Prakarana 17

Verse 327 (चौपाई)

तात बात मैं सकल सँवारी। भै मंथरा सहाय बिचारी।। कछुक काज बिधि बीच बिगारेउ। भूपति सुरपति पुर पगु धारेउ।। सुनत भरतु भए बिबस बिषादा। जनु सहमेउ करि केहरि नादा।। तात तात हा तात पुकारी। परे भूमितल ब्याकुल भारी।। चलत न देखन पायउँ तोही। तात न रामहि सौंपेहु मोही।। बहुरि धीर धरि उठे सँभारी। कहु पितु मरन हेतु महतारी।। सुनि सुत बचन कहति कैकेई। मरमु पाँछि जनु माहुर देई।। आदिहु तें सब आपनि करनी। कुटिल कठोर मुदित मन बरनी।।

"પિતાજી, મેં બધા કાર્યો યોગ્ય રીતે ગોઠવ્યા છે; મંથરા મારી સહાયક રહી છે, મેં વિચાર્યું. પરંતુ વિધિએ થોડો વિઘ્ન પાડ્યો; રાજાએ દેવરાજના નગરમાં પગ મૂક્યો છે." આ સાંભળીને ભરત શોકથી અભિભૂત થઈ ગયા, જાણે સિંહે ગર્જના કરી હોય અને તે ભયભીત થયા હોય. "પિતાજી, પિતાજી, હા પિતાજી!" તેઓ બૂમો પાડ્યા અને મોટા સંતાપમાં જમીન પર પડી ગયા. "તમે મને તમને જતા સમયે જોવા ન દીધા; પિતાજી, તમે મને રામને સોંપ્યો નહિ." પછી તેઓ સંભળાઈને ફરી ઊઠ્યા અને બોલ્યા, "માતા, મારા પિતાના મૃત્યુનું કારણ મને કહો." પોતાના પુત્રના શબ્દો સાંભળીને કૈકેયી બોલી, જાણે તે તેને પછી ઝેર ખવડાવી રહી હોય. "આરંભથી આ બધું મારું પોતાનું કાર્ય હતું; હું કપટી, કઠોર હતી અને મારું હૃદય તેમાં આનંદ પામતું હતું."

Verse 328 (दोहा/सोरठा)

भरतहि बिसरेउ पितु मरन सुनत राम बन गौनु। हेतु अपनपउ जानि जियँ थकित रहे धरि मौनु।।160।।

જ્યારે ભરતે સાંભળ્યું કે રામ વનમાં ગયા છે, ત્યારે તેમણે પોતાના પિતાના મૃત્યુને ભૂંસી નાખ્યું. જાણતા કે તે સ્વયં તેનું કારણ છે, તે મૌન અને હૃદયે થાકેલા રહ્યા.

Verse 329 (चौपाई)

बिकल बिलोकि सुतहि समुझावति। मनहुँ जरे पर लोनु लगावति।। तात राउ नहिं सोचे जोगू। बिढ़इ सुकृत जसु कीन्हेउ भोगू।। जीवत सकल जनम फल पाए। अंत अमरपति सदन सिधाए।। अस अनुमानि सोच परिहरहू। सहित समाज राज पुर करहू।। सुनि सुठि सहमेउ राजकुमारू। पाकें छत जनु लाग अँगारू।। धीरज धरि भरि लेहिं उसासा। पापनि सबहि भाँति कुल नासा।। जौं पै कुरुचि रही अति तोही। जनमत काहे न मारे मोही।। पेड़ काटि तैं पालउ सींचा। मीन जिअन निति बारि उलीचा।।

વ્યાકુળ થઈને તેણે પોતાના પુત્રને જોયો અને તેને સાંત્વના આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો, જાણે તે બળતા ઘા પર મીઠું નાખી રહી હોય. "પિતાજી, રાજા તમારા શોકને અર્હતા નથી; તેમણે પોતાના સત્કર્મોનું ફળ ભોગવ્યું અને યશ કમાયો. તેમણે જીવતા જન્મનું ફળ પ્રાપ્ત કર્યું અને અંતે અમરરાજના ધામમાં ગયા. આ જાણીને તમારો શોક ત્યજો; રાજધાનીએ પાછા ફરો અને તમારી સભા સાથે રાજ્ય કરો." આ સાંભળીને રાજકુમાર ભયથી સ્તબ્ધ થઈ ગયો, જાણે જીવતો અંગાર તેને સ્પર્શ્યો હોય. તેણે પોતાને રોકી રાખ્યો અને ઊંડો શ્વાસ લીધો; પાપીએ કુટુંબનો સંપૂર્ણ નાશ કર્યો હતો. "જો તમારામાં આવી દુષ્ટતા હતી, તો મારા જન્મના સમયે તમે મને માર્યો કેમ નહિ? તમે વૃક્ષ કાપી નાખ્યું અને પછી તેના ઠૂંઠાને પાણી દીધું; તમે મારેલા માછલી માટે રોજ પાણી ખેંચ્યું છે."

Verse 330 (दोहा/सोरठा)

हंसबंसु दसरथु जनकु राम लखन से भाइ। जननी तूँ जननी भई बिधि सन कछु न बसाइ।।161।।

દશરથ હંસવંશના છે, જનક હંસવંશના છે, અને રામ અને લક્ષ્મણ ભાઈઓ છે. તમે મારા માતા બન્યા છો; બ્રહ્મા સાથે કોઈ અટકાવ નથી.

Verse 331 (चौपाई)

जब तैं कुमति कुमत जियँ ठयऊ। खंड खंड होइ ह्रदउ न गयऊ।। बर मागत मन भइ नहिं पीरा। गरि न जीह मुहँ परेउ न कीरा।। भूपँ प्रतीत तोरि किमि कीन्ही। मरन काल बिधि मति हरि लीन्ही।। बिधिहुँ न नारि हृदय गति जानी। सकल कपट अघ अवगुन खानी।। सरल सुसील धरम रत राऊ। सो किमि जानै तीय सुभाऊ।। अस को जीव जंतु जग माहीं। जेहि रघुनाथ प्रानप्रिय नाहीं।। भे अति अहित रामु तेउ तोही। को तू अहसि सत्य कहु मोही।। जो हसि सो हसि मुहँ मसि लाई। आँखि ओट उठि बैठहिं जाई।।

જ્યારથી તમે તમારા હૃદયમાં દુષ્ટ વિચાર ધારણ કર્યો, મારું હૃદય ટુકડા ટુકડા થઈ ગયું, છતાં તે તમારી પાસેથી ગયું નથી. જ્યારે મેં વરદાન માગ્યું, મારા મનને દુઃખ ન થયું; મેં ઝેર ગળી નથી, ન મારા મોઢામાં કાંટો ભોંકાયો છે. તમે રાજાનો વિશ્વાસ કેવી રીતે જીત્યો? મૃત્યુના સમયે, બ્રહ્માએ તમારી બુદ્ધિ ચોરી લીધી. બ્રહ્મા પણ સ્ત્રીના હૃદયના માર્ગો જાણતા નથી; તે બધા કપટ, પાપ અને દોષોની ખાણ છે. રાજા સરળ, સદ્ગુણી અને ધર્મના આરાધક છે; તેઓ સ્ત્રીના સ્વભાવને કેવી રીતે જાણે? શું આ જગતમાં કોઈ પ્રાણી છે જેને રઘુનાથ પ્રાણ જેટલા પ્રિય નથી? તે રામનો અત્યંત શત્રુ બન્યો છે, અને તમે પણ; તમે કોણ છો? મને સત્ય કહો. જે હસે છે, તેને હસવા દો અને તેના મોઢે શાહી લગાવો; તે આંખો ઢાંકીને, ઊઠીને પોતાના માર્ગે જાય.

