Prakarana 17
यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परीक्षा’ का है। राजधर्म, पुत्रधर्म, मातृभाव, और लोकलज्जा—इन सबके बीच राम-आज्ञा (ईश-आज्ञा) को सर्वोच्च मानने की साधना यहाँ घटित होती है। अयोध्या का वैभव-त्याग भीतर के ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन बनता है; भरत का विलाप और फिर धीरज—वैराग्य-युक्त प्रेम (विवेक सहित करुणा) की सीढ़ी है।
ఈ అంశంలో కరుణరసం ప్రధానమే; కానీ అది కేవలం శోకం కాదు—ధర్మబోధతో నియంత్రితమైన కరుణ. భరతుని ‘తాతా-తాతా’ అనే పిలుపు కుమారహృదయపు అసహాయతను చూపుతుంది; కైకేయి ‘మరము పాంఛి జనु మాహుర దేఈ’ అనే వాక్యం మనోవైజ్ఞానిక క్రూరతకు పదునైన రూపకాన్ని ఇస్తుంది. తదుపరి కౌసల్య మాతృత్వం కరుణను శాంతిగా రూపాంతరం చేస్తుంది—‘ధీరజం ధరించు’ అనే ఉపదేశం కరుణరసాన్ని శాంతరస వైపు తిప్పుతుంది. ఇక్కడ తులసీదాసు ‘లీలా’ (రాముని వనగమనం)ను ‘సాధన’ (ఆజ్ఞాపాలన, వైరాగ్యం, లోకధర్మం)గా మార్చుతారు. భరతుని ప్రతిజ్ఞాత్మక భాష (పాతక-గణన) ఆత్మశుద్ధికి కొలమానం: తన మనసును బహిరంగంగా ధర్మ-ప్రతిజ్ఞలో బంధించుకుంటాడు. ఈ విధంగా ఈ ఖండం సోపానక్రమంలో ‘విరహం నుంచి వివేకం’, ‘శోకం నుంచి శరణాగతి’కి మెట్టుగా నిలుస్తుంది.
In this prakarana
People
Places
Verses
చౌపాయి 160.1-4
तात बात मैं सकल सँवारी।भै मंथरा सहाय बिचारी।।
कछुक काज बिधि बीच बिगारेउ।भूपति सुरपति पुर पगु धारेउ।।
सुनत भरतु भए बिबस बिषादा।जनु सहमेउ करि केहरि नादा।।
तात तात हा तात पुकारी।परे भूमितल ब्याकुल भारी।।
चलत न देखन पायउँ तोही।तात न रामहि सौंपेहु मोही।।
बहुरि धीर धरि उठे सँभारी।कहु पितु मरन हेतु महतारी।।
सुनि सुत बचन कहति कैकेई।मरमु पाँछि जनु माहुर देई।।
आदिहु तें सब आपनि करनी।कुटिल कठोर मुदित मन बरनी।।
tāta bāta maiṁ sakala sãvārī |bhai maṁtharā sahāya bicārī ||
kachuka kāja bidhi bīca bigāreu |bhūpati surapati pura pagu dhāreu ||
sunata bharatu bhae bibasa biṣādā |janu sahameu kari kehari nādā ||
tāta tāta hā tāta pukārī |pare bhūmitala byākula bhārī ||
calata na dekhana pāyaũ tohī |tāta na rāmahi sauṁpehu mohī ||
bahuri dhīra dhari uṭhe sãbhārī |kahu pitu marana hetu mahatārī ||
suni suta bacana kahati kaikeī |maramu pā̃chi janu māhura deī ||
ādihu teṁ saba āpani karanī |kuṭila kaṭhora mudita mana baranī ||
"కుమారా, నేను అన్నింటినీ ఏర్పాటు చేశాను, బీద మంథర నా సహాయకురాలైంది." "కానీ విధి మధ్యలో అడ్డుకట్టి పనిని చెడగొట్టింది: దేవతల ప్రభువైన ఇంద్రుని నగరంలో రాజు తన పాదం పెట్టాడు." దీనిని విన్న భరతుడు గొప్ప విషాదానికి లోనయ్యాడు, సింహం గర్జనకు భయపడిన ఏనుగు వలె. "తండ్రీ, తండ్రీ, అయ్యో తండ్రీ!" అని అరుస్తూ మిక్కిలి వ్యాకులతో భూమిపై పడిపోయాడు. "నువ్వు బయలుదేరేటప్పుడు నిన్ను చూడలేకపోయాను, తండ్రీ, నువ్వు కూడా నన్ను రామునికి అప్పగించలేదు." తరువాత ధైర్యం పునరుద్ధరించుకొని లేచి, "తల్లీ, నా తండ్రి మరణానికి కారణం చెప్పు" అన్నాడు. కుమారుని మాటలు విన్న కైకేయి, గాయాన్ని పరిశీలించి అందులో విషం పోసేవాడిలా బదులిచ్చింది. కుటిలురాలైన, కఠిన హృదయం గలదైన, ఆనందిత మనస్సుతో ఆది నుండి తన స్వంత కృత్యాలన్నింటినీ వివరించింది.
దోహా 160
भरतहि बिसरेउ पितु मरन सुनत राम बन गौनु।हेतु अपनपउ जानि जियँ थकित रहे धरि मौनु।।160।।
bharatahi bisareu pitu marana sunata rāma bana gaunu |hetu apanapau jāni jiyã thakita rahe dhari maunu ||160||
భరతుడు రాముడు అరణ్యానికి వెళ్ళాడని విన్నప్పుడు తన తండ్రి మరణాన్ని మరచిపోయాడు. తానే కారణమని తన హృదయంలో తెలుసుకొని, దిగ్భ్రాంతితో నిలబడి మౌనం వహించాడు.
చౌపాయి 161.1-4
बिकल बिलोकि सुतहि समुझावति।मनहुँ जरे पर लोनु लगावति।।
तात राउ नहिं सोचे जोगू।बिढ़इ सुकृत जसु कीन्हेउ भोगू।।
जीवत सकल जनम फल पाए।अंत अमरपति सदन सिधाए।।
अस अनुमानि सोच परिहरहू।सहित समाज राज पुर करहू।।
सुनि सुठि सहमेउ राजकुमारू।पाकें छत जनु लाग अँगारू।।
धीरज धरि भरि लेहिं उसासा।पापनि सबहि भाँति कुल नासा।।
जौं पै कुरुचि रही अति तोही।जनमत काहे न मारे मोही।।
पेड़ काटि तैं पालउ सींचा।मीन जिअन निति बारि उलीचा।।
bikala biloki sutahi samujhāvati |manahũ jare para lonu lagāvati ||
tāta rāu nahiṁ soce jogū |biṛhai sukṛta jasu kīnheu bhogū ||
jīvata sakala janama phala pāe |aṁta amarapati sadana sidhāe ||
asa anumāni soca pariharahū |sahita samāja rāja pura karahū ||
suni suṭhi sahameu rājakumārū |pākeṁ chata janu lāga ãgārū ||
dhīraja dhari bhari lehiṁ usāsā |pāpani sabahi bhā̃ti kula nāsā ||
jauṁ pai kuruci rahī ati tohī |janamata kāhe na māre mohī ||
peṛa kāṭi taiṁ pālau sīṁcā |mīna jiana niti bāri ulīcā ||
తన కుమారుని విషాదాన్ని చూచి ఆమె అతనిని ఓదార్చ ప్రయత్నించింది, అయినా కాలిన గాయముపై ఉప్పు రాసినట్టు ఉండిపోయింది. "కుమారా, రాజు దుఃఖించదగినవాడు కాదు. అతను గొప్ప పుణ్యమును కీర్తిని సంపాదించి, వాటి ఫలాన్ని అనుభవించాడు." "బ్రతికి ఉన్నంత కాలము పుట్టుక యొక్క అన్ని ఫలాలను పొందాడు, చివరకు అమరుల ప్రభువు గృహానికి చేరుకున్నాడు." "ఇది మనసులో తలచి, నీ దుఃఖాన్ని విడనాడి, నీ ప్రజలందరితో కూడా నగరాన్ని రాజ్యాన్ని పాలించు." దీనిని విన్న యువరాజు గొప్ప భయముతో వెనుకకు సగిలిపోయాడు, చుప్ప పుండుపై బొగ్గు పడినట్టు. ధైర్యమును కూర్చి లోతైన నిట్టూర్పు విడిచాడు: "పాపస్త్రీడు, నీవు అన్ని విధముల కులాన్ని నాశనం చేశావు." "నీ మనసులో ఇంత గొప్ప దుర్మార్గము ఉంటే, నా పుట్టుకలోనే నన్ను చంపకూడదా?" "చెట్టును నరికి దాని కొమ్మలకు నీరు పాయిస్తున్నావు; నీటిని ఎండబెట్టి చేపలను బ్రతికించుతున్నావు."
దోహా 161
हंसबंसु दसरथु जनकु राम लखन से भाइ।जननी तूँ जननी भई बिधि सन कछु न बसाइ।।161।।
haṁsabaṁsu dasarathu janaku rāma lakhana se bhāi |jananī tū̃ jananī bhaī bidhi sana kachu na basāi ||161||
నా వంశం సూర్య వంశం, నా తండ్రి దశరథుడు, రాముడు లక్ష్మణుడు నా సోదరులు; అయినా నా తల్లివైన నీవు ఇటువంటి తల్లివి అయ్యావు. విధికి వ్యతిరేకంగా ఏమీ చేయలేము.
