Ayodhya KandaPrakarana 1720 Verses

Prakarana 17

यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परीक्षा’ का है। राजधर्म, पुत्रधर्म, मातृभाव, और लोकलज्जा—इन सबके बीच राम-आज्ञा (ईश-आज्ञा) को सर्वोच्च मानने की साधना यहाँ घटित होती है। अयोध्या का वैभव-त्याग भीतर के ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन बनता है; भरत का विलाप और फिर धीरज—वैराग्य-युक्त प्रेम (विवेक सहित करुणा) की सीढ़ी है।

ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಕರುಣ-ರಸ ಪ್ರಧಾನ; ಆದರೆ ಅದು ಕೇವಲ ಶೋಕವಲ್ಲ—ಧರ್ಮಬೋಧದಿಂದ ಸಂಯಮಿತವಾದ ಕರುಣೆ. ಭರತನ ‘ತಾತ್-ತಾತ್’ ಎಂಬ ಕೂಗು ಪುತ್ರಹೃದಯದ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ‘ಮರಮು ಪಾಂಛಿ ಜನು ಮಾಹುರ ದೇಈ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕ್ರೂರತೆಗೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ರೂಪಕ ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಾತೃತ್ವ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಶಾಂತಿಗೆ ರೂಪಾಂತರಿಸುತ್ತದೆ—‘ಧೀರಜ ಧರಹು’ ಎಂಬ ಉಪದೇಶ ಕರುಣ-ರಸವನ್ನು ಶಾಂತ-ರಸದತ್ತ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತುಲಸೀ ‘ಲೀಲೆ’ಯನ್ನು (ರಾಮನ ವನಗಮನ) ‘ಸಾಧನೆ’ಯಾಗಿ (ಆಜ್ಞಾಪಾಲನ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಲೋಕ-ಧರ್ಮ) ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭರತನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತ್ಮಕ ಭಾಷೆ (ಪಾತಕ-ಗಣನೆ) ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿಯ ಕಸೋಟಿ: ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಧರ್ಮ-ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಖಂಡ ಸೋಪಾನ-ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ‘ವಿರಹದಿಂದ ವಿವೇಕ’ ಮತ್ತು ‘ಶೋಕದಿಂದ ಶರಣಾಗತಿ’ಯ ಮೆಟ್ಟಿಲಾಗುತ್ತದೆ.

Spoken translationRamcharitmanas Ayodhya Kanda, Prakarana 17

In this prakarana

People

  • Bharata
  • KaikeyiKaikeyī
  • MantharaMantharā
  • KausalyaKausalyā
  • RamaRāma
  • ShatrughnaŚatrughna
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • VasishthaVasiṣṭha
  • SitaSītā
  • DasharathaDaśaratha
  • KakabhushundiSpeaksKākabhuśuṇḍi
  • GarudaListensGaruḍa

Places

Verses

ಚೌಪಾಯಿ 160.1-4

तात बात मैं सकल सँवारी।भै मंथरा सहाय बिचारी।।

कछुक काज बिधि बीच बिगारेउ।भूपति सुरपति पुर पगु धारेउ।।

सुनत भरतु भए बिबस बिषादा।जनु सहमेउ करि केहरि नादा।।

तात तात हा तात पुकारी।परे भूमितल ब्याकुल भारी।।

चलत न देखन पायउँ तोही।तात न रामहि सौंपेहु मोही।।

बहुरि धीर धरि उठे सँभारी।कहु पितु मरन हेतु महतारी।।

सुनि सुत बचन कहति कैकेई।मरमु पाँछि जनु माहुर देई।।

आदिहु तें सब आपनि करनी।कुटिल कठोर मुदित मन बरनी।।

tāta bāta maiṁ sakala sãvārī |bhai maṁtharā sahāya bicārī ