Prakarana 17

Verse 327 (चौपाई)

तात बात मैं सकल सँवारी। भै मंथरा सहाय बिचारी।। कछुक काज बिधि बीच बिगारेउ। भूपति सुरपति पुर पगु धारेउ।। सुनत भरतु भए बिबस बिषादा। जनु सहमेउ करि केहरि नादा।। तात तात हा तात पुकारी। परे भूमितल ब्याकुल भारी।। चलत न देखन पायउँ तोही। तात न रामहि सौंपेहु मोही।। बहुरि धीर धरि उठे सँभारी। कहु पितु मरन हेतु महतारी।। सुनि सुत बचन कहति कैकेई। मरमु पाँछि जनु माहुर देई।। आदिहु तें सब आपनि करनी। कुटिल कठोर मुदित मन बरनी।।

ପିତା, ମୁଁ ସମସ୍ତ ବିଷୟ ଠିକ୍ କରିଛି; ମନ୍ଥରା ଏଥିରେ ମୋର ସାହାଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ବିଚାରିଲି। କିନ୍ତୁ ବିଧି କିଛି ମାତ୍ରାରେ ଯୋଜନା ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ; ରାଜା ଦେବରାଜଙ୍କ ନଗରୀରେ ପାଦ ରଖିଲେ। ଏକଥା ଶୁଣି ଭରତ ମହା ଦୁଃଖରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହେଲେ, ଯେପରି ସିଂହ ଗର୍ଜନା କରିଥିବାରୁ ସେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। "ପିତା, ପିତା, ହା ପିତା!" ସେ ଚିତ୍କାର କଲେ ଏବଂ ମହା ବ୍ୟାକୁଳତାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। "ଆପଣ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ସମୟରେ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ; ପିତା, ଆପଣ ମୋତେ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ସମର୍ପଣ କଲେ ନାହିଁ।" ତାପରେ ସେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ପୁଣି ଉଠିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ମାତା, ମୋର ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।" ପୁତ୍ରର କଥା ଶୁଣି କୈକେୟୀ କହିଲେ, ଯେପରି ସେ ପରେ ତାଙ୍କୁ ବିଷ ଖୁଆଉଛନ୍ତି। "ଆଦିରୁ ସମସ୍ତ ଏହା ମୋର ନିଜ କୃତ୍ୟ ଥିଲା; ମୁଁ କପଟୀ, କଠୋର ଥିଲି ଏବଂ ମୋର ହୃଦୟ ଏଥିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିଲା।"

Verse 328 (दोहा/सोरठा)

भरतहि बिसरेउ पितु मरन सुनत राम बन गौनु। हेतु अपनपउ जानि जियँ थकित रहे धरि मौनु।।160।।

ଭରତ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ କଥା ଭୁଲିଗଲେ ଯେତେବେଳେ ଶୁଣିଲେ ଯେ ରାମ ବନକୁ ଗଲେ। ନିଜେ ଏହାର କାରଣ ଜାଣି, ସେ ଚୁପ ରହିଲେ ଏବଂ ହୃଦୟରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ।

Verse 329 (चौपाई)

बिकल बिलोकि सुतहि समुझावति। मनहुँ जरे पर लोनु लगावति।। तात राउ नहिं सोचे जोगू। बिढ़इ सुकृत जसु कीन्हेउ भोगू।। जीवत सकल जनम फल पाए। अंत अमरपति सदन सिधाए।। अस अनुमानि सोच परिहरहू। सहित समाज राज पुर करहू।। सुनि सुठि सहमेउ राजकुमारू। पाकें छत जनु लाग अँगारू।। धीरज धरि भरि लेहिं उसासा। पापनि सबहि भाँति कुल नासा।। जौं पै कुरुचि रही अति तोही। जनमत काहे न मारे मोही।। पेड़ काटि तैं पालउ सींचा। मीन जिअन निति बारि उलीचा।।

ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ସେ ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଯେପରି ସେ ପୋଡ଼ା ଉପରେ ଲୁଣ ଲଗାଉଛନ୍ତି। "ପିତା, ରାଜା ଆପଣଙ୍କ ଶୋକର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ନିଜ ସତ୍କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କଲେ ଏବଂ ଯଶ ଅର୍ଜନ କଲେ। ସେ ଜୀବିତ ଥାଇ ଜନ୍ମର ସାର୍ଥକତା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଅମରରାଜଙ୍କ ଧାମକୁ ଗଲେ। ଏହା ଜାଣି, ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ; ରାଜଧାନୀକୁ ଫେରନ୍ତୁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ସଭା ସହିତ ଶାସନ କରନ୍ତୁ।" ଏହା ଶୁଣି ରାଜକୁମାର ଭୟରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଜଳନ୍ତା ଅଙ୍ଗାର ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଛି। ସେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ; ସେ ପାପୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଂଶ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥିଲେ। "ଯଦି ଆପଣଙ୍କରେ ଏପରି ଦୁଷ୍ଟତା ଥିଲା, ତେବେ ମୋତେ ଜନ୍ମ ବେଳେ ମାରିଦେଲେ ନାହିଁ କାହିଁକି? ଆପଣ ଗଛ କାଟି ତାହାର ଠୁଳିକୁ ଜଳ ଦେଉଛନ୍ତି; ଆପଣ ମାରିଥିବା ମାଛ ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ଜଳ ଟାଣୁଛନ୍ତି।"

Verse 330 (दोहा/सोरठा)

हंसबंसु दसरथु जनकु राम लखन से भाइ। जननी तूँ जननी भई बिधि सन कछु न बसाइ।।161।।

ଦଶରଥ ହଂସ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ, ଜନକ ହଂସ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ, ଏବଂ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଇ ଅଟନ୍ତି। ଆପଣ ମୋର ମାତା ହୋଇଛନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ।

Verse 331 (चौपाई)

जब तैं कुमति कुमत जियँ ठयऊ। खंड खंड होइ ह्रदउ न गयऊ।। बर मागत मन भइ नहिं पीरा। गरि न जीह मुहँ परेउ न कीरा।। भूपँ प्रतीत तोरि किमि कीन्ही। मरन काल बिधि मति हरि लीन्ही।। बिधिहुँ न नारि हृदय गति जानी। सकल कपट अघ अवगुन खानी।। सरल सुसील धरम रत राऊ। सो किमि जानै तीय सुभाऊ।। अस को जीव जंतु जग माहीं। जेहि रघुनाथ प्रानप्रिय नाहीं।। भे अति अहित रामु तेउ तोही। को तू अहसि सत्य कहु मोही।। जो हसि सो हसि मुहँ मसि लाई। आँखि ओट उठि बैठहिं जाई।।

ଯେବେଠାରୁ ଆପଣ କୁମତିରେ ମନ ଦେଲେ, ମୋର ହୃଦୟ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଗଲା, ତଥାପି ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇ ନାହିଁ। ବର ମାଗିବା ସମୟରେ ମୋର ମନରେ କୌଣସି ପୀଡ଼ା ନଥିଲା; ମୁଁ ବିଷ ଗିଳି ନଥିଲି, ନା ମୋର ମୁଖରେ କଣ୍ଟକ ବିନ୍ଧିଥିଲା। ଆପଣ ରାଜାଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ କିପରି ଅର୍ଜନ କଲେ? ମୃତ୍ୟୁ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆପଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଚୁରି ନେଇଥିଲେ। ଏପରିକି ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ନାରୀ ହୃଦୟର ଗତି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଛଳନା, ପାପ ଓ ଦୋଷର ଖଣି ଅଟନ୍ତି। ରାଜା ସରଳ, ସୁଶୀଳ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ରତ ଅଟନ୍ତି; ସେ ନାରୀ ସ୍ୱଭାବ କିପରି ଜାଣନ୍ତି? ଏହି ଜଗତରେ ଏପରି କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଅଛି କି ଯାହାର ପ୍ରାଣଠାରୁ ରଘୁନାଥ ପ୍ରିୟ ନୁହଁନ୍ତି? ସେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁଭାବ ପୋଷଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଆପଣ ମଧ୍ୟ; ଆପଣ କିଏ? ମୋତେ ସତ୍ୟ କୁହନ୍ତୁ। ଯିଏ ହସେ, ସେ ହସୁ ଏବଂ ମୁଖରେ କଳି ଲଗାଉ; ସେ ଆଖି ଢାଙ୍କି, ଉଠି ନିଜ ପଥରେ ଯାଉ।

Verse 332 (दोहा/सोरठा)

राम बिरोधी हृदय तें प्रगट कीन्ह बिधि मोहि। मो समान को पातकी बादि कहउँ कछु तोहि।।162।।

ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ଜଣାଇଛନ୍ତି ଯିଏ ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା ପୋଷଣ କରିଛନ୍ତି। ମୋତେ ସତ୍ୟ କୁହନ୍ତୁ, ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପାପୀ ଅଛି କି?