చౌపాయి 162.1-4
जब तैं कुमति कुमत जियँ ठयऊ।खंड खंड होइ हृदउ न गयऊ।।
बर मागत मन भइ नहिं पीरा।गरि न जीह मुहँ परेउ न कीरा।।
भूपँ प्रतीत तोरि किमि कीन्ही।मरन काल बिधि मति हरि लीन्ही।।
बिधिहुँ न नारि हृदय गति जानी।सकल कपट अघ अवगुन खानी।।
सरल सुसील धरम रत राऊ।सो किमि जानै तीय सुभाऊ।।
अस को जीव जंतु जग माहीं।जेहि रघुनाथ प्रानप्रिय नाहीं।।
भे अति अहित रामु तेउ तोही।को तू अहसि सत्य कहु मोही।।
जो हसि सो हसि मुहँ मसि लाई।आँखि ओट उठि बैठहिं जाई।।
jaba taiṁ kumati kumata jiyã ṭhayaū |khaṁḍa khaṁḍa hoi hṛdau na gayaū ||
bara māgata mana bhai nahiṁ pīrā |gari na jīha muhã pareu na kīrā ||
bhūpã pratīta tori kimi kīnhī |marana kāla bidhi mati hari līnhī ||
bidhihũ na nāri hṛdaya gati jānī |sakala kapaṭa agha avaguna khānī ||
sarala susīla dharama rata rāū |so kimi jānai tīya subhāū ||
asa ko jīva jaṁtu jaga māhīṁ |jehi raghunātha prānapriya nāhīṁ ||
bhe ati ahita rāmu teu tohī |ko tū ahasi satya kahu mohī ||
jo hasi so hasi muhã masi lāī |ā̃khi oṭa uṭhi baiṭhahiṁ jāī ||
నీవు నీ చెడు ఆలోచనను, చెడు సలహాను నీ మనసులో పెట్టుకున్న క్షణం నుండి, నీ హృదయం ముక్కలై నశించిపోలేదా? వరాలను అడిగినప్పుడు నీ మనసుకు బాధ కలుగలేదు, నీ నాలుక కాలిపోలేదు, నీ నోట పురుగులు పడలేదా? రాజు నిన్ను ఎలా నమ్మాడు? అతనికి మరణ సమయం వచ్చింది, దేవుడు అతని బుద్ధిని తీసుకువెళ్ళాడు. బ్రహ్మకు కూడా స్త్రీ హృదయం గతి తెలియలేదు, అది అన్ని మోసాల, పాపాల, దోషాల గని. రాజు సాధువు, సౌమ్యుడు, ధర్మంలో అనురక్తి గలవాడు; అతను స్త్రీ స్వభావాన్ని ఎలా తెలుసుకుంటాడు? లోకంలో రఘునాథుడు ప్రాణం కంటే ప్రియమైనవాడు కాని ఏ జీవి ఉందా? అటువంటి రాముడు కూడా నీకు శత్రువైనాడు. నీవు ఎవరు? నాకు నిజం చెప్పు. నీవు ఎవరైతే ఆ ఎవరవు, కానీ నీవు నీ ముఖానికి సిరా పూసుకున్నావు. లేచి, నా కళ్ళకు దూరంగా వెళ్ళి కూర్చు.
దోహా 162
राम बिरोधी हृदय तें प्रगट कीन्ह बिधि मोहि।मो समान को पातकी बादि कहउँ कछु तोहि।।162।।
rāma birodhī hṛdaya teṁ pragaṭa kīnha bidhi mohi |mo samāna ko pātakī bādi kahaũ kachu tohi ||162||
బ్రహ్మ నన్ను రామునికి విరోధమైన హృదయం నుండి ప్రకటించాడు. నా వంటి పాపి మరెవరు ఉన్నారు? మీకు నేను ఏదైనా చెప్పడం వ్యర్థం.
చౌపాయి 163.1-4
सुनि सत्रुघुन मातु कुटिलाई।जरहिं गात रिस कछु न बसाई।।
तेहि अवसर कुबरी तहँ आई।बसन बिभूषन बिबिध बनाई।।
लखि रिस भरेउ लखन लघु भाई।बरत अनल घृत आहुति पाई।।
हुमगि लात तकि कूबर मारा।परि मुह भर महि करत पुकारा।।
कूबर टूटेउ फूट कपारू।दलित दसन मुख रुधिर प्रचारू।।
आह दइअ मैं काह नसावा।करत नीक फलु अनइस पावा।।
सुनि रिपुहन लखि नख सिख खोटी।लगे घसीटन धरि धरि झोंटी।।
भरत दयानिधि दीन्हि छड़ाई।कौसल्या पहिं गे दोउ भाई।।
suni satrughuna mātu kuṭilāī |jarahiṁ gāta risa kachu na basāī ||
tehi avasara kubarī tahã āī |basana bibhūṣana bibidha banāī ||
lakhi risa bhareu lakhana laghu bhāī |barata anala ghṛta āhuti pāī ||
humagi lāta taki kūbara mārā |pari muha bhara mahi karata pukārā ||
kūbara ṭūṭeu phūṭa kapārū |dalita dasana mukha rudhira pracārū ||
āha daia maiṁ kāha nasāvā |karata nīka phalu anaisa pāvā ||
suni ripuhana lakhi nakha sikha khoṭī |lage ghasīṭana dhari dhari jhoṁṭī ||
bharata dayānidhi dīnhi chaṛāī |kausalyā pahiṁ ge dou bhāī ||
శత్రుఘ్నుడు తన తల్లి దుష్టత్వాన్ని విని, శరీరం కాలిపోయేలా కోపం వచ్చి, దానిని ఏమాత్రం ఆపుకోలేకపోయాడు. ఆ సమయంలో కుబరి అనే గూని అక్కడకు వచ్చింది, రకరకాల వస్త్రాలు ఆభరణాలు ధరించి. ఆమెను చూడగానే లక్ష్మణుని తమ్ముడు కోపంతో నిండిపోయాడు, నేయి ఆహుతి పొందిన అగ్నిలా మండిపోయాడు. అతడు దూకి గురిచూసి, ఆమె గూనిపై కాలితో కొట్టాడు; ఆమె మొహం క్రింద పడి అరుస్తూ ఉండిపోయింది. ఆమె గూని విరిగి తల చీలిపోయింది, పళ్ళు విరిగి, నోటి నుండి రక్తం ధారలు కారింది. "ఆ, దేవుడా! నేను ఏ హాని చేశాను? నేను మంచి చేశాను, కానీ చెడు ఫలితాన్ని పొందాను." దీనిని విని, శత్రుఘ్నుడు ఆమెను చూశాడు, గోళ్ళ నుండి తల వరకు చెడుగా, మళ్ళీ మళ్ళీ జుట్టు పట్టి ఈడ్చుకుపోవడం మొదలుపెట్టాడు. కరుణా నిధి అయిన భరతుడు ఆమెను విడిపించాడు, తరువాత ఇద్దరు సోదరులు కౌసల్య వద్దకు వెళ్ళారు.
దోహా 163
मलिन बसन बिबरन बिकल कृस सरीर दुख भार।कनक कलप बर बेलि बन मानहुँ हनी तुसार।।163।।
malina basana bibarana bikala kṛsa sarīra dukha bhāra |kanaka kalapa bara beli bana mānahũ hanī tusāra ||163||
మురికి వస్త్రాలు, విరజితమైన వర్ణం, కలత చెందిన మనసు, సన్నని శరీరం, దుఃఖ భారం మోస్తూ, అరణ్యంలో బంగారు కల్ప వృక్షానికి చెందిన ఉత్తమ లత మంచుతో దెబ్బతిన్నట్లు కనిపించింది.
చౌపాయి 164.1-4
भरतहि देखि मातु उठि धाई।मुरुछित अवनि परी झइँ आई।।
देखत भरतु बिकल भए भारी।परे चरन तन दसा बिसारी।।
मातु तात कहँ देहि देखाई।कहँ सिय रामु लखनु दोउ भाई।।
कैकइ कत जनमी जग माझा।जौं जनमि त भइ काहे न बाँझा।।
कुल कलंकु जेहिं जनमेउ मोही।अपजस भाजन प्रियजन द्रोही।।
को तिभुवन मोहि सरिस अभागी।गति असि तोरि मातु जेहि लागी।।
पितु सुरपुर बन रघुबर केतू।मैं केवल सब अनरथ हेतु।।
धिग मोहि भयउँ बेनु बन आगी।दुसह दाह दुख दूषन भागी।।
bharatahi dekhi mātu uṭhi dhāī |muruchita avani parī jhaĩ āī ||
dekhata bharatu bikala bhae bhārī |pare carana tana dasā bisārī ||
mātu tāta kahã dehi dekhāī |kahã siya rāmu lakhanu dou bhāī ||
kaikai kata janamī jaga mājhā |jauṁ janami ta bhai kāhe na bā̃jhā ||
kula kalaṁku jehiṁ janameu mohī |apajasa bhājana priyajana drohī ||
ko tibhuvana mohi sarisa abhāgī |gati asi tori mātu jehi lāgī ||
pitu surapura bana raghubara ketū |maiṁ kevala saba anaratha hetu ||
dhiga mohi bhayaũ benu bana āgī |dusaha dāha dukha dūṣana bhāgī ||
భరతుడిని చూచి తల్లి లేచి పరుగెత్తింది; తలతిప్పి మూర్ఛపోయి నేలపై పడిపోయింది. దాని చూచి భరతుడు మిక్కిలి విలపించాడు; తన శరీర స్థితిని మరచి ఆమె పాదాలపై పడిపోయాడు. "తల్లీ, నా తండ్రిని చూపించు. సీత, రాముడు, లక్ష్మణుడు, నా ఇద్దరు సోదరులు ఎక్కడ?" "కైకేయి ఈ లోకంలో ఎందుకు పుట్టింది? పుట్టింది అయితే, ఎందుకు బంధ్య కాలేదు?" "కులానికి కళంకమైన నన్ను ఆమె కన్నది; అపకీర్తికి పాత్రమైనవాడు, ప్రియజనులకు ద్రోహి." "మూడు లోకాలలో నాకు సమానమైన అదృష్టహీనుడు ఎవరు? నా కారణంగా, తల్లీ, నీకు ఇటువంటి స్థితి వచ్చింది." "నా తండ్రి దేవతల నగరానికి వెళ్ళాడు; రఘువంశశ్రేష్ఠుడు అరణ్యంలో ఉన్నాడు; నేను మాత్రమే అన్ని ఆపదలకు కారణం." "నాకు ఛీ! బెదురు అడవి అగ్నిలా మారాను; భరించలేని దహించు, దుఃఖం, నిందలలో భాగస్వామిని."
దోహా 164
मातु भरत के बचन मृदु सुनि सुनि उठी सँभारि।लिए उठाइ लगाइ उर लोचन मोचति बारि।।164।।
mātu bharata ke bacana mṛdu suni suni uṭhī sãbhāri |lie uṭhāi lagāi ura locana mocati bāri ||164||
భరతుని మృదువైన మాటలను మళ్లీ మళ్లీ విని, అతని తల్లి తన్ను తాను కూర్చుకొని లేచింది. అతనిని ఎత్తి తన గుండెకు హత్తుకుంది, ఆమె కళ్ల నుండి నీళ్లు కారుతున్నాయి.
చౌపాయి 165.1-4
सरल सुभाय मायँ हियँ लाए।अति हित मनहुँ राम फिरि आए।।
भेंटेउ बहुरि लखन लघु भाई।सोकु सनेहु न हृदयँ समाई।।
देखि सुभाउ कहत सबु कोई।राम मातु अस काहे न होई।।
माताँ भरतु गोद बैठारे।आँसु पौंछि मृदु बचन उचारे।।
अजहुँ बच्छ बलि धीरज धरहू।कुसमउ समुझि सोक परिहरहू।।
जनि मानहु हियँ हानि गलानी।काल करम गति अघटित जानि।।
काहुहि दोसु देहु जनि ताता।भा मोहि सब बिधि बाम बिधाता।।
जो एतेहुँ दुख मोहि जिआवा।अजहुँ को जानइ का तेहि भावा।।
sarala subhāya māyã hiyã lāe |ati hita manahũ rāma phiri āe ||
bheṁṭeu bahuri lakhana laghu bhāī |soku sanehu na hṛdayã samāī ||
dekhi subhāu kahata sabu koī |rāma mātu asa kāhe na hoī ||
mātā̃ bharatu goda baiṭhāre |ā̃su pauṁchi mṛdu bacana ucāre ||
ajahũ baccha bali dhīraja dharahū |kusamau samujhi soka pariharahū ||
jani mānahu hiyã hāni galānī |kāla karama gati aghaṭita jāni ||
kāhuhi dosu dehu jani tātā |bhā mohi saba bidhi bāma bidhātā ||
jo etehũ dukha mohi jiāvā |ajahũ ko jānai kā tehi bhāvā ||
తన సరళ స్వభావంతో తల్లి అతనిని హృదయంలో చేర్చుకుంది. అంత గొప్ప ప్రేమతో రాముడే మళ్లీ వచ్చాడని తోచింది. తరువాత లక్ష్మణుని తమ్ముడు శత్రుఘ్నుని కూడా కౌగిలించుకుంది. దుఃఖము, ప్రేమ ఆమె హృదయంలో అంతటిపోలేదు. ఆమె స్వభావాన్ని చూసి అందరూ అన్నారు: "ఆమె అలా కాకపోతే ఎందుకు? ఆమె రాముని తల్లి కదా." తల్లి భరతుని ఒడిలో కూర్చుండబెట్టి, అతని కన్నీరు తుడిచి, మృదువైన మాటలు పలికింది. "బిడ్డా, ఇంకా ధైర్యం తీసుకో, నన్ను కోరుకో. కాలం చెడుగా ఉందని గ్రహించి, దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టు. కాలం, విధి గతి మార్చలేమని తెలుసుకొని, నష్టం, అవమానం గురించి హృదయంలో బాధపడకు. కొడుకా, ఎవరిమీద నింద వేయకు. సృష్టికర్త అన్ని విధాలుగా నాకు వ్యతిరేకంగా మారాడు. ఈ దుఃఖాల్లో కూడా నన్ను బ్రతికించినవాడు, ఇంకా ఏమి ఇష్టపడతాడో ఎవరికి తెలుసు?"
దోహా 165
पितु आयस भूषन बसन तात तजे रघुबीर।बिसमउ हरषु न हृदयँ कछु पहिरे बलकल चीर।।165।।
pitu āyasa bhūṣana basana tāta taje raghubīra |bisamau haraṣu na hṛdayã kachu pahire balakala cīra ||165||
తండ్రి ఆజ్ఞచే, తండ్రీ, రఘుబీరుడు తన ఆభరణాలను, మంచి వస్త్రాలను విడిచాడు. అతని హృదయంలో విస్మయము కాదు, సంతోషము కాదు, బెరడా వస్త్రాలను ధరించాడు.
చౌపాయి 166.1-4
मुख प्रसन्न मन रंग न रोषू।सब कर सब बिधि करि परितोषू।।
चले बिपिन सुनि सिय सँग लागी।रहइ न राम चरन अनुरागी।।
सुनतहिं लखनु चले उठि साथा।रहहिं न जतन किए रघुनाथा।।
तब रघुपति सबही सिरु नाई।चले संग सिय अरु लघु भाई।।
रामु लखनु सिय बनहि सिधाए।गइउँ न संग न प्रान पठाए।।
यहु सबु भा इन्ह आँखिन्ह आगें।तउ न तजा तनु जीव अभागें।।
मोहि न लाज निज नेहु निहारी।राम सरिस सुत मैं महतारी।।
जिऐ मरै भल भूपति जाना।मोर हृदय सत कुलिस समाना।।
mukha prasanna mana raṁga na roṣū |saba kara saba bidhi kari paritoṣū ||
cale bipina suni siya sãga lāgī |rahai na rāma carana anurāgī ||
sunatahiṁ lakhanu cale uṭhi sāthā |rahahiṁ na jatana kie raghunāthā ||
taba raghupati sabahī siru nāī |cale saṁga siya aru laghu bhāī ||
rāmu lakhanu siya banahi sidhāe |gaiũ na saṁga na prāna paṭhāe ||
yahu sabu bhā inha ā̃khinha āgeṁ |tau na tajā tanu jīva abhāgeṁ ||
mohi na lāja nija nehu nihārī |rāma sarisa suta maiṁ mahatārī ||
jiai marai bhala bhūpati jānā |mora hṛdaya sata kulisa samānā ||
ఆయన ముఖం ప్రసన్నంగా ఉండెను, మనసులో కోపమో వ్యామోహమో లేవు; ప్రతి విధంగా అందరినీ తృప్తిపరచెను. అరణ్యానికి వెళ్ళుతున్నాడని విని సీత ఆయనతో కలిసిపోయెను; రాముని పాదాలపై అనురాగం చూపుతూ, ఆమె వెనుక ఉండలేకపోయెను. వినగానే లక్ష్మణుడు లేచి వారితో వెళ్ళెను; రఘునాథుడు ప్రతి ప్రయత్నమూ చేసినా అతడు ఉండలేదు. అప్పుడు రాముడు అందరికీ తల వంచి, సీతతోను తమ్ముడితోను బయలుదేరెను. రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత అరణ్యానికి బయలుదేరిరి. నేను వారితో వెళ్ళలేదు, నా ప్రాణాలను కూడా వారితో పంపలేదు. ఇవన్నీ ఈ కళ్ళ ముందే జరిగాయి, అయినా నా దరిద్ర ప్రాణం శరీరాన్ని విడిచి పోలేదు. రాముని వంటి కుమారునికి నేను తల్లిని, నా స్వంత ప్రేమను చూసినా నాకు సిగ్గు లేదు. రాజు బ్రతకడమును చచ్చుటను బాగా ఎరిగినవాడు; నా హృదయం నూరు మెరుపుల వంటి కఠినమైనది.
దోహా 166
कौसल्या के बचन सुनि भरत सहित रनिवास।ब्याकुल बिलपत राजगृह मानहुँ सोक नेवासु।।166।।
kausalyā ke bacana suni bharata sahita ranivāsa |byākula bilapata rājagṛha mānahũ soka nevāsu ||166||
కౌసల్య మాటలు విని, భరతుడు మరియు రాజభవనంలోని స్త్రీలందరూ వ్యాకులంగా ఏడుస్తూ ఉన్నారు; రాజభవనమే శోక నివాసంగా అనిపించింది.
చౌపాయి 167.1-4
बिलपहिं बिकल भरत दोउ भाई।कौसल्याँ लिए हृदयँ लगाई।।
भाँति अनेक भरतु समुझाए।कहि बिबेकमय बचन सुनाए।।
भरतहुँ मातु सकल समुझाईं।कहि पुरान श्रुति कथा सुहाईं।।
छल बिहीन सुचि सरल सुबानी।बोले भरत जोरि जुग पानी।।
जे अघ मातु पिता सुत मारें।गाइ गोठ महिसुर पुर जारें।।
जे अघ तिय बालक बध कीन्हें।मीत महीपति माहुर दीन्हें।।
जे पातक उपपातक अहहीं।करम बचन मन भव कबि कहहीं।।
ते पातक मोहि होहुँ बिधाता।जौं यहु होइ मोर मत माता।।
bilapahiṁ bikala bharata dou bhāī |kausalyā̃ lie hṛdayã lagāī ||
bhā̃ti aneka bharatu samujhāe |kahi bibekamaya bacana sunāe ||
bharatahũ mātu sakala samujhāīṁ |kahi purāna śruti kathā suhāīṁ ||
chala bihīna suci sarala subānī |bole bharata jori juga pānī ||
je agha mātu pitā suta māreṁ |gāi goṭha mahisura pura jāreṁ ||
je agha tiya bālaka badha kīnheṁ |mīta mahīpati māhura dīnheṁ ||
je pātaka upapātaka ahahīṁ |karama bacana mana bhava kabi kahahīṁ ||
te pātaka mohi hohũ bidhātā |jauṁ yahu hoi mora mata mātā ||
ఇద్దరు సోదరులైన భరత శత్రుఘ్నులు దుఃఖంతో విలపించారు; కౌసల్య వారిని హృదయానికి హత్తుకొని కౌగిలించుకుంది. ఆమె భరతుని పలు విధాలుగా ఓదార్చింది; వివేకముతో నిండిన మాటలను చెప్పింది. అన్ని తల్లులు కూడా భరతుని ఓదార్చారు; పురాణాలలోను వేదాలలోను ఉన్న అందమైన కథలను చెప్పారు. భరతుడు తన రెండు చేతులను జోడించి, మోసం లేని, పవిత్రమైన, సరళమైన, అందమైన మాటలను పలికాడు. తల్లి, తండ్రి లేదా కుమారుడిని చంపడం వలన వచ్చే పాపాలు, ఆవులతో కూడిన గోశాలను కాల్చడం వలన వచ్చే పాపం, లేదా బ్రాహ్మణుల నగరాన్ని కాల్చడం వలన వచ్చే పాపం, స్త్రీని లేదా బాలుడిని చంపడం వలన వచ్చే పాపాలు, లేదా స్నేహితుడికి లేదా రాజుకు విషం ఇవ్వడం వలన వచ్చే పాపం, కవులు కర్మ, వాక్, మనస్సు వలన కలుగుతాయని చెప్పే అన్ని మహాపాపాలు మరియు ఉపపాతకాలు, ఇది నా సలహా అయితే, ఆ అన్ని పాపాలు నాకే కలుగుగాక, ఓ సృష్టికర్తా, తల్లీ.
