Ayodhya KandaPrakarana 1720 Verses

Prakarana 17

यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परीक्षा’ का है। राजधर्म, पुत्रधर्म, मातृभाव, और लोकलज्जा—इन सबके बीच राम-आज्ञा (ईश-आज्ञा) को सर्वोच्च मानने की साधना यहाँ घटित होती है। अयोध्या का वैभव-त्याग भीतर के ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन बनता है; भरत का विलाप और फिर धीरज—वैराग्य-युक्त प्रेम (विवेक सहित करुणा) की सीढ़ी है।

या अंशात करुण-रस प्रधान आहे; पण तो केवळ शोक नाही—धर्मबोधाने संयमित झालेली करुणा आहे. भरताचे ‘तात-तात’ पुकारणे पुत्रहृदयाची असहायता दाखवते; कैकेयीचे ‘मरमु पाँछि जनु माहुर देई’ हे वाक्य मनोवैज्ञानिक क्रूरतेला तीक्ष्ण रूपक देते. त्यानंतर कौसल्येचे मातृत्व करुणेला शान्तीत रूपांतरित करते—‘धीरज धरहु’ हा उपदेश करुण-रसाला शान्त-रसाकडे वळवितो. येथे तुलसीदास ‘लीला’ (रामांचे वनगमन) याला ‘साधना’ (आज्ञापालन, वैराग्य, लोक-धर्म) बनवितात. भरताची प्रतिज्ञात्मक भाषा (पातक-गणना) आत्मशुद्धीची कसोटी आहे: तो आपले मन सार्वजनिकरीत्या धर्म-प्रतिज्ञेत बांधून घेतो. म्हणून अयोध्या काण्डाचा हा खंड सोपान-क्रमात ‘विरहातून विवेक’ आणि ‘शोकातून शरणागती’ यांची पायरी बनतो.

Spoken translationRamcharitmanas Ayodhya Kanda, Prakarana 17

In this prakarana

People

  • भरतBharata

    पुत्र-धर्म और राजधर्म के बीच फँसा साधक-हृदय; विलाप से प्रतिज्ञा तक यात्रा

  • कैकेयीKaikeyī

    कारण-रूप (निमित्त); कठोर वाणी द्वारा धर्म-संकट को तीक्ष्ण करती; लोक-निन्दा/मोह का प्रतीक

  • मंथराMantharā

    ‘सहाय बिचारी’; कुटिल प्रेरणा/विकृति-बुद्धि का कारक, घटनाओं की उत्प्रेरक

  • कौसल्याKausalyā

    करुणा को शान्ति में रूपान्तरित करने वाली माता; धैर्य, धर्मबोध, और राम-आज्ञा-स्वीकृति का स्वर

  • रामRāma

    प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष केन्द्र; ‘राम-आज्ञा’ = ईश-आज्ञा, त्याग-लीला का साधना-रूप

  • विधि (भाग्य/दैव)Vidhi

    ‘बिधि बीच बिगार’ के रूप में अदृश्य नियामक; मानव-योजना पर दैवी विधान की छाया

  • शत्रुघ्नŚatrughna
  • लक्ष्मणLakṣmaṇa
  • वसिष्ठVasiṣṭha
  • बामदेवBāmadeva
  • सीताSītā
  • दशरथDaśaratha
  • काकभुशुण्डिSpeaksKākabhuśuṇḍi

    परंपरागत ‘मनस-घाट’ संवाद-धारा में

  • गरुड़ListensGaruḍa

What happens

  1. How it unfolds

    भरत का पिता के देहावसान और राम-वनगमन का समाचार सुनकर मूर्छित होना; कैकेयी को कठोर वचन कहना; मंथरा का अपमान/दंड; कौसल्या के पास जाकर विलाप; कौसल्या का धैर्य-उपदेश; वसिष्ठ-बामदेव का आगमन और भरत को कर्तव्य-प्रेरणा।

Places

  • अयोध्या (नगर/लोक)Ayodhyā

    सामूहिक शोक, लोकलज्जा और राजधर्म का मंच; वैभव-त्याग का प्रत्यक्ष प्रतीक

Verses

चौपाई 160.1-4

तात बात मैं सकल सँवारी।भै मंथरा सहाय बिचारी।।

कछुक काज बिधि बीच बिगारेउ।भूपति सुरपति पुर पगु धारेउ।।

सुनत भरतु भए बिबस बिषादा।जनु सहमेउ करि केहरि नादा।।

तात तात हा तात पुकारी।परे भूमितल ब्याकुल भारी।।

चलत न देखन पायउँ तोही।तात न रामहि सौंपेहु मोही।।

बहुरि धीर धरि उठे सँभारी।कहु पितु मरन हेतु महतारी।।

सुनि सुत बचन कहति कैकेई।मरमु पाँछि जनु माहुर देई।।

आदिहु तें सब आपनि करनी।कुटिल कठोर मुदित मन बरनी।।

tāta bāta maiṁ sakala sãvārī |bhai maṁtharā sahāya bicārī ||

kachuka kāja bidhi bīca bigāreu |bhūpati surapati pura pagu dhāreu ||

sunata bharatu bhae bibasa biṣādā |janu sahameu kari kehari nādā ||

tāta tāta hā tāta pukārī |pare bhūmitala byākula bhārī ||

calata na dekhana pāyaũ tohī |tāta na rāmahi sauṁpehu mohī ||

bahuri dhīra dhari uṭhe sãbhārī |kahu pitu marana hetu mahatārī ||

suni suta bacana kahati kaikeī |maramu pā̃chi janu māhura deī ||

ādihu teṁ saba āpani karanī |kuṭila kaṭhora mudita mana baranī ||

हे पुत्रा, मी सर्व काही व्यवस्थित केले होते, आणि दीन मंथरा माझी सहायक झाली। पण काही कार्यात विधीने मध्येच बिघडले: राजाने देवराज इंद्राच्या नगरी पाउल ठेवले। हे ऐकून भरत शोकाने व्याकुल झाले, जसे सिंहाच्या गर्जनेने हत्ती भयभीत होतो। 'तात, तात, हा तात!' अशी किंकाळी काढत ते भूमीवर कोसळले, अत्यंत व्याकुल होऊन। 'तू जाताना मी पाहू शकले नाही, हे तात, आणि तू मला रामाच्या सुपूर्द केले नाहीस.' मग धीर धरून ते सावरून उठले आणि म्हणाले, 'माते, पित्याच्या मृत्यूचे कारण सांग.' पुत्राचे वचन ऐकून कैकेयीने उत्तर दिले, जसे कोणी जखमाची तपासणी करून त्यात विष ओतते. कपटी आणि कठोर हृदयाची, आनंदित मनाने तिने सुरुवातीपासून सर्व आपली करणी सांगितली.

दोहा 160

भरतहि बिसरेउ पितु मरन सुनत राम बन गौनु।हेतु अपनपउ जानि जियँ थकित रहे धरि मौनु।।⁠160।।

bharatahi bisareu pitu marana sunata rāma bana gaunu |hetu apanapau jāni jiyã thakita rahe dhari maunu ||⁠160||

भरताने रामाच्या वनात जाण्याचे ऐकून पित्याच्या मृत्यूचेही विसरले. स्वतःलाच कारण समजून हृदयात ते दंग राहिले आणि मौन धारण केले.

चौपाई 161.1-4

बिकल बिलोकि सुतहि समुझावति।मनहुँ जरे पर लोनु लगावति।।

तात राउ नहिं सोचे जोगू।बिढ़इ सुकृत जसु कीन्हेउ भोगू।।

जीवत सकल जनम फल पाए।अंत अमरपति सदन सिधाए।।

अस अनुमानि सोच परिहरहू।सहित समाज राज पुर करहू।।

सुनि सुठि सहमेउ राजकुमारू।पाकें छत जनु लाग अँगारू।।

धीरज धरि भरि लेहिं उसासा।पापनि सबहि भाँति कुल नासा।।

जौं पै कुरुचि रही अति तोही।जनमत काहे न मारे मोही।।

पेड़ काटि तैं पालउ सींचा।मीन जिअन निति बारि उलीचा।।

bikala biloki sutahi samujhāvati |manahũ jare para lonu lagāvati ||

tāta rāu nahiṁ soce jogū |biṛhai sukṛta jasu kīnheu bhogū ||

jīvata sakala janama phala pāe |aṁta amarapati sadana sidhāe ||

asa anumāni soca pariharahū |sahita samāja rāja pura karahū ||

suni suṭhi sahameu rājakumārū |pākeṁ chata janu lāga ãgārū ||

dhīraja dhari bhari lehiṁ usāsā |pāpani sabahi bhā̃ti kula nāsā ||

jauṁ pai kuruci rahī ati tohī |janamata kāhe na māre mohī ||

peṛa kāṭi taiṁ pālau sīṁcā |mīna jiana niti bāri ulīcā ||

विकल पुत्राला पाहून ती त्याला समजावत होती, जणू जळलेल्या जागी मीठ चोळत होती. "तात, राजा शोकाच्या योग्य नाहीत. त्यांनी बहु सुकृत आणि यश संचयिले आणि त्याचा भोग घेतला. जगत असताना सर्व जन्मांचे फळ मिळवले, आणि शेवटी अमरपतीच्या धामी गेले. असे समजून शोक सोड, समाजासह राज्य आणि नगर चालव." हे ऐकून राजकुमार अत्यंत भयाने सहमला, जणू पावलेल्या जखमेवर अंगारा लागला. धीर धरून त्याने खोल श्वास घेतला: "पापी स्त्री, तू सर्व प्रकारे कुळाचा नाश केलास. जर तुझ्या मनात इतकी दुष्टता होती, तर जन्मताच मला का ठार मारले नाहीस? झाड तोडून त्याच्या फांद्या भिजवतेस, आणि तळे आटवून माशांना जिवंत ठेवण्याचा प्रयत्न करतेस."

दोहा 161

हंसबंसु दसरथु जनकु राम लखन से भाइ।जननी तूँ जननी भई बिधि सन कछु न बसाइ।।⁠161।।

haṁsabaṁsu dasarathu janaku rāma lakhana se bhāi |jananī tū̃ jananī bhaī bidhi sana kachu na basāi ||⁠161||

माझा वंश सूर्यवंश आहे, दशरथ माझे जनक आहेत, राम आणि लक्ष्मण माझे भाऊ आहेत। तू माझी जननी आहेस, तू अशी जननी झालास, विधीपुढे काही बसत नाही।

