Prakarana 17

Verse 327 (चौपाई)

तात बात मैं सकल सँवारी। भै मंथरा सहाय बिचारी।। कछुक काज बिधि बीच बिगारेउ। भूपति सुरपति पुर पगु धारेउ।। सुनत भरतु भए बिबस बिषादा। जनु सहमेउ करि केहरि नादा।। तात तात हा तात पुकारी। परे भूमितल ब्याकुल भारी।। चलत न देखन पायउँ तोही। तात न रामहि सौंपेहु मोही।। बहुरि धीर धरि उठे सँभारी। कहु पितु मरन हेतु महतारी।। सुनि सुत बचन कहति कैकेई। मरमु पाँछि जनु माहुर देई।। आदिहु तें सब आपनि करनी। कुटिल कठोर मुदित मन बरनी।।

ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਮੰਥਰਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ। ਪਰ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਬਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੇਵਰਾਜ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਧਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ੇਰ ਦਹਾੜਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾ, ਹਾਇ ਪਿਤਾ! ਉਸਨੇ ਪੁਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਠ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਮਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਬੋਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਖੁਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਇਹ ਸਭ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸੀ; ਮੈਂ ਕਪਟੀ, ਕਰੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਸੀ।

Verse 328 (दोहा/सोरठा)

भरतहि बिसरेउ पितु मरन सुनत राम बन गौनु। हेतु अपनपउ जानि जियँ थकित रहे धरि मौनु।।160।।

ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਥੱਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 329 (चौपाई)

बिकल बिलोकि सुतहि समुझावति। मनहुँ जरे पर लोनु लगावति।। तात राउ नहिं सोचे जोगू। बिढ़इ सुकृत जसु कीन्हेउ भोगू।। जीवत सकल जनम फल पाए। अंत अमरपति सदन सिधाए।। अस अनुमानि सोच परिहरहू। सहित समाज राज पुर करहू।। सुनि सुठि सहमेउ राजकुमारू। पाकें छत जनु लाग अँगारू।। धीरज धरि भरि लेहिं उसासा। पापनि सबहि भाँति कुल नासा।। जौं पै कुरुचि रही अति तोही। जनमत काहे न मारे मोही।। पेड़ काटि तैं पालउ सींचा। मीन जिअन निति बारि उलीचा।।

ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਂਤਣਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾੜ ਤੇ ਲੂਣ ਲਗਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਡੇ ਸੋਗ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਕਮਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸੋਗ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਪਸ ਜਾਓ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਭਾ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੋ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਿੰਦਾ ਅੰਗਾਰ ਉਸਨੂੰ ਛੂ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ; ਉਸ ਪਾਪਣ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਬਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ? ਤੁਸੀਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਫਿਰ ਠੂੰਡ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਮੱਛਲੀਆਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਹੈ।

Verse 330 (दोहा/सोरठा)

हंसबंसु दसरथु जनकु राम लखन से भाइ। जननी तूँ जननी भई बिधि सन कछु न बसाइ।।161।।

ਦਸ਼ਰਥ ਹੰਸ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ, ਜਨਕ ਹੰਸ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਭਰਾ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਬਣੇ ਹੋ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।

Verse 331 (चौपाई)

जब तैं कुमति कुमत जियँ ठयऊ। खंड खंड होइ ह्रदउ न गयऊ।। बर मागत मन भइ नहिं पीरा। गरि न जीह मुहँ परेउ न कीरा।। भूपँ प्रतीत तोरि किमि कीन्ही। मरन काल बिधि मति हरि लीन्ही।। बिधिहुँ न नारि हृदय गति जानी। सकल कपट अघ अवगुन खानी।। सरल सुसील धरम रत राऊ। सो किमि जानै तीय सुभाऊ।। अस को जीव जंतु जग माहीं। जेहि रघुनाथ प्रानप्रिय नाहीं।। भे अति अहित रामु तेउ तोही। को तू अहसि सत्य कहु मोही।। जो हसि सो हसि मुहँ मसि लाई। आँखि ओट उठि बैठहिं जाई।।

ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਾੜੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਟੋਟੇ ਟੋਟੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਰ ਮੰਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪੀੜ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਮੈਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਨਿਗਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕੰਡਾ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਅਜਿਹਾ ਭਰੋਸਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਚੁਰਾ ਲਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਔਰਤ ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਪਟ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦੀ ਖਾਨ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸਰਲ, ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਭਗਤ ਹੈ; ਉਹ ਔਰਤ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੇ? ਕੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜੀਵ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਰਘੂਨਾਥ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਉਹ ਰਾਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ; ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਜੋ ਹੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੱਸਣ ਦਿਓ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਮਲ ਲਵੇ; ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਢੱਕ ਕੇ, ਉੱਠ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਹੇ ਚੱਲਾ ਜਾਵੇ।

Verse 332 (दोहा/सोरठा)

राम बिरोधी हृदय तें प्रगट कीन्ह बिधि मोहि। मो समान को पातकी बादि कहउँ कछु तोहि।।162।।

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪਾਪੀ ਹੈ?

Verse 333 (चौपाई)

सुनि सत्रुघुन मातु कुटिलाई। जरहिं गात रिस कछु न बसाई।। तेहि अवसर कुबरी तहँ आई। बसन बिभूषन बिबिध बनाई।। लखि रिस भरेउ लखन लघु भाई। बरत अनल घृत आहुति पाई।। हुमगि लात तकि कूबर मारा। परि मुह भर महि करत पुकारा।। कूबर टूटेउ फूट कपारू। दलित दसन मुख रुधिर प्रचारू।। आह दइअ मैं काह नसावा। करत नीक फलु अनइस पावा।। सुनि रिपुहन लखि नख सिख खोटी। लगे घसीटन धरि धरि झोंटी।। भरत दयानिधि दीन्हि छड़ाई। कौसल्या पहिं गे दोउ भाई।।

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕੁਟਿਲਤਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਕੁਬਰ ਉੱਥੇ ਆਇਆ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ; ਉਹ ਘਿਓ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਲਾਤ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਬਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ; ਕੁਬਰ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਭਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਚੀਕਣ ਲੱਗਾ। ਕੁਬਰ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਫਟ ਗਈ ਅਤੇ ਟੁੱਟ ਗਈ; ਉਸਦੇ ਦੰਦ ਕੁਚਲ ਗਏ ਅਤੇ ਖੂਨ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਹਾਇ ਦਇਆ ਕਰਨਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ? ਉਸਨੇ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਬੁਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤੱਕ ਦੀ ਖੋਟੀਂਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ, ਜੋ ਦਇਆ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਸਨ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੁਡਵਾਇਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਕੌਸਲਿਆ ਕੋਲ ਗਏ।

Verse 334 (दोहा/सोरठा)

मलिन बसन बिबरन बिकल कृस सरीर दुख भार। कनक कलप बर बेलि बन मानहुँ हनी तुसार।।163।।

ਮੈਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਫਿੱਕਾ, ਵਿਆਕੁਲ, ਪਤਲੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਨਾਲ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਬੇਲ ਵਰਗਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।

Verse 335 (चौपाई)

भरतहि देखि मातु उठि धाई। मुरुछित अवनि परी झइँ आई।। देखत भरतु बिकल भए भारी। परे चरन तन दसा बिसारी।। मातु तात कहँ देहि देखाई। कहँ सिय रामु लखनु दोउ भाई।। कैकइ कत जनमी जग माझा। जौं जनमि त भइ काहे न बाँझा।। कुल कलंकु जेहिं जनमेउ मोही। अपजस भाजन प्रियजन द्रोही।। को तिभुवन मोहि सरिस अभागी। गति असि तोरि मातु जेहि लागी।। पितु सुरपुर बन रघुबर केतू। मैं केवल सब अनरथ हेतु।। धिग मोहि भयउँ बेनु बन आगी। दुसह दाह दुख दूषन भागी।।

ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜੀ; ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਏ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਭੁੱਲ ਕੇ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਮਾਤਾ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ? ਸੀਤਾ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਕੈਕੇਯੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਜਨਮੀ? ਜੇ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਂਝ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਨਮੀ? ਜਿਸਨੇ ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਕਲੰਕ ਲਗਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਬਦਨਾਮੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਭਾਗਹੀਣ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮਾਤਾ ਅਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਘੂਕੁਲ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਏ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਾਂ। ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਅਸਹਿ ਜਲਣ, ਕੁਲ ਦਾ ਕਲੰਕ, ਪਾਪੀ ਹਾਂ।