Verse 332 (दोहा/सोरठा)

राम बिरोधी हृदय तें प्रगट कीन्ह बिधि मोहि। मो समान को पातकी बादि कहउँ कछु तोहि।।162।।

બ્રહ્માએ મને એક એવો વ્યક્તિ બતાવ્યો છે જે હૃદયથી રામનો શત્રુ છે. મને સાચું કહો, શું મારા જેવો કોઈ પાપી છે?

Verse 333 (चौपाई)

सुनि सत्रुघुन मातु कुटिलाई। जरहिं गात रिस कछु न बसाई।। तेहि अवसर कुबरी तहँ आई। बसन बिभूषन बिबिध बनाई।। लखि रिस भरेउ लखन लघु भाई। बरत अनल घृत आहुति पाई।। हुमगि लात तकि कूबर मारा। परि मुह भर महि करत पुकारा।। कूबर टूटेउ फूट कपारू। दलित दसन मुख रुधिर प्रचारू।। आह दइअ मैं काह नसावा। करत नीक फलु अनइस पावा।। सुनि रिपुहन लखि नख सिख खोटी। लगे घसीटन धरि धरि झोंटी।। भरत दयानिधि दीन्हि छड़ाई। कौसल्या पहिं गे दोउ भाई।।

આ સાંભળીને શત્રુઘ્ન પોતાની માતાની કુટિલતાથી ક્રોધિત થયા; તેમનું શરીર જળી રહ્યું અને તેઓ પોતાના ક્રોધને રોકી શક્યા નહિ. તે જ ક્ષણે કુબર ત્યાં આવ્યો, જે વિવિધ વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સુસજ્જ હતો. તેને જોઈને લક્ષ્મણના નાના ભાઈ ક્રોધથી ભરાઈ ગયા; તેઓ ઘી વડે પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવા હતા. ઝડપથી લાત મારીને તેમણે કુબરને પ્રહાર કર્યો; કુબર મોં નીચું કરીને જમીન પર પડી ગયો અને ચીસો પાડવા લાગ્યો. કુબરનું માથું ફાટી ગયું; તેના દાંત તૂટી ગયા અને તેના મોં પર લોહી ફેલાઈ ગયું. 'હાય! તમે મને કેમ નહિ માર્યો?' તે ચીસો પાડતો હતો; તેણે સારું કર્યું છતાં દુષ્ટ ફળ મેળવ્યું. આ સાંભળીને અને તેની દુષ્ટતા માથાથી પગ સુધી જોઈને, લક્ષ્મણે તેને વારંવાર પકડીને ઘસડવાનું શરૂ કર્યું. ભરત, જે દયાનો ભંડાર હતા, તેમણે તેને છોડાવ્યો અને બંને ભાઈઓ કૌસલ્યા પાસે ગયા.

Verse 334 (दोहा/सोरठा)

मलिन बसन बिबरन बिकल कृस सरीर दुख भार। कनक कलप बर बेलि बन मानहुँ हनी तुसार।।163।।

મલિન વસ્ત્રોમાં, પીળા શરીરે, વ્યાકુળ, દુબલા શરીરે અને દુઃખના ભારે બોજા સાથે, તે વનમાં પાલા વડે મારી પડેલી સોનાની વેલ જેવા લાગતા હતા.

Verse 335 (चौपाई)

भरतहि देखि मातु उठि धाई। मुरुछित अवनि परी झइँ आई।। देखत भरतु बिकल भए भारी। परे चरन तन दसा बिसारी।। मातु तात कहँ देहि देखाई। कहँ सिय रामु लखनु दोउ भाई।। कैकइ कत जनमी जग माझा। जौं जनमि त भइ काहे न बाँझा।। कुल कलंकु जेहिं जनमेउ मोही। अपजस भाजन प्रियजन द्रोही।। को तिभुवन मोहि सरिस अभागी। गति असि तोरि मातु जेहि लागी।। पितु सुरपुर बन रघुबर केतू। मैं केवल सब अनरथ हेतु।। धिग मोहि भयउँ बेनु बन आगी। दुसह दाह दुख दूषन भागी।।

ભરતને જોઈને તેમની માતા ઊઠીને દોડી; તે મૂર્છિત થઈને જમીન પર પડી ગઈ, બેભાન થઈ ગઈ. તેમને જોઈને ભરત અત્યંત વ્યાકુળ થયા; તેઓ તેમના પગ પર પડી ગયા, પોતાની સ્થિતિ ભૂલી ગયા. 'માતા, તમે ક્યાં છો? સીતા, રામ અને લક્ષ્મણ, આ બંને ભાઈઓ ક્યાં છે?' 'કૈકેયી આ જગતમાં ક્યારે જન્મી? જો જન્મવાની હતી, તો વાંઝા કેમ ન જન્મી?' 'જેણે મારા જન્મ પર કલંક લગાવ્યો છે તે અપખ્યાતિનું પાત્ર છે, પોતાના પ્રિયજનોનો શત્રુ છે.' 'ત્રણે લોકમાં મારા જેવો દુર્ભાગ્યશાળી કોણ છે, જેની માતા આવી સ્થિતિમાં પડી છે?' 'મારા પિતા સ્વર્ગનગરી ગયા, અને રઘુપતિ વન ગયા; હું એકલો આ બધા વિનાશનું કારણ છું.' 'શાપિત છું હું, જે વનમાં અગ્નિ બન્યો છું; અસહ્ય જળતો, કુળનો કલંક, પાપી.'

Verse 336 (दोहा/सोरठा)

मातु भरत के बचन मृदु सुनि सुनि उठी सँभारि।। लिए उठाइ लगाइ उर लोचन मोचति बारि।।164।।

ભરતના મૃદુ વચનો વારંવાર સાંભળીને, તેમની માતા ઊઠી અને સંભાળી ગઈ; તેમને ઊંચકીને હૃદય સાથે લગાવી, તેમણે તેમની આંખોમાંથી આંસુ લૂછ્યા.

Verse 337 (चौपाई)

सरल सुभाय मायँ हियँ लाए। अति हित मनहुँ राम फिरि आए।। भेंटेउ बहुरि लखन लघु भाई। सोकु सनेहु न हृदयँ समाई।। देखि सुभाउ कहत सबु कोई। राम मातु अस काहे न होई।। माताँ भरतु गोद बैठारे। आँसु पौंछि मृदु बचन उचारे।। अजहुँ बच्छ बलि धीरज धरहू। कुसमउ समुझि सोक परिहरहू।। जनि मानहु हियँ हानि गलानी। काल करम गति अघटित जानि।। काहुहि दोसु देहु जनि ताता। भा मोहि सब बिधि बाम बिधाता।। जो एतेहुँ दुख मोहि जिआवा। अजहुँ को जानइ का तेहि भावा।।

સરળ સ્નેહથી તેણે પોતાની માતાને હૃદય સાથે ભેટી ગયો; જાણે રામ પોતે જ પ્રેમથી પાછા ફર્યા હોય. પછી તે લક્ષ્મણ, પોતાના નાના ભાઈને મળ્યો; શોક અને સ્નેહ હૃદયમાં સમાઈ શકતા ન હતા. તેનો સ્વભાવ જોઈને સૌ કહેવા લાગ્યા, 'રામની માતા આવી કેમ ન હોય?' ભરતે પોતાની માતાઓને ખોળામાં બેસાડી; તેમના આંસુ લૂછીને તેણે મૃદુ વચનો બોલ્યા. 'હજી પણ, મારા બાળક, બળવાન અને ધીરજવાન રહો; આ ક્રૂર કાળને જાણીને શોક ત્યજી દો.' 'મારી વિનંતી છે, હૃદયમાં લજ્જા કે અપમાન ન અનુભશો; આ સમય અને ભાવિનું કાર્ય છે, એક અનિવાર્ય ઘટના તરીકે જાણો.' 'આ માટે કોઈને દોષ ન આપો, મારી માતા; આ બધું સર્જનહારની પ્રતિકૂળ ઇચ્છાથી મારા પર આવ્યું છે.' 'કોણ જાણે તેના મનમાં શું હતું, જેણે આ બધા દુઃખ વચ્ચે મને જીવતો રાખ્યો?'