దోహా 167
जे परिहरि हरि हर चरन भजहिं भूतगन घोर।तेहि कइ गति मोहि देउ बिधि जौं जननी मत मोर।।167।।
je parihari hari hara carana bhajahiṁ bhūtagana ghora |tehi kai gati mohi deu bidhi jauṁ jananī mata mora ||167||
హరి మరియు హరుల చరణాలను విడిచి, భయంకరమైన భూతగణాలను పూజించేవారు పొందే గతిని, ఇది నా ఆలోచన అయితే, బ్రహ్మ నాకు ఇవ్వాలి, తల్లీ.
చౌపాయి 168.1-4
बेचहिं बेदु धरमु दुहि लेहीं।पिसुन पराय पाप कहि देहीं।।
कपटी कुटिल कलहप्रिय क्रोधी।बेद बिदूषक बिस्व बिरोधी।।
लोभी लंपट लोलुपचारा।जे ताकहिं परधनु परदारा।।
पावौं मैं तिन्ह के गति घोरा।जौं जननी यहु संमत मोरा।।
जे नहिं साधुसंग अनुरागे।परमारथ पथ बिमुख अभागे।।
जे न भजहिं हरि नरतनु पाई।जिन्हहि न हरि हर सुजसु सोहाई।।
तजि श्रुतिपंथु बाम पथ चलहीं।बंचक बिरचि बेष जगु छलहीं।।
तिन्ह कै गति मोहि संकर देऊ।जननी जौं यहु जानौं भेऊ।।
becahiṁ bedu dharamu duhi lehīṁ |pisuna parāya pāpa kahi dehīṁ ||
kapaṭī kuṭila kalahapriya krodhī |beda bidūṣaka bisva birodhī ||
lobhī laṁpaṭa lolupacārā |je tākahiṁ paradhanu paradārā ||
pāvauṁ maiṁ tinha ke gati ghorā |jauṁ jananī yahu saṁmata morā ||
je nahiṁ sādhusaṁga anurāge |paramāratha patha bimukha abhāge ||
je na bhajahiṁ hari naratanu pāī |jinhahi na hari hara sujasu sohāī ||
taji śrutipaṁthu bāma patha calahīṁ |baṁcaka biraci beṣa jagu chalahīṁ ||
tinha kai gati mohi saṁkara deū |jananī jauṁ yahu jānauṁ bheū ||
వేదాన్ని అమ్మేవారు, ధర్మాన్ని లాభానికి పిండి తీసుకునేవారు, పరుల తప్పులను పాపాలను చెప్పి నిందించేవారు; మోసగాళ్ళు, వంకర మార్గంలో నడిచేవారు, కలహాలను ఇష్టపడేవారు, కోపిష్టులు, వేదాలను అవమానించేవారు, ప్రపంచానికి శత్రువులు; లోభికులు, కాముకులు, భోగలాలసులు, పరధనాన్ని పరస్త్రీని కోరుకునేవారు; ఈ కుట్ర నా ఒప్పుకోలతో జరిగితే, అమ్మా, నేను వారి ఘోరమైన గతిని పొందుతాను; సాధుసంగంలో అనురాగం లేనివారు, పరమార్థ మార్గం నుండి మొహం తిప్పే అభాగ్యులు; మానవ శరీరం పొంది హరిని భజించనివారు, హరి హరుల కీర్తి ఇష్టం లేనివారు; వేదమార్గాన్ని విడిచి తప్పుదారిలో నడిచేవారు, మోసపూరిత వేషధారణతో ప్రపంచాన్ని మోసం చేసేవారు; ఈ కుట్ర రహస్యం నాకు తెలిసితే, అమ్మా, శంకరుడు నాకు వారి గతిని ఇవ్వాలి.
