसक्ति’ घटती और दास्य-भक्ति दृढ़ होती है।
सत्संग-परंपराओं में सामान्यतः रामनाम-सम्पुट जोड़ा जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’—विशेषकर ‘बचन अमिअँ’ और ‘बिनु हरिभगति’ जैसे स्थलों पर। (स्थानीय परंपरा/सम्प्रदाय के अनुसार पाठ-रीति बदल सकती है।)
Ask anything about Prakarana 18 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