Verse 338 (दोहा/सोरठा)

पितु आयस भूषन बसन तात तजे रघुबीर। बिसमउ हरषु न हृदयँ कछु पहिरे बलकल चीर। 165।।

પોતાના પિતાની આજ્ઞાથી, રઘુપતિએ પોતાના આભૂષણો અને વસ્ત્રો ત્યજી દીધા; તેમના હૃદયમાં ન તો આનંદ હતો ન તો શોક, પણ તેમણે ફક્ત વાંસના વસ્ત્રો ધારણ કર્યા.

Verse 339 (चौपाई)

मुख प्रसन्न मन रंग न रोषू। सब कर सब बिधि करि परितोषू।। चले बिपिन सुनि सिय सँग लागी। रहइ न राम चरन अनुरागी।। सुनतहिं लखनु चले उठि साथा। रहहिं न जतन किए रघुनाथा।। तब रघुपति सबही सिरु नाई। चले संग सिय अरु लघु भाई।। रामु लखनु सिय बनहि सिधाए। गइउँ न संग न प्रान पठाए।। यहु सबु भा इन्ह आँखिन्ह आगें। तउ न तजा तनु जीव अभागें।। मोहि न लाज निज नेहु निहारी। राम सरिस सुत मैं महतारी।। जिऐ मरै भल भूपति जाना। मोर हृदय सत कुलिस समाना।।

તેમનો ચહેરો શાંત હતો, હૃદય રાગ કે ક્રોધથી મુક્ત હતું; તેઓ દરેક રીતે સૌને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છતા હતા. તેઓ વન તરફ ચાલ્યા, અને સીતા તેમની પાછળ ગઈ; તે રામના ચરણોથી અલગ થવાની ન હતી. આ સાંભળીને લક્ષ્મણ ઊઠીને તેમની સાથે ચાલ્યા; રઘુનાથે મના કર્યા છતાં તેઓ પાછળ રહેવાના ન હતા. પછી રઘુપતિએ સૌને માથું નમાવ્યું અને સીતા અને નાના ભાઈ સાથે આગળ વધ્યા. રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા વન તરફ પ્રસ્થાન કર્યું; મારું જીવન તેમની સાથે ગયું નહિ, ન મારો આત્મા પાછળ ગયો. આ બધું મારી આંખો સામે બન્યું, છતાં આ અભાગું શરીર નાશ પામ્યું નહિ. મને ન તો લજ્જા છે, ન પોતાના માટે પ્રેમ બાકી રહ્યો છે; હું રામ જેવા પુત્રની માતા છું. હું જીવું કે મરું, હું જાણું છું કે રાજા સારા છે; મારું હૃદય વજ્ર જેટલું કઠણ છે.'

Verse 340 (दोहा/सोरठा)

कौसल्या के बचन सुनि भरत सहित रनिवास। ब्याकुल बिलपत राजगृह मानहुँ सोक नेवासु।।166।।

કૌસલ્યાના વચનો સાંભળીને, ભરત અને રાજમહેલની સ્ત્રીઓ વ્યાકુળતાથી ભરાઈ ગયા અને રડવા લાગ્યા; રાજમહેલ વિલાપથી ગુંજી ઊઠ્યો, જાણે શોકે ત્યાં નિવાસ કર્યો હોય.

Verse 341 (चौपाई)

बिलपहिं बिकल भरत दोउ भाई। कौसल्याँ लिए हृदयँ लगाई।। भाँति अनेक भरतु समुझाए। कहि बिबेकमय बचन सुनाए।। भरतहुँ मातु सकल समुझाईं। कहि पुरान श्रुति कथा सुहाईं।। छल बिहीन सुचि सरल सुबानी। बोले भरत जोरि जुग पानी।। जे अघ मातु पिता सुत मारें। गाइ गोठ महिसुर पुर जारें।। जे अघ तिय बालक बध कीन्हें। मीत महीपति माहुर दीन्हें।। जे पातक उपपातक अहहीं। करम बचन मन भव कबि कहहीं।। ते पातक मोहि होहुँ बिधाता। जौं यहु होइ मोर मत माता।।

ભરત અને શત્રુઘ્ન, બંને ભાઈઓ વ્યાકુળતાથી વિલાપ કરવા લાગ્યા; કૌસલ્યાએ તેમને લઈને હૃદય સાથે ભેટી ગયા. અનેક રીતે ભરતે તેમને સમજાવ્યા, જ્ઞાનથી ભરેલા વચનો બોલ્યા. ભરતની માતાઓએ પણ તેમને સંપૂર્ણપણે સમજાવ્યા, પુરાણો અને વેદોની સુંદર કથાઓ કહી. છળરહિત, શુદ્ધ અને સરળ વાણીથી ભરતે બંને હાથ જોડીને વાત કરી. 'જે પાપોથી માણસ પોતાની માતા, પિતા કે પુત્રને મારે છે, કે ગામો, ગોશાળા અને વિદ્વાનોના ઘરો બાળે છે. જે પાપોથી માણસ સ્ત્રી કે બાળકને મારે છે, કે મિત્ર કે રાજાને ઝેર આપે છે. જે પાપો અને લઘુ પાપો જ્ઞાનીઓ કર્મ, વાણી અને મનના જન્મના બંધન તરીકે જાહેર કરે છે. હે સર્જનહાર, જો આ મારી માતાની સલાહ હોય તો મારે તે જ પાપો ભોગવવાના.

Verse 342 (दोहा/सोरठा)

जे परिहरि हरि हर चरन भजहिं भूतगन घोर। तेहि कइ गति मोहि देउ बिधि जौं जननी मत मोर।।167।।

જે લોકો હરિ અને શિવના ચરણોને ત્યજીને ભયંકર ભૂતગણોની ઉપાસના કરે છે; હે માતા, જો આ તમારી ઇચ્છા હોય તો સર્જનહાર મને તેમનું જ ભાવિ આપે.

Verse 343 (चौपाई)

बेचहिं बेदु धरमु दुहि लेहीं। पिसुन पराय पाप कहि देहीं।। कपटी कुटिल कलहप्रिय क्रोधी। बेद बिदूषक बिस्व बिरोधी।। लोभी लंपट लोलुपचारा। जे ताकहिं परधनु परदारा।। पावौं मैं तिन्ह के गति घोरा। जौं जननी यहु संमत मोरा।। जे नहिं साधुसंग अनुरागे। परमारथ पथ बिमुख अभागे।। जे न भजहिं हरि नरतनु पाई। जिन्हहि न हरि हर सुजसु सोहाई।। तजि श्रुतिपंथु बाम पथ चलहीं। बंचक बिरचि बेष जगु छलहीं।। तिन्ह कै गति मोहि संकर देऊ। जननी जौं यहु जानौं भेऊ।।