దోహా 168
मातु भरत के बचन सुनि साँचे सरल सुभायँ।कहति राम प्रिय तात तुम्ह सदा बचन मन कायँ।।168।।
mātu bharata ke bacana suni sā̃ce sarala subhāyã |kahati rāma priya tāta tumha sadā bacana mana kāyã ||168||
భరతుని మాటలను విని, నిజమైన, సరళమైన, స్వభావంతో కూడిన అతని తల్లి అన్నది: ప్రియ కుమారా, నీవు రామునికి ఎల్లప్పుడూ మాటలలో, మనస్సులో, కాయంలో ప్రియమైనవాడవు.
చౌపాయి 169.1-4
राम प्रानहु तें प्रान तुम्हारे।तुम्ह रघुपतिहि प्रानहु तें प्यारे।।
बिधु बिष चवै स्रवै हिमु आगी।होइ बारिचर बारि बिरागी।।
भएँ ग्यानु बरु मिटै न मोहू।तुम्ह रामहि प्रतिकूल न होहू।।
मत तुम्हार यहु जो जग कहहीं।सो सपनेहुँ सुख सुगति न लहहीं।।
अस कहि मातु भरतु हियँ लाए।थन पय स्रवहिं नयन जल छाए।।
करत बिलाप बहुत यहि भाँती।बैठेहिं बीति गइ सब राती।।
बामदेउ बसिष्ठ तब आए।सचिव महाजन सकल बोलाए।।
मुनि बहु भाँति भरत उपदेसे।कहि परमारथ बचन सुदेसे।।
rāma prānahu teṁ prāna tumhāre |tumha raghupatihi prānahu teṁ pyāre ||
bidhu biṣa cavai sravai himu āgī |hoi bāricara bāri birāgī ||
bhaẽ gyānu baru miṭai na mohū |tumha rāmahi pratikūla na hohū ||
mata tumhāra yahu jo jaga kahahīṁ |so sapanehũ sukha sugati na lahahīṁ ||
asa kahi mātu bharatu hiyã lāe |thana paya sravahiṁ nayana jala chāe ||
karata bilāpa bahuta yahi bhā̃tī |baiṭhehiṁ bīti gai saba rātī ||
bāmadeu basiṣṭha taba āe |saciva mahājana sakala bolāe ||
muni bahu bhā̃ti bharata upadese |kahi paramāratha bacana sudese ||
రాముడు మీ ప్రాణము కంటె మీకు ప్రియమైనవాడు; మీరు రఘుపతి అయిన రామునికి ఆయన ప్రాణము కంటె ప్రియమైనవారు. చంద్రుడు విషమును కురియవచ్చు, మంచు నుండి అగ్ని వెలువడవచ్చు; జలచరము నీటిని విసర్జించవచ్చు. జ్ఞానము పొందిన తరువాత కూడా మోహము పోకపోవచ్చు; కానీ మీరు రామునికి ప్రతికూలముగా ఎన్నడూ మారరు. ఇది మీ సంకల్పము అని లోకములో ఎవరు చెప్పుదురో, వారు కలలో కూడ సుఖమును గాని మంచి గతిని గాని పొందరు. ఇట్లు చెప్పి, తల్లి భరతుని హృదయముతో చేర్చుకొన్నది; ఆమె స్తనముల నుండి పాలు కారినవి, కళ్లు నీటితో నిండినవి. ఈ విధముగా ఎంతో విలపించుకొనుచు, అక్కడ కూర్చుండగా, అంతా రాత్రి గడచిపోయింది. అప్పుడు వామదేవుడు, వశిష్టుడు వచ్చిరి; మంత్రులను, పెద్దలను అందరిని పిలిపించిరి. ముని భరతునికి అనేక విధములుగా ఉపదేశించెను; పరమార్థమైన వచనములను సుందరముగా చెప్పెను.
దోహా 169
तात हृदयँ धीरजु धरहु करहु जो अवसर आजु।उठे भरत गुर बचन सुनि करन कहेउ सबु साजु।।169।।
tāta hṛdayã dhīraju dharahu karahu jo avasara āju |uṭhe bharata gura bacana suni karana kaheu sabu sāju ||169||
"కుమారా, నీ హృదయంలో ధైర్యాన్ని నిలుపుకో, ఈ రోజు అవసరమైనదాన్ని చేయి." గురువు మాటలు విని భరతుడు లేచి అన్ని ఏర్పాట్లు చేయమని చెప్పాడు.
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित के पाठ से ‘राम-प्रेम में निष्कपटता’, माता-पिता के प्रति धर्मबुद्धि, और संकट में धैर्य-लाभ माना गया है; विशेषतः ‘राम-प्रतिकूलता’ का त्याग और शरणागति-भाव दृढ़ होता है।
सामान्य मानस-परंपरा में शोक-निवारण/धैर्य हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-स्मरण समपुट रूप में जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियावर रामचंद्र की जय’ का आवर्तन भी किया जाता है।
Ask anything about Prakarana 17 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