Verse 336 (दोहा/सोरठा)

मातु भरत के बचन मृदु सुनि सुनि उठी सँभारि। लिए उठाइ लगाइ उर लोचन मोचति बारि।।164।।

ਭਰਤ ਦੇ ਨਰਮ ਬਚਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਸੰਭਲ ਗਈ; ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝੇ।

Verse 337 (चौपाई)

सरल सुभाय मायँ हियँ लाए। अति हित मनहुँ राम फिरि आए।। भेंटेउ बहुरि लखन लघु भाई। सोकु सनेहु न हृदयँ समाई।। देखि सुभाउ कहत सबु कोई। राम मातु अस काहे न होई।। माताँ भरतु गोद बैठारे। आँसु पौंछि मृदु बचन उचारे।। अजहुँ बच्छ बलि धीरज धरहू। कुसमउ समुझि सोक परिहरहू।। जनि मानहु हियँ हानि गलानी। काल करम गति अघटित जानि।। काहुहि दोसु देहु जनि ताता। भा मोहि सब बिधि बाम बिधाता।। जो एतेहुँ दुख मोहि जिआवा। अजहुँ को जानइ का तेहि भावा।।

ਸਰਲ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ; ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਆਪ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ; ਸੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਸੁਭਾਅ ਦੇਖ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਜਿਹੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ? ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਰਮ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। ਹੁਣ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਰੱਖੋ; ਇਸਨੂੰ ਕਠਿਨ ਸਮਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਸੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਮੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ; ਇਸਨੂੰ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਕੰਮ ਜਾਣੋ, ਇੱਕ ਅਣਹੋਣੀ ਘਟਨਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦਿਓ, ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ; ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵਿਪਰੀਤ ਇੱਛਾ ਕਾਰਨ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ। ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ?

Verse 338 (दोहा/सोरठा)

पितु आयस भूषन बसन तात तजे रघुबीर। बिसमउ हरषु न हृदयँ कछु पहिरे बलकल चीर।।165।।

ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਜਞਾ ਤੇ ਰਘੂਕੁਲ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ ਨਾ ਗਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ ਬਕਾਇਆ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ।

Verse 339 (चौपाई)

मुख प्रसन्न मन रंग न रोषू। सब कर सब बिधि करि परितोषू।। चले बिपिन सुनि सिय सँग लागी। रहइ न राम चरन अनुरागी।। सुनतहिं लखनु चले उठि साथा। रहहिं न जतन किए रघुनाथा।। तब रघुपति सबही सिरु नाई। चले संग सिय अरु लघु भाई।। रामु लखनु सिय बनहि सिधाए। गइउँ न संग न प्रान पठाए।। यहु सबु भा इन्ह आँखिन्ह आगें। तउ न तजा तनु जीव अभागें।। मोहि न लाज निज नेहु निहारी। राम सरिस सुत मैं महतारी।। जिऐ मरै भल भूपति जाना। मोर हृदय सत कुलिस समाना।।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਹਿਰਦਾ ਰਾਗ-ਦੋਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੀ; ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ; ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਏ; ਰਘੂਨਾਥ ਨੇ ਕਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਪਰ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਰਘੂਪਤੀ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਚੱਲ ਪਏ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ; ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਪਿੱਛੇ ਗਈ। ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਪਰਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਅਭਾਗਾ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਮਿਟਿਆ। ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਜਾਂ ਮਰਾਂ, ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਜਾ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਹੈ।

Verse 340 (दोहा/सोरठा)

कौसल्या के बचन सुनि भरत सहित रनिवास। ब्याकुल बिलपत राजगृह मानहुँ सोक नेवासु।।166।।

ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਅਤੇ ਰਾਜਮਹਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਰਾਜਮਹਲ ਵਿਲਾਪ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਗ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 341 (चौपाई)

बिलपहिं बिकल भरत दोउ भाई। कौसल्याँ लिए हृदयँ लगाई।। भाँति अनेक भरतु समुझाए। कहि बिबेकमय बचन सुनाए।। भरतहुँ मातु सकल समुझाईं। कहि पुरान श्रुति कथा सुहाईं।। छल बिहीन सुचि सरल सुबानी। बोले भरत जोरि जुग पानी।। जे अघ मातु पिता सुत मारें। गाइ गोठ महिसुर पुर जारें।। जे अघ तिय बालक बध कीन्हें। मीत महीपति माहुर दीन्हें।। जे पातक उपपातक अहहीं। करम बचन मन भव कबि कहहीं।। ते पातक मोहि होहुँ बिधाता। जौं यहु होइ मोर मत माता।।

ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ, ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ। ਭਰਤ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ। ਛਲ ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ। ਉਹ ਪਾਪ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਿੰਡਾਂ, ਗੋਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਪ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਪ ਅਤੇ ਉਪਪਾਤਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰ ਕਰਮ, ਵਚਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹੀ ਪਾਪ ਭੋਗਾਂ।

Verse 342 (दोहा/सोरठा)

जे परिहरि हरि हर चरन भजहिं भूतगन घोर। तेहि कइ गति मोहि देउ बिधि जौं जननी मत मोर।।167।।

ਜੋ ਹਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਦੇਵੋ।

Verse 343 (चौपाई)

बेचहिं बेदु धरमु दुहि लेहीं। पिसुन पराय पाप कहि देहीं।। कपटी कुटिल कलहप्रिय क्रोधी। बेद बिदूषक बिस्व बिरोधी।। लोभी लंपट लोलुपचारा। जे ताकहिं परधनु परदारा।। पावौं मैं तिन्ह के गति घोरा। जौं जननी यहु संमत मोरा।। जे नहिं साधुसंग अनुरागे। परमारथ पथ बिमुख अभागे।। जे न भजहिं हरि नरतनु पाई। जिन्हहि न हरि हर सुजसु सोहाई।। तजि श्रुतिपंथु बाम पथ चलहीं। बंचक बिरचि बेष जगु छलहीं।। तिन्ह कै गति मोहि संकर देऊ। जननी जौं यहु जानौं भेऊ।।

ਓਹ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਓਹ ਨਿੰਦਕ ਹਨ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਛਲੀ, ਟੇਢੇ, ਝਗੜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਕ੍ਰੋਧੀ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਿੰਦਕ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੈਰੀ। ਲੋਭੀ, ਵਿਸ਼ਈ, ਖਰਾਬ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਨ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਇਸ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧੂ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ, ਓਹ ਅਭਾਗੇ ਜੋ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਹਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਾਯੁਕਤ ਨਹੀਂ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਮ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ; ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਠੱਗਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ।

Verse 344 (दोहा/सोरठा)

मातु भरत के बचन सुनि साँचे सरल सुभायँ। कहति राम प्रिय तात तुम्ह सदा बचन मन कायँ।।168।।

ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਵਲੋਂ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹਨ, ਨੇ ਕਿਹਾ, ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿਣ।

Verse 345 (चौपाई)

राम प्रानहु तें प्रान तुम्हारे। तुम्ह रघुपतिहि प्रानहु तें प्यारे।। बिधु बिष चवै स्त्रवै हिमु आगी। होइ बारिचर बारि बिरागी।। भएँ ग्यानु बरु मिटै न मोहू। तुम्ह रामहि प्रतिकूल न होहू।। मत तुम्हार यहु जो जग कहहीं। सो सपनेहुँ सुख सुगति न लहहीं।। अस कहि मातु भरतु हियँ लाए। थन पय स्त्रवहिं नयन जल छाए।। करत बिलाप बहुत यहि भाँती। बैठेहिं बीति गइ सब राती।। बामदेउ बसिष्ठ तब आए। सचिव महाजन सकल बोलाए।। मुनि बहु भाँति भरत उपदेसे। कहि परमारथ बचन सुदेसे।।

ਰਾਮ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਤਰ, ਰਘੂਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੇ ਹੋ। ਜੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ ਚੱਬਾਂ ਜਾਂ ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਅੱਗ ਪਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਲਚਰੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਮੇਰਾ ਮੋਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਹੋਵਾਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਸਲਾਹ ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਚੰਗਾ ਮਾਰਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਾਤਾ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ; ਉਸਦੇ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਧ ਵਹਿਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਭਰ ਆਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਉੱਥੇ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਏ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਵਡੇਰੇ ਬੁਲਾਏ ਗਏ। ਮੁਨੀ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ ਜੋ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸਨ।

Verse 346 (दोहा/सोरठा)

तात हृदयँ धीरजु धरहु करहु जो अवसर आजु। उठे भरत गुर बचन सुनि करन कहेउ सबु साजु।।169।।

ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਉਹ ਕਰੋ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।