તેઓ વેદોને વેચે છે અને ધર્મની કિંમત લે છે; તેઓ નિંદાકારી છે જે અન્યોના પાપોની વાત કરે છે. કપટી, વક્ર, ઝઘડાપ્રિય, ક્રોધી, વેદોના નિંદક, જગતના શત્રુ. લોભી, કામી, દુરાચારી, જે અન્યના ધન અને અન્યની સ્ત્રીની ઈચ્છા રાખે છે. જો મારી માતા આ માર્ગને સ્વીકારે તો મને તેમનું ભયંકર ભાવ્ય પ્રાપ્ત થાય. જેમને સાધુસંગતિમાં પ્રેમ નથી, જે અભાગા પરમાર્થના માર્ગથી મુખ ફેરવે છે. જેઓ મનુષ્ય શરીર મેળવીને હરિની ભક્તિ નથી કરતા, જેમને હરિ અને શિવના યશથી શોભા મળી નથી. વેદના માર્ગને છોડીને તેઓ વામમાર્ગે ચાલે છે; સંન્યાસીનો વેષ ધારણ કરીને જગતને છેતરે છે. જો હું જાણું કે આ મારી માતાનો ભાવ છે તો શિવ મને તેમનું ભાવ્ય આપે.

Verse 344 (दोहा/सोरठा)

मातु भरत के बचन सुनि साँचे सरल सुभायँ। कहति राम प्रिय तात तुम्ह सदा बचन मन कायँ।।168।।

પોતાની માતા અને ભરતના વચનો સાંભળીને, સ્વભાવે સત્યવાન અને સરળ રામે કહ્યું, "પ્રિય ભાઈ, તમારા વચન, મન અને હૃદય સદા મારામાં વિરાજે."

Verse 345 (चौपाई)

राम प्रानहु तें प्रान तुम्हारे। तुम्ह रघुपतिहि प्रानहु तें प्यारे।। बिधु बिष चवै स्त्रवै हिमु आगी। होइ बारिचर बारि बिरागी।। भएँ ग्यानु बरु मिटै न मोहू। तुम्ह रामहि प्रतिकूल न होहू।। मत तुम्हार यहु जो जग कहहीं। सो सपनेहुँ सुख सुगति न लहहीं।। अस कहि मातु भरतु हियँ लाए। थन पय स्त्रवहिं नयन जल छाए।। करत बिलाप बहुत यहि भाँती। बैठेहिं बीति गइ सब राती।। बामदेउ बसिष्ठ तब आए। सचिव महाजन सकल बोलाए।। मुनि बहु भाँति भरत उपदेसे। कहि परमारथ बचन सुदेसे।।

રામ મારા પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે; અને તું પુત્ર, રઘુપતિને પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે. જો હું વિષ ચાવું કે બરફ અને અગ્નિ પ્રગટાવું, તો પાણીથી વિરક્ત જળચર બની જાઉં. જો હું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરું તો પણ મારો મોહ દૂર ન થાય; મારે કદી રામથી વિરુદ્ધ ન થવું. આ તમારી સલાહ જેની જગત પ્રશંસા કરે છે, તે સ્વપ્નમાં પણ સુખ કે સુગતિ આપતી નથી. આમ કહીને માતા કૈકેયીએ ભરતને હૃદયથી વળગી પકડ્યો; તેમના સ્તનોમાંથી દૂધ વહેવા લાગ્યું અને આંખોમાં આંસુ છલકાયા. આ રીતે અત્યંત વિલાપ કરતાં તેઓ આખી રાત બેસી રહ્યાં. પછી વામદેવ અને વસિષ્ઠ આવ્યા, અને બધા મંત્રીઓ અને વડીલોને બોલાવવામાં આવ્યા. મુનિએ ભરતને અનેક રીતે ઉપદેશ આપ્યો, પરમાર્થના શુભ અને સુંદર વચનો કહ્યા.

Verse 346 (दोहा/सोरठा)

तात हृदयँ धीरजु धरहु करहु जो अवसर आजु। उठे भरत गुर बचन सुनि करन कहेउ सबु साजु।।169।।

બેટા, તારા હૃદયમાં ધીરજ ધર અને આજની પરિસ્થિતિની માંગણી પ્રમાણે કાર્ય કર. ગુરુના વચનો સાંભળીને ભરત ઊભા થયા અને બધી તૈયારીઓ કરવાની આજ્ઞા આપી.