चौपाई 162.1-4

जब तैं कुमति कुमत जियँ ठयऊ।खंड खंड होइ हृदउ न गयऊ।।

बर मागत मन भइ नहिं पीरा।गरि न जीह मुहँ परेउ न कीरा।।

भूपँ प्रतीत तोरि किमि कीन्ही।मरन काल बिधि मति हरि लीन्ही।।

बिधिहुँ न नारि हृदय गति जानी।सकल कपट अघ अवगुन खानी।।

सरल सुसील धरम रत राऊ।सो किमि जानै तीय सुभाऊ।।

अस को जीव जंतु जग माहीं।जेहि रघुनाथ प्रानप्रिय नाहीं।।

भे अति अहित रामु तेउ तोही।को तू अहसि सत्य कहु मोही।।

जो हसि सो हसि मुहँ मसि लाई।आँखि ओट उठि बैठहिं जाई।।

jaba taiṁ kumati kumata jiyã ṭhayaū |khaṁḍa khaṁḍa hoi hṛdau na gayaū ||

bara māgata mana bhai nahiṁ pīrā |gari na jīha muhã pareu na kīrā ||

bhūpã pratīta tori kimi kīnhī |marana kāla bidhi mati hari līnhī ||

bidhihũ na nāri hṛdaya gati jānī |sakala kapaṭa agha avaguna khānī ||

sarala susīla dharama rata rāū |so kimi jānai tīya subhāū ||

asa ko jīva jaṁtu jaga māhīṁ |jehi raghunātha prānapriya nāhīṁ ||

bhe ati ahita rāmu teu tohī |ko tū ahasi satya kahu mohī ||

jo hasi so hasi muhã masi lāī |ā̃khi oṭa uṭhi baiṭhahiṁ jāī ||

ज्यावेळीपासून तू आपल्या मनात दुष्ट बुद्धी, वाईट सल्ला ठेवला, त्यावेळीपासून तुझे हृदय तुकडे तुकडे का झाले नाही? वर मागताना तुझ्या मनाला कोणतीही वेदना झाली नाही, तुझी जीभ जळली नाही, आणि तुझ्या तोंडात कीडे पडले नाहीत. राजाने तुझ्यावर विश्वास कसा केला? मरणाची वेळ आली होती आणि ईश्वराने त्यांची बुद्धी हिरावली होती. ब्रह्मदेवानेही स्त्रीच्या हृदयाची गती जाणली नाही, जे सर्व छळ, पाप आणि दोषांचे खाण आहे. राजा सरळ, सुशील आणि धर्मात रत होते; ते स्त्रीचा स्वभाव कसा जाणू शकत? या जगात असा कोणता जीव किंवा प्राणी आहे ज्याला रघुनाथ प्राणांपेक्षा प्रिय नाहीत? तरीही राम तुझे अत्यंत वैरी झाले. तू कोण आहेस? मला सत्य सांग. जी तू आहेस ती आहेस, पण तू आपल्या चेहऱ्याला काळी माखली आहेस. उठ, माझ्या डोळ्यांआड होऊन जाऊन बस.

दोहा 162

राम बिरोधी हृदय तें प्रगट कीन्ह बिधि मोहि।मो समान को पातकी बादि कहउँ कछु तोहि।।⁠162।।

rāma birodhī hṛdaya teṁ pragaṭa kīnha bidhi mohi |mo samāna ko pātakī bādi kahaũ kachu tohi ||⁠162||

ब्रह्मदेवानी मला रामाच्या विरोधी अशा हृदयातून प्रगट केले। माझ्यासारखा पापी आणखी कोण? तुमच्याशी काही सांगणे व्यर्थ आहे।

चौपाई 163.1-4

सुनि सत्रुघुन मातु कुटिलाई।जरहिं गात रिस कछु न बसाई।।

तेहि अवसर कुबरी तहँ आई।बसन बिभूषन बिबिध बनाई।।

लखि रिस भरेउ लखन लघु भाई।बरत अनल घृत आहुति पाई।।

हुमगि लात तकि कूबर मारा।परि मुह भर महि करत पुकारा।।

कूबर टूटेउ फूट कपारू।दलित दसन मुख रुधिर प्रचारू।।

आह दइअ मैं काह नसावा।करत नीक फलु अनइस पावा।।

सुनि रिपुहन लखि नख सिख खोटी।लगे घसीटन धरि धरि झोंटी।।

भरत दयानिधि दीन्हि छड़ाई।कौसल्या पहिं गे दोउ भाई।।

suni satrughuna mātu kuṭilāī |jarahiṁ gāta risa kachu na basāī ||

tehi avasara kubarī tahã āī |basana bibhūṣana bibidha banāī ||

lakhi risa bhareu lakhana laghu bhāī |barata anala ghṛta āhuti pāī ||

humagi lāta taki kūbara mārā |pari muha bhara mahi karata pukārā ||

kūbara ṭūṭeu phūṭa kapārū |dalita dasana mukha rudhira pracārū ||

āha daia maiṁ kāha nasāvā |karata nīka phalu anaisa pāvā ||

suni ripuhana lakhi nakha sikha khoṭī |lage ghasīṭana dhari dhari jhoṁṭī ||

bharata dayānidhi dīnhi chaṛāī |kausalyā pahiṁ ge dou bhāī ||

शत्रुघ्नाने जेव्हा आईचा कपटीपणा ऐकला, तेव्हा त्याचे संपूर्ण शरीर जळून गेले आणि रागात तो स्वतःला थांबवू शकला नाही. त्याच वेळी कुबरी तेथे आली, नाना प्रकारच्या वस्त्रां आणि अलंकारांनी सजून. तिला पाहून लक्ष्मणाचा धाकटा भाऊ रागाने भरून गेला, जसा तूपाची आहुती मिळून अग्नी पेटून उठतो. तो उडी मारून पुढे आला, नेम धरून कुबरला लाथ मारली; ती तोंडाच्या बाजूने जमिनीवर कोसळली आणि ओरडू लागली. कुबरची कुबड तुटली आणि डोके फुटले, दात चाळे झाले आणि तोंडातून रक्त वाहू लागले. "अरे देवा! मी काय वाईट केले? मी चांगले केले आणि त्याचे फळ मला वाईट मिळाले." हे ऐकून शत्रुघ्नाने तिला नखापासून शिखेपर्यंत खोटी पाहिली आणि पुन्हा पुन्हा केस धरून तिला ओढखळू लागला. भरताने दयेचा सागर होऊन तिला सोडवून घेतले, आणि नंतर दोन्ही भाऊ कौसल्येकडे गेले.