Verse 333 (चौपाई)

सुनि सत्रुघुन मातु कुटिलाई। जरहिं गात रिस कछु न बसाई।। तेहि अवसर कुबरी तहँ आई। बसन बिभूषन बिबिध बनाई।। लखि रिस भरेउ लखन लघु भाई। बरत अनल घृत आहुति पाई।। हुमगि लात तकि कूबर मारा। परि मुह भर महि करत पुकारा।। कूबर टूटेउ फूट कपारू। दलित दसन मुख रुधिर प्रचारू।। आह दइअ मैं काह नसावा। करत नीक फलु अनइस पावा।। सुनि रिपुहन लखि नख सिख खोटी। लगे घसीटन धरि धरि झोंटी।। भरत दयानिधि दीन्हि छड़ाई। कौसल्या पहिं गे दोउ भाई।।

ଏହା ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ନିଜ ମାତାଙ୍କ କପଟତାରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଶରୀର ଜଳୁଥିଲା, ଏବଂ ସେ ନିଜ କ୍ରୋଧ ସଂଯତ କରିପାରୁ ନଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ କୁବର ସେଠାକୁ ଆସିଲା, ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ। ତାକୁ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ସେ ଅଗ୍ନିରେ ଘୃତ ଦିଆଯାଇଥିବା ପରି ଥିଲେ। ଦ୍ରୁତ ଲାତି ମାରି ସେ କୁବରକୁ ପ୍ରହାର କଲେ; କୁବର ମୁହଁରେ ପଡ଼ି ଭୂମିରେ ଗଲା, ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲା। କୁବରର ମସ୍ତକ ଫାଟି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ତାହାର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ମୁଖରେ ରକ୍ତ ବୋହିଲା। "ହାୟ! ତୁମେ ମୋତେ ମାରି ଦେଲ ନାହିଁ କାହିଁକି?" ସେ କାନ୍ଦିଲା; ସେ ଭଲ କାମ କରିଥିଲା, ତଥାପି ମନ୍ଦ ଫଳ ପାଇଲା। ଏହା ଶୁଣି ଏବଂ ତାହାର ମସ୍ତକଠାରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାହାକୁ ବାରମ୍ବାର ଧରି ଟାଣିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଭରତ, ଦୟାର ସାଗର, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଏବଂ ଦୁଇ ଭାଇ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।

Verse 334 (दोहा/सोरठा)

मलिन बसन बिबरन बिकल कृस सरीर दुख भार। कनक कलप बर बेलि बन मानहुँ हनी तुसार।।163।।

ମଇଳା ବସ୍ତ୍ରରେ, ଫିକା ମୁଖରେ, ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, କ୍ଷୀଣ ଶରୀର ଓ ଭାରୀ ଶୋକର ଭାରରେ, ସେ ବନରେ ତୁଷାରାଘାତିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲତା ପରି ଦୃଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ।

Verse 335 (चौपाई)

भरतहि देखि मातु उठि धाई। मुरुछित अवनि परी झइँ आई।। देखत भरतु बिकल भए भारी। परे चरन तन दसा बिसारी।। मातु तात कहँ देहि देखाई। कहँ सिय रामु लखनु दोउ भाई।। कैकइ कत जनमी जग माझा। जौं जनमि त भइ काहे न बाँझा।। कुल कलंकु जेहिं जनमेउ मोही। अपजस भाजन प्रियजन द्रोही।। को तिभुवन मोहि सरिस अभागी। गति असि तोरि मातु जेहि लागी।। पितु सुरपुर बन रघुबर केतू। मैं केवल सब अनरथ हेतु।। धिग मोहि भयउँ बेनु बन आगी। दुसह दाह दुख दूषन भागी।।

ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ମାତା ଉଠି ଦୌଡ଼ିଲେ; ସେ ମୂର୍ଚ୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଜ୍ଞାନହୀନ ହୋଇ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭରତ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହେଲେ; ସେ ନିଜ ଅବସ୍ଥା ଭୁଲି ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ପଡ଼ିଗଲେ। "ମାତା, ଆପଣ କେଉଁଠାରେ ଦେଖା ଦେଲେ? ସୀତା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଇ ଭାଇ କେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି?" "କୈକେୟୀ ଏହି ଜଗତରେ ଜନ୍ମିଥିବାର କାରଣ କଣ? ଯଦି ଜନ୍ମିବାର ଥିଲା, ତେବେ ବନ୍ଧ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ ନାହିଁ କାହିଁକି?" "ଯିଏ ମୋ ଜନ୍ମରେ କଳଙ୍କ ଆଣିଛନ୍ତି, ସେ ଅପକୀର୍ତ୍ତିର ପାତ୍ର, ନିଜ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଅଟନ୍ତି।" "ତିନି ଲୋକରେ ମୋ ସଦୃଶ ଅଭାଗା କିଏ ଅଛି, ଯାହାର ମାତା ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି?" "ମୋର ପିତା ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ରଘୁବର ବନକୁ ଗଲେ; ମୁଁ ଏକା ସମସ୍ତ ବିନାଶର କାରଣ ଅଟେ।" "ଧିକ୍ ମୋତେ, ମୁଁ ବନରେ ଅଗ୍ନି ହୋଇଛି; ଅସହ୍ୟ ଜ୍ୱାଳା, ବଂଶର କଳଙ୍କ, ପାପୀ ଅଟେ।"

Verse 336 (दोहा/सोरठा)

मातु भरत के बचन मृदु सुनि सुनि उठी सँभारि।। लिए उठाइ लगाइ उर लोचन मोचति बारि।।164।।

ଭରତଙ୍କ ମୃଦୁ ବଚନ ବାରମ୍ବାର ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ମାତା ଉଠିଲେ ଏବଂ ସମ୍ଭାଳିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ହୃଦୟରେ ଲଗାଇ, ସେ ତାଙ୍କ ନୟନରୁ ଜଳ ପୋଛିଦେଲେ।

Verse 337 (चौपाई)

सरल सुभाय मायँ हियँ लाए। अति हित मनहुँ राम फिरि आए।। भेंटेउ बहुरि लखन लघु भाई। सोकु सनेहु न हृदयँ समाई।। देखि सुभाउ कहत सबु कोई। राम मातु अस काहे न होई।। माताँ भरतु गोद बैठारे। आँसु पौंछि मृदु बचन उचारे।। अजहुँ बच्छ बलि धीरज धरहू। कुसमउ समुझि सोक परिहरहू।। जनि मानहु हियँ हानि गलानी। काल करम गति अघटित जानि।। काहुहि दोसु देहु जनि ताता। भा मोहि सब बिधि बाम बिधाता।। जो एतेहुँ दुख मोहि जिआवा। अजहुँ को जानइ का तेहि भावा।।

ସରଳ ସ୍ନେହରେ ମାଆଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଆଣି ବୁଣାଗଲେ; ମନେ ହେଲା ରାମ ପ୍ରେମରେ ପୁଣି ଫେରି ଆସିଛନ୍ତି। ତା’ପରେ ସେ ଭେଟିଲେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ସାନ ଭାଇଙ୍କୁ; ଶୋକ ଓ ସ୍ନେହ ହୃଦୟରେ ସମା ହେଉ ନ ଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଦେଖି ସଭିଏ କହିଲେ, ରାମଙ୍କ ମାଆ କାହିଁକି ଏପରି ନ ହୁଅନ୍ତି? ଭରତ ତାଙ୍କ ମା’ମାନଙ୍କୁ କୋଳରେ ବସାଇଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଲୁହ ପୋଛି କୋମଳ ବଚନ କହିଲେ। ଏପରି ବି ହେଉ, ବାପା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର; ଏହା କଠିନ ସମୟ ବୋଲି ଜାଣି ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କର। ହେ ମାଆ, ହୃଦୟରେ ଲଜ୍ଜା ବା ଅପମାନ ଅନୁଭବ କର ନାହିଁ; ଏହା ସମୟ ଓ ନିୟତିର କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ, ଏହା ଏକ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା। ହେ ମାଆ, କାହାକୁ ଦୋଷ ଦିଅ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ବିଧିର ବିପରୀତ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୋ ଉପରେ ବିପତ୍ତି ଆସିଛି। କିଏ ଜାଣେ ସେ କ’ଣ ଭାବିଥିଲେ, ଯିଏ ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେଇ ମତେ ଜୀବିତ ରଖିଛନ୍ତି?

Verse 338 (दोहा/सोरठा)

पितु आयस भूषन बसन तात तजे रघुबीर। बिसमउ हरषु न हृदयँ कछु पहिरे बलकल चीर। 165।।

ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରଘୁବୀର ନିଜର ଅଳଙ୍କାର ଓ ବସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କଲେ; ହୃଦୟରେ ନ ହର୍ଷ ନ ଶୋକ ଅନୁଭବ କରି କେବଳ ବକଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଲେ।

Verse 339 (चौपाई)

मुख प्रसन्न मन रंग न रोषू। सब कर सब बिधि करि परितोषू।। चले बिपिन सुनि सिय सँग लागी। रहइ न राम चरन अनुरागी।। सुनतहिं लखनु चले उठि साथा। रहहिं न जतन किए रघुनाथा।। तब रघुपति सबही सिरु नाई। चले संग सिय अरु लघु भाई।। रामु लखनु सिय बनहि सिधाए। गइउँ न संग न प्रान पठाए।। यहु सबु भा इन्ह आँखिन्ह आगें। तउ न तजा तनु जीव अभागें।। मोहि न लाज निज नेहु निहारी। राम सरिस सुत मैं महतारी।। जिऐ मरै भल भूपति जाना। मोर हृदय सत कुलिस समाना।।

ତାଙ୍କ ମୁଖ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିଲା, ହୃଦୟ ରାଗ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲା; ସେ ସଭିଙ୍କୁ ସବୁ ଉପାୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେ ବନକୁ ଯାଇବାକୁ ବାହାରିଲେ, ଏବଂ ସୀତା ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଲେ; ସେ ରାମଙ୍କ ଚରଣଠାରୁ ବିଛିନ୍ନ ହେବାକୁ ରାଜି ନ ଥିଲେ। ଏହା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉଠି ସେମାନଙ୍କ ସହ ଗଲେ; ରଘୁନାଥ ବାରମ୍ବାର ବାରଣ କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସେ ପଛକୁ ରହିବାକୁ ମନା କଲେ। ତା’ପରେ ରଘୁପତି ସଭିଙ୍କୁ ମସ୍ତକ ନତ କରି ସୀତା ଓ ସାନ ଭାଇଙ୍କ ସହ ବାହାରି ଗଲେ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ବନ ଆଡକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ମୋର ପ୍ରାଣ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଗଲା ନାହିଁ, ମୋର ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ପଛେ ପଳାଇଲା ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଏହି ଘଟଣା ମୋର ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ଘଟିଲା, ତଥାପି ଏହି ଅଭାଗା ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲା ନାହିଁ। ମୋର ନିଜ ପ୍ରତି କୌଣସି ଲଜ୍ଜା ନାହିଁ, ପ୍ରେମ ମଧ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ; ମୁଁ ରାମ ପରି ପୁତ୍ରର ମା’ ଅଟେ। ମୁଁ ବଞ୍ଚେ କି ମରେ, ରାଜା ଭଲ ଅଟନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣେ; ମୋର ହୃଦୟ ବଜ୍ର ପରି କଠିନ ହୋଇଗଲା।

Verse 340 (दोहा/सोरठा)

कौसल्या के बचन सुनि भरत सहित रनिवास। ब्याकुल बिलपत राजगृह मानहुँ सोक नेवासु।।166।।

କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଭରତ ଓ ରାଣୀବାସର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ; ରାଜପ୍ରାସାଦ ଶୋକର ବାସସ୍ଥାନ ପରି ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଶୋକ ସେଠାରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 341 (चौपाई)

बिलपहिं बिकल भरत दोउ भाई। कौसल्याँ लिए हृदयँ लगाई।। भाँति अनेक भरतु समुझाए। कहि बिबेकमय बचन सुनाए।। भरतहुँ मातु सकल समुझाईं। कहि पुरान श्रुति कथा सुहाईं।। छल बिहीन सुचि सरल सुबानी। बोले भरत जोरि जुग पानी।। जे अघ मातु पिता सुत मारें। गाइ गोठ महिसुर पुर जारें।। जे अघ तिय बालक बध कीन्हें। मीत महीपति माहुर दीन्हें।। जे पातक उपपातक अहहीं। करम बचन मन भव कबि कहहीं।। ते पातक मोहि होहुँ बिधाता। जौं यहु होइ मोर मत माता।।

ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଭୟ ଭାଇ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ବିଳାପ କଲେ; କୌଶଲ୍ୟା ସେମାନଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଆଣି ବୁଣାଇ ଦେଲେ। ଭରତ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ, ଜ୍ଞାନପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ କହି ଶୁଣାଇଲେ। ଭରତଙ୍କ ମା’ମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବୁଝାଇଲେ, ପୁରାଣ ଓ ବେଦର ସୁନ୍ଦର କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି। ଛଳନାରହିତ, ପବିତ୍ର ଓ ସରଳ ବାଣୀରେ ଭରତ ଦୁଇ ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ। ଯେଉଁ ପାପରେ ଜଣେ ମା’ ପିତା ବା ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରେ, ବା ଗ୍ରାମ, ଗୋଶାଳା ଓ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ଘର ଜଳାଏ। ଯେଉଁ ପାପରେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ବା ଶିଶୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରେ, ବା ମିତ୍ର ବା ରାଜାଙ୍କୁ ବିଷ ଦେଏ। ସେହି ପାପ ଓ ଉପପାତକ ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ମ, ବଚନ ଓ ମନର ବନ୍ଧନ ବୋଲି କହନ୍ତି। ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଯଦି ଏହା ମୋ ମା’ଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅଟେ, ତେବେ ମୁଁ ସେହି ପାପର ଭାଗୀ ହେଉ।

Verse 342 (दोहा/सोरठा)

जे परिहरि हरि हर चरन भजहिं भूतगन घोर। तेहि कइ गति मोहि देउ बिधि जौं जननी मत मोर।।167।।

ଯେଉଁମାନେ ହରି ଓ ଶିବଙ୍କ ଚରଣ ତ୍ୟାଗ କରି ଭୟଙ୍କର ଭୂତଗଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ହେ ମାଆ, ଯଦି ଏହା ତୁମର ଇଚ୍ଛା ଅଟେ, ତେବେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମତେ ସେମାନଙ୍କ ଗତି ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 343 (चौपाई)

बेचहिं बेदु धरमु दुहि लेहीं। पिसुन पराय पाप कहि देहीं।। कपटी कुटिल कलहप्रिय क्रोधी। बेद बिदूषक बिस्व बिरोधी।। लोभी लंपट लोलुपचारा। जे ताकहिं परधनु परदारा।। पावौं मैं तिन्ह के गति घोरा। जौं जननी यहु संमत मोरा।। जे नहिं साधुसंग अनुरागे। परमारथ पथ बिमुख अभागे।। जे न भजहिं हरि नरतनु पाई। जिन्हहि न हरि हर सुजसु सोहाई।। तजि श्रुतिपंथु बाम पथ चलहीं। बंचक बिरचि बेष जगु छलहीं।। तिन्ह कै गति मोहि संकर देऊ। जननी जौं यहु जानौं भेऊ।।

ସେମାନେ ବେଦ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି ଓ ଧର୍ମର ମୂଲ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ପରନିନ୍ଦାକାରୀ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାପ କଥା କହନ୍ତି। ଛଳୀ, କୁଟିଳ, ବିବାଦପ୍ରିୟ, କ୍ରୋଧୀ, ବେଦନିନ୍ଦକ, ଜଗତର ଶତ୍ରୁ। ଲୋଭୀ, କାମୀ, ଦୁର୍ବୃତ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟର ଧନ ଓ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କାମନା କରନ୍ତି। ଯଦି ମୋ ମାଆ ଏହି ପନ୍ଥାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ସାଧୁସଙ୍ଗତିରେ ପ୍ରେମ ନାହିଁ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାନ ଯେଉଁମାନେ ପରମାର୍ଥର ପଥଠାରୁ ମୁଖ ଫେରାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ହରି ଓ ଶିବଙ୍କ ମହିମାରେ ସୁଶୋଭିତ ନୁହେଁ। ବେଦର ପଥ ତ୍ୟାଗ କରି ସେମାନେ ବାମପନ୍ଥା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବେଶ ଧାରଣ କରି ଜଗତକୁ ଛଳନା କରନ୍ତି। ଯଦି ମୁଁ ଜାଣେ ଏହା ମୋ ମା’ଙ୍କ ଅଭିଳାଷ ଅଟେ, ତେବେ ଶିବ ମତେ ସେମାନଙ୍କ ଗତି ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 344 (दोहा/सोरठा)