दोहा 163

मलिन बसन बिबरन बिकल कृस सरीर दुख भार।कनक कलप बर बेलि बन मानहुँ हनी तुसार।।⁠163।।

malina basana bibarana bikala kṛsa sarīra dukha bhāra |kanaka kalapa bara beli bana mānahũ hanī tusāra ||⁠163||

मलिन वस्त्रे घातलेली, विवर्ण व व्याकुल, कृश शरीर, दुःखाच्या भाराने दबलेली, जणू कान वनात सुवर्ण कल्पवृक्षाची उत्तम वेल दवेने गाठली गेली असेवी।

चौपाई 164.1-4

भरतहि देखि मातु उठि धाई।मुरुछित अवनि परी झइँ आई।।

देखत भरतु बिकल भए भारी।परे चरन तन दसा बिसारी।।

मातु तात कहँ देहि देखाई।कहँ सिय रामु लखनु दोउ भाई।।

कैकइ कत जनमी जग माझा।जौं जनमि त भइ काहे न बाँझा।।

कुल कलंकु जेहिं जनमेउ मोही।अपजस भाजन प्रियजन द्रोही।।

को तिभुवन मोहि सरिस अभागी।गति असि तोरि मातु जेहि लागी।।

पितु सुरपुर बन रघुबर केतू।मैं केवल सब अनरथ हेतु।।

धिग मोहि भयउँ बेनु बन आगी।दुसह दाह दुख दूषन भागी।।

bharatahi dekhi mātu uṭhi dhāī |muruchita avani parī jhaĩ āī ||

dekhata bharatu bikala bhae bhārī |pare carana tana dasā bisārī ||

mātu tāta kahã dehi dekhāī |kahã siya rāmu lakhanu dou bhāī ||

kaikai kata janamī jaga mājhā |jauṁ janami ta bhai kāhe na bā̃jhā ||

kula kalaṁku jehiṁ janameu mohī |apajasa bhājana priyajana drohī ||

ko tibhuvana mohi sarisa abhāgī |gati asi tori mātu jehi lāgī ||

pitu surapura bana raghubara ketū |maiṁ kevala saba anaratha hetu ||

dhiga mohi bhayaũ benu bana āgī |dusaha dāha dukha dūṣana bhāgī ||

भरताला पाहून माता उठून धावली. बेशुद्ध होऊन ती जमिनीवर कोसळली. हे पाहताच भरत अत्यंत हळबला. आपल्या शरीराची स्थिती विसरून तिच्या चरणांवर कोसळला. हे माता, मला माझ्या पित्याला दाखव. सीता आणि राम-लक्ष्मण हे दोन्ही भाऊ कुठे आहेत? कैकेयी जगात कशासाठी जन्मली? जर जन्मलीच तर वांझ का झाली नाही? जिने मला जन्म दिला, ती कुळाचा कलंक, अपकीर्तीचे भांडे, प्रियजनांची विरोधी आहे. त्रिभुवनात माझ्यासारखा दुर्भाग्य कोण आहे, ज्यामुळे हे माता, तुम्हाला अशी दशा आली? पिता स्वर्गलोकी गेले, आणि रघुकुलातील श्रेष्ठ राम वनात आहेत; मी एकटा सर्व आपत्तींचे कारण आहे. धिक्कार मला! मी बांबूच्या बनातील आगीसारखा झालो, जो असह्य जळजळ, दुःख आणि दोषात सहभागी आहे.

दोहा 164

मातु भरत के बचन मृदु सुनि सुनि उठी सँभारि।लिए उठाइ लगाइ उर लोचन मोचति बारि।।⁠164।।

mātu bharata ke bacana mṛdu suni suni uṭhī sãbhāri |lie uṭhāi lagāi ura locana mocati bāri ||⁠164||

आई भरताचे कोमल वचन पुन्हा पुन्हा ऐकून सावरून उठली। तिने त्याला उचलून छातीशी धरले आणि डोळ्यांतून अश्रू ढाळले।

चौपाई 165.1-4

सरल सुभाय मायँ हियँ लाए।अति हित मनहुँ राम फिरि आए।।

भेंटेउ बहुरि लखन लघु भाई।सोकु सनेहु न हृदयँ समाई।।

देखि सुभाउ कहत सबु कोई।राम मातु अस काहे न होई।।

माताँ भरतु गोद बैठारे।आँसु पौंछि मृदु बचन उचारे।।

अजहुँ बच्छ बलि धीरज धरहू।कुसमउ समुझि सोक परिहरहू।।

जनि मानहु हियँ हानि गलानी।काल करम गति अघटित जानि।।

काहुहि दोसु देहु जनि ताता।भा मोहि सब बिधि बाम बिधाता।।

जो एतेहुँ दुख मोहि जिआवा।अजहुँ को जानइ का तेहि भावा।।

sarala subhāya māyã hiyã lāe |ati hita manahũ rāma phiri āe ||

bheṁṭeu bahuri lakhana laghu bhāī |soku sanehu na hṛdayã samāī ||

dekhi subhāu kahata sabu koī |rāma mātu asa kāhe na hoī ||

mātā̃ bharatu goda baiṭhāre |ā̃su pauṁchi mṛdu bacana ucāre ||

ajahũ baccha bali dhīraja dharahū |kusamau samujhi soka pariharahū ||

jani mānahu hiyã hāni galānī |kāla karama gati aghaṭita jāni ||

kāhuhi dosu dehu jani tātā |bhā mohi saba bidhi bāma bidhātā ||

jo etehũ dukha mohi jiāvā |ajahũ ko jānai kā tehi bhāvā ||

सरळ स्वभावाने माताने हृदयात घेतले, अतिशय प्रेमाने जणू राम परत आले. मग लक्ष्मणाच्या धाकट्या भावालाही मिठी मारली, शोक आणि स्नेह हृदयात मावले नाहीत. स्वभाव पाहून सर्वजण म्हणाले, रामाची माता अशी का नसावी? माताने भरताला मांडीवर बसवले, अश्रू पुसले आणि कोमल वचने बोलली. आताही हे बाळा, विनवणी करते, धैर्य धर, वाईट काळ समजून शोक सोड. हृदयात हानी-लाज मानू नकोस, काळ-कर्माची गती अटळ जाणून. कोणालाही दोष देऊ नकोस हे तात, मला सर्व प्रकारे विधाता विपरीत झाला आहे. ज्याने एवढ्या दुःखातही मला जगवले, आताही कोण जाणे त्याला काय आवडले?

दोहा 165

पितु आयस भूषन बसन तात तजे रघुबीर।बिसमउ हरषु न हृदयँ कछु पहिरे बलकल चीर।।⁠165।।

pitu āyasa bhūṣana basana tāta taje raghubīra |bisamau haraṣu na hṛdayã kachu pahire balakala cīra ||⁠165||

हे पुत्रा, पित्याच्या आज्ञेने रघुबीरांनी आभूषणे आणि वस्त्रे सोडली आणि हृदयात न विषाद आणि न आनंद काहीही न ठेवता वल्कल वस्त्र धारण केले।

चौपाई 166.1-4

मुख प्रसन्न मन रंग न रोषू।सब कर सब बिधि करि परितोषू।।

चले बिपिन सुनि सिय सँग लागी।रहइ न राम चरन अनुरागी।।

सुनतहिं लखनु चले उठि साथा।रहहिं न जतन किए रघुनाथा।।

तब रघुपति सबही सिरु नाई।चले संग सिय अरु लघु भाई।।

रामु लखनु सिय बनहि सिधाए।गइउँ न संग न प्रान पठाए।।

यहु सबु भा इन्ह आँखिन्ह आगें।तउ न तजा तनु जीव अभागें।।

मोहि न लाज निज नेहु निहारी।राम सरिस सुत मैं महतारी।।

जिऐ मरै भल भूपति जाना।मोर हृदय सत कुलिस समाना।।

mukha prasanna mana raṁga na roṣū |saba kara saba bidhi kari paritoṣū ||

cale bipina suni siya sãga lāgī |rahai na rāma carana anurāgī ||

sunatahiṁ lakhanu cale uṭhi sāthā |rahahiṁ na jatana kie raghunāthā ||

taba raghupati sabahī siru nāī |cale saṁga siya aru laghu bhāī ||

rāmu lakhanu siya banahi sidhāe |gaiũ na saṁga na prāna paṭhāe ||

yahu sabu bhā inha ā̃khinha āgeṁ |tau na tajā tanu jīva abhāgeṁ ||

mohi na lāja nija nehu nihārī |rāma sarisa suta maiṁ mahatārī ||

jiai marai bhala bhūpati jānā |mora hṛdaya sata kulisa samānā ||

त्यांचे मुख प्रसन्न होते, मनात न क्रोध होता न राग; सर्वांना सर्व प्रकारे संतुष्ट केले. जेव्हा सीतेने ऐकले की ते वनाला जात आहेत, तेव्हा ती त्यांच्यासोबत गेली; रामाच्या चरणांवर अनुरागी होऊन ती मागे राहिली नाही. लक्ष्मणाने ऐकताच उठून त्यांच्यासोबत निघाला; रघुनाथांनी कितीही यत्न केले, तरी तो राहिला नाही. तेव्हा रघुपतींनी सर्वांना शीर नमवले आणि सीता व धाकट्या भावासह निघाले. राम, लक्ष्मण आणि सीता वनाला निघाले; मी त्यांच्यासोबत गेले नाही, न प्राण पाठवले. हे सर्व माझ्याच या डोळ्यांसमोर घडले, तरी माझ्या देहातून हा अभागी जीव गेला नाही. मला लाज येत नाही स्वतःचे प्रेम पाहून, जी रामासारख्या पुत्राची मी माता आहे. राजाला जगणे मरणे यांचे भले ज्ञान होते; माझे हृदय शंभर वज्रांसारखे कठोर आहे.

दोहा 166

कौसल्या के बचन सुनि भरत सहित रनिवास।ब्याकुल बिलपत राजगृह मानहुँ सोक नेवासु।।⁠166।।

kausalyā ke bacana suni bharata sahita ranivāsa |byākula bilapata rājagṛha mānahũ soka nevāsu ||⁠166||

कौसल्येचे वचन ऐकून भरतासहित राजवाड्यातील स्त्रिया व्याकुल होऊन रडू लागल्या, आणि राजगृह म्हणजे जणू शोकाचेच निवासस्थान वाटू लागले।