मातु भरत के बचन सुनि साँचे सरल सुभायँ। कहति राम प्रिय तात तुम्ह सदा बचन मन कायँ।।168।।

ମାଆ ଓ ଭରତଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସତ୍ୟ ଓ ସରଳ ସ୍ୱଭାବୀ ରାମ କହିଲେ, ହେ ପ୍ରିୟ ଭାଇ, ତୁମର ବଚନ, ମନ ଓ ହୃଦୟ ସର୍ବଦା ମୋଠାରେ ରହୁ।

Verse 345 (चौपाई)

राम प्रानहु तें प्रान तुम्हारे। तुम्ह रघुपतिहि प्रानहु तें प्यारे।। बिधु बिष चवै स्त्रवै हिमु आगी। होइ बारिचर बारि बिरागी।। भएँ ग्यानु बरु मिटै न मोहू। तुम्ह रामहि प्रतिकूल न होहू।। मत तुम्हार यहु जो जग कहहीं। सो सपनेहुँ सुख सुगति न लहहीं।। अस कहि मातु भरतु हियँ लाए। थन पय स्त्रवहिं नयन जल छाए।। करत बिलाप बहुत यहि भाँती। बैठेहिं बीति गइ सब राती।। बामदेउ बसिष्ठ तब आए। सचिव महाजन सकल बोलाए।। मुनि बहु भाँति भरत उपदेसे। कहि परमारथ बचन सुदेसे।।

ରାମ ମୋର ପ୍ରାଣ ଅପେକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ଏବଂ ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମ୍ଭେ ରଘୁପତିଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଯଦି ମୁଁ ବିଷ ଚୋବାଏ ବା ବରଫ ଓ ଅଗ୍ନି ଢାଳିଦିଏ, ତେବେ ଜଳଚର ହୋଇ ଜଳ ପ୍ରତି ଉଦାସୀନ ହୋଇଯିବି। ଯଦି ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ମୋହ ଦୂର ହେବ ନାହିଁ; ମୁଁ କଦାପି ରାମଙ୍କ ବିରୋଧୀ ନ ହେବି। ତୁମର ଏହି ଉପଦେଶ ଯାହାକୁ ଜଗତ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ତାହା ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ବା ଶୁଭଗତି ଦେଇ ନାହିଁ। ଏପରି କହି ମାଆ କୈକେୟୀ ଭରତଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଆଣି ବୁଣାଇ ଦେଲେ; ସ୍ତନରୁ କ୍ଷୀର ପ୍ରବାହିତ ହେଲା, ଆଖିରୁ ଲୁହ ବହିଲା। ଏହିପରି ବହୁତ ବିଳାପ କରି ସେ ସାରା ରାତି ସେଠାରେ ବସି କଟାଇଲେ। ତା’ପରେ ବାମଦେବ ଓ ବସିଷ୍ଠ ଆସିଲେ, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଡକାଯାଇଥିଲା। ମୁନି ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ଭରତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ପରମାର୍ଥର କଥା କହିଲେ, ମଙ୍ଗଳମୟ ବଚନ ଶୁଣାଇଲେ।

Verse 346 (दोहा/सोरठा)

तात हृदयँ धीरजु धरहु करहु जो अवसर आजु। उठे भरत गुर बचन सुनि करन कहेउ सबु साजु।।169।।

ହେ ପୁତ୍ର, ହୃଦୟରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର ଏବଂ ଆଜି ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ତାହା କର। ଗୁରୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଭରତ ଉଠିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।