चौपाई 167.1-4

बिलपहिं बिकल भरत दोउ भाई।कौसल्याँ लिए हृदयँ लगाई।।

भाँति अनेक भरतु समुझाए।कहि बिबेकमय बचन सुनाए।।

भरतहुँ मातु सकल समुझाईं।कहि पुरान श्रुति कथा सुहाईं।।

छल बिहीन सुचि सरल सुबानी।बोले भरत जोरि जुग पानी।।

जे अघ मातु पिता सुत मारें।गाइ गोठ महिसुर पुर जारें।।

जे अघ तिय बालक बध कीन्हें।मीत महीपति माहुर दीन्हें।।

जे पातक उपपातक अहहीं।करम बचन मन भव कबि कहहीं।।

ते पातक मोहि होहुँ बिधाता।जौं यहु होइ मोर मत माता।।

bilapahiṁ bikala bharata dou bhāī |kausalyā̃ lie hṛdayã lagāī ||

bhā̃ti aneka bharatu samujhāe |kahi bibekamaya bacana sunāe ||

bharatahũ mātu sakala samujhāīṁ |kahi purāna śruti kathā suhāīṁ ||

chala bihīna suci sarala subānī |bole bharata jori juga pānī ||

je agha mātu pitā suta māreṁ |gāi goṭha mahisura pura jāreṁ ||

je agha tiya bālaka badha kīnheṁ |mīta mahīpati māhura dīnheṁ ||

je pātaka upapātaka ahahīṁ |karama bacana mana bhava kabi kahahīṁ ||

te pātaka mohi hohũ bidhātā |jauṁ yahu hoi mora mata mātā ||

दोन्ही भाऊ भरत आणि शत्रुघ्न व्याकुल होऊन रडू लागले, आणि कौसल्याने त्यांना हृदयाशी लावले. तिने अनेक प्रकारे भरताला समजावले, विवेकमय शब्द सांगून. सर्व मातांनीही भरताला समजावले, पुराण आणि श्रुतीच्या सुंदर कथा सांगून. छलरहित, निर्मळ आणि सरळ सुंदर शब्द भरताने दोन्ही हात जोडून बोलले. जी पातके आई, वडील किंवा मुलाला मारल्याने, गोठासह गाई जाळल्याने, किंवा ब्राह्मणांचे नगर जाळल्याने होतात. जी पातके स्त्री किंवा बालकाला मारल्याने, किंवा मित्र किंवा राजाला विष दिल्याने होतात. जी पातके आणि उपपातके आहेत, जी कवी कर्म, वाणी आणि मनातून उत्पन्न होतात असे म्हणतात. ती सर्व पातके माझीच असोत, हे निर्माते, जर हा माझा सल्ला होता, हे माते.

दोहा 167

जे परिहरि हरि हर चरन भजहिं भूतगन घोर।तेहि कइ गति मोहि देउ बिधि जौं जननी मत मोर।।⁠167।।

je parihari hari hara carana bhajahiṁ bhūtagana ghora |tehi kai gati mohi deu bidhi jauṁ jananī mata mora ||⁠167||

जे हरि आणि हर यांचे चरण सोडून भयंकर भूतगणांची पूजा करतात, त्यांची गती ब्रह्मदेव मला देवो, जर हे माता, हे माझे मत होते.

चौपाई 168.1-4

बेचहिं बेदु धरमु दुहि लेहीं।पिसुन पराय पाप कहि देहीं।।

कपटी कुटिल कलहप्रिय क्रोधी।बेद बिदूषक बिस्व बिरोधी।।

लोभी लंपट लोलुपचारा।जे ताकहिं परधनु परदारा।।

पावौं मैं तिन्ह के गति घोरा।जौं जननी यहु संमत मोरा।।

जे नहिं साधुसंग अनुरागे।परमारथ पथ बिमुख अभागे।।

जे न भजहिं हरि नरतनु पाई।जिन्हहि न हरि हर सुजसु सोहाई।।

तजि श्रुतिपंथु बाम पथ चलहीं।बंचक बिरचि बेष जगु छलहीं।।

तिन्ह कै गति मोहि संकर देऊ।जननी जौं यहु जानौं भेऊ।।

becahiṁ bedu dharamu duhi lehīṁ |pisuna parāya pāpa kahi dehīṁ ||

kapaṭī kuṭila kalahapriya krodhī |beda bidūṣaka bisva birodhī ||

lobhī laṁpaṭa lolupacārā |je tākahiṁ paradhanu paradārā ||

pāvauṁ maiṁ tinha ke gati ghorā |jauṁ jananī yahu saṁmata morā ||

je nahiṁ sādhusaṁga anurāge |paramāratha patha bimukha abhāge ||

je na bhajahiṁ hari naratanu pāī |jinhahi na hari hara sujasu sohāī ||

taji śrutipaṁthu bāma patha calahīṁ |baṁcaka biraci beṣa jagu chalahīṁ ||

tinha kai gati mohi saṁkara deū |jananī jauṁ yahu jānauṁ bheū ||

जे वेद विकतात, धर्माचे दुहून लाभ घेतात, आणि जे चुगलखोर दुसऱ्यांचे दोष व पाप सांगून फिरतात। जे ढोंगी, कपटी, कलहप्रिय, क्रोधी, वेदांचे निंदक आणि जगाचे शत्रू आहेत। जे लोभी, कामुक आणि लोलुप आचरणाचे, जे दुसऱ्यांच्या धनावर व दुसऱ्यांच्या स्त्रीवर नजर ठेवतात। माता, जर हे माझ्या संमतीचे होते, तर मी त्यांच्या भयंकर गतीला प्राप्त होऊ। जे साधुसंगात अनुराग ठेवीत नाहीत, जे अभागे परमार्थाच्या मार्गावरून तोंड फिरवितात। जे मनुष्य शरीर मिळवूनही हरीचे भजन करीत नाहीत, आणि ज्यांना हरी आणि हराचे सुयश आवडत नाही। जे श्रुतीचा मार्ग सोडून वाममार्गावर चालतात, आणि बनावट वेष धारण करून जगाला फसवतात। माता, जर मी या कटाचा भेद जाणत होतो, तर शंकर मला त्यांची गती देऊ।

दोहा 168

मातु भरत के बचन सुनि साँचे सरल सुभायँ।कहति राम प्रिय तात तुम्ह सदा बचन मन कायँ।।⁠168।।

mātu bharata ke bacana suni sā̃ce sarala subhāyã |kahati rāma priya tāta tumha sadā bacana mana kāyã ||⁠168||

आईने भरताचे सत्य, सरळ आणि स्वाभाविक शब्द ऐकून म्हटले, "पुत्रा, तू सदा वचनाने, मनाने आणि कायेने रामाला प्रिय आहेस."

चौपाई 169.1-4

राम प्रानहु तें प्रान तुम्हारे।तुम्ह रघुपतिहि प्रानहु तें प्यारे।।

बिधु बिष चवै स्रवै हिमु आगी।होइ बारिचर बारि बिरागी।।

भएँ ग्यानु बरु मिटै न मोहू।तुम्ह रामहि प्रतिकूल न होहू।।

मत तुम्हार यहु जो जग कहहीं।सो सपनेहुँ सुख सुगति न लहहीं।।

अस कहि मातु भरतु हियँ लाए।थन पय स्रवहिं नयन जल छाए।।

करत बिलाप बहुत यहि भाँती।बैठेहिं बीति गइ सब राती।।

बामदेउ बसिष्ठ तब आए।सचिव महाजन सकल बोलाए।।

मुनि बहु भाँति भरत उपदेसे।कहि परमारथ बचन सुदेसे।।

rāma prānahu teṁ prāna tumhāre |tumha raghupatihi prānahu teṁ pyāre ||

bidhu biṣa cavai sravai himu āgī |hoi bāricara bāri birāgī ||

bhaẽ gyānu baru miṭai na mohū |tumha rāmahi pratikūla na hohū ||

mata tumhāra yahu jo jaga kahahīṁ |so sapanehũ sukha sugati na lahahīṁ ||

asa kahi mātu bharatu hiyã lāe |thana paya sravahiṁ nayana jala chāe ||

karata bilāpa bahuta yahi bhā̃tī |baiṭhehiṁ bīti gai saba rātī ||

bāmadeu basiṣṭha taba āe |saciva mahājana sakala bolāe ||

muni bahu bhā̃ti bharata upadese |kahi paramāratha bacana sudese ||

राम तुमच्या आपल्या प्राणांपेक्षाही प्रिय आहेत, आणि तुम्ही रघुपतीला आपल्या प्राणांपेक्षाही प्यारे आहात. चंद्र विष पाडो, हिमावरून अग्नी वहावा, जलचर जलावर विरक्त व्हावा. ज्ञान झाले तरी मोह न मिटेल, पण तुम्ही रामांवर प्रतिकूल होऊ शकणार नाही. जे जगात म्हणतात की हे तुमचे मत होते, ते स्वप्नातही सुख व सुगती लाभणार नाहीत. असे सांगून माताने भरताला हृदयाशी धरले, स्तनांतून दूध वाहू लागले आणि डोळ्यांत अश्रू आले. अशा प्रकारे खूप विलाप करीत बसल्या बसल्या सारी रात्र गेली. तेव्हा वामदेव आणि वशिष्ठ आले, आणि सर्व मंत्र्यांना व प्रमुख नागरिकांना बोलावले. मुनीने भरताला अनेक प्रकारे उपदेश दिला, परमार्थाची उत्तम वचने सांगितली.

दोहा 169

तात हृदयँ धीरजु धरहु करहु जो अवसर आजु।उठे भरत गुर बचन सुनि करन कहेउ सबु साजु।।⁠169।।

tāta hṛdayã dhīraju dharahu karahu jo avasara āju |uṭhe bharata gura bacana suni karana kaheu sabu sāju ||⁠169||

"हे तात, हृदयात धैर्य धरा आणि आज जो अवसर आहे तो करा." गुरूचे वचन ऐकून भरत उठले आणि सर्व तयारी करण्याची आज्ञा दिली.

Inside Prakarana 17

Bhakti highlights

मुख्य भक्ति-शिक्षा यह है कि ‘राम-आज्ञा’ को ‘ईश-आज्ञा’ मानकर स्वीकार करना ही सर्वोच्च साधना है—धर्म-संकट में भी। भरत का शोक जब प्रतिज्ञा और आत्म-परीक्षा में बदलता है, तब प्रेम ‘वैराग्य-युक्त’ बनता है: आसक्ति नहीं, समर्पण। कौसल्या का ‘धीरज’ उपदेश बताता है कि भक्ति का परिपक्व रूप करुणा को शान्ति में ढालता है—विलाप से आगे बढ़कर शरणागति। कैकेयी-मंथरा प्रसंग यह भी सिखाता है कि बाह्य कारण (निमित्त) चाहे जितने कटु हों, साधक का लक्ष्य भीतर की शुद्धि और आज्ञापालन है; लोकलज्जा/राजलाभ नहीं, धर्म और राम-भक्ति ही निर्णायक मानदण्ड हैं।

Compositional abstract

इस अंश में करुण-रस प्रधान है, पर वह केवल शोक नहीं—धर्मबोध से संयमित करुणा है। भरत का ‘तात-तात’ पुकारना पुत्रहृदय की असहायता दिखाता है; कैकेयी का ‘मरमु पाँछि जनु माहुर देई’ वाक्य मनोवैज्ञानिक क्रूरता को तीक्ष्ण रूपक देता है। तत्पश्चात कौसल्या का मातृत्व करुणा को शान्ति में रूपान्तरित करता है—‘धीरज धरहु’ का उपदेश करुण-रस को शान्त-रस की ओर मोड़ता है। यहाँ तुलसीदास ‘लीला’ (राम का वनगमन) को ‘साधना’ (आज्ञापालन, वैराग्य, लोक-धर्म) में बदलते हैं। भरत की प्रतिज्ञात्मक भाषा (पातक-गणना) आत्मशुद्धि की कसौटी है: वह अपने मन को सार्वजनिक रूप से धर्म-प्रतिज्ञा में बाँध देता है। इस प्रकार अयोध्या काण्ड का यह खंड सोपान-क्रम में ‘विरह से विवेक’ और ‘शोक से शरणागति’ की सीढ़ी बनता है।

The emotional arc

करुण-रस से आरम्भ: भरत का ‘तात-तात’ पुकारना (असहाय पुत्र-हृदय, शोक का विस्फोट) → बीभत्स/रौद्र की छाया: कैकेयी का कठोर वचन ‘मरमु पाँछि जनु माहुर देई’ (वाणी-हिंसा, मनोवैज्ञानिक क्रूरता) → धर्म-संकट का मंथन: राजधर्म बनाम पुत्रधर्म, लोकलज्जा बनाम सत्य (अन्तर्द्वन्द्व, ग्लानि और आत्म-परीक्षा) → शान्त-रस की ओर मोड़: कौसल्या का ‘धीरज धरहु’ (मातृत्व का करुणा-शमन, विवेक का दीप) → वैराग्य-युक्त प्रेम: भरत का विलाप धीरज में ढलता है, प्रतिज्ञा/पातक-गणना द्वारा आत्मशुद्धि (शोक से शरणागति, विरह से विवेक) → अन्ततः भक्ति-रस का स्थिरीकरण: राम-आज्ञा को ईश-आज्ञा मानकर स्वीकार (आज्ञापालन ही साधना, त्याग ही आराधना)।

The dialogue

  • Ghatउत्तरी/काकभुशुण्डि-गरुड़ घाट: भक्ति-तत्त्व का ‘व्यावहारिक’ परीक्षण—घर-गृहस्थी, राजधर्म, शोक, और निर्णय-क्षण में हरिनाम-निष्ठा।

Bhakti in this prakarana

दास्य-भक्ति (आज्ञापालन, सेवा-भाव), वात्सल्य-भक्ति (कौसल्या), और शान्त-भक्ति की ओर गति (धैर्य, वैराग्य-युक्त समर्पण)।

Nirguna and saguna

राम यहाँ सगुण-लीला में ‘आज्ञा’ के रूप से प्रकट हैं, पर वही आज्ञा अंतःकरण में ‘धर्म-नियम’ बनकर निराकार सत्य की तरह बाध्यकारी है। भरत की दृष्टि में राम ‘प्राणप्रिय’ हैं (सगुण-प्रेम), और साथ ही राम-वियोग में भी धर्म-पालन ही साधना है (निरगुण-निष्ठा: फल-त्याग, अहं-त्याग)। कौसल्या का ‘काल करम गति’ कहना कर्म-व्यवस्था स्वीकार है, पर समाधान ‘राम-प्रतिकूल न होहू’—अर्थात् ईश्वर-सम्बन्ध को सर्वोच्च मानना।

The Puranic parallel

वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड: भरत का अयोध्या आगमन, पिता-दर्शन/मृत्यु-श्रवण, कैकेयी से संवाद, मंथरा-प्रकरण, कौसल्या-सांत्वना (समतुल्य सर्ग-परंपरा); अध्यात्मरामायण में भी भरत-वैराग्य और राम-आज्ञा-प्रधानता।

Awadhi idioms

‘तात तात’ (पुत्र-विलाप का आवेगात्मक संबोधन), ‘जनु’ (उपमा/अनुमान सूचक अवधी कण—‘मानो’), ‘हियँ’ (हृदय—लोकभाषिक रूप), ‘बिकल’ (व्याकुल—अवधी में भाव-तीव्रता), ‘धरि मौनु’ (मौन धारण करना—क्रिया-समूह का अवधी ढंग), ‘जरे पर लोनु लगावति’ (दाह पर नमक—स्थानीय लोकोक्ति-छवि), ‘छत जनु लाग अँगारू’ (छत पर अंगारा—असह्य ताप का रूपक)

Metaphors

  • ‘मरमु पाँछि जनु माहुर देई’ (विष-रूपक: कटु सत्य/क्रूरता)
  • ‘जरे पर लोनु लगावति’ (पीड़ा-वृद्धि का रूपक)
  • ‘छत जनु लाग अँगारू’ (अंतर्दाह/लज्जा-ताप)
  • ‘कनक कलप बर बेलि… हनी तुसार’ (कौसल्या: स्वर्ण-लता पर तुषार—शोक का सौंदर्य-विनाश)
  • ‘हंसबंसु’ (वंश-प्रतीक: कुल-धर्म का संकेत)

Meter

160-169; 10 चौपाइयाँ; सोरठा (दोहा/सोरठा शीर्षक के अंतर्गत मिश्र-प्रयोग)

Verses in this prakarana

दोहा 160 से दोहा 169 (अयोध्या काण्ड; भरत का शोक, कैकेयी-प्रत्याख्यान, मंथरा-दंड, कौसल्या-सांत्वना, गुरु-उपदेश की भूमिका)

Frequently Asked Questions

परंपरा में भरत-चरित के पाठ से ‘राम-प्रेम में निष्कपटता’, माता-पिता के प्रति धर्मबुद्धि, और संकट में धैर्य-लाभ माना गया है; विशेषतः ‘राम-प्रतिकूलता’ का त्याग और शरणागति-भाव दृढ़ होता है।

सामान्य मानस-परंपरा में शोक-निवारण/धैर्य हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-स्मरण समपुट रूप में जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियावर रामचंद्र की जय’ का आवर्तन भी किया जाता है।

Ask anything about Prakarana 17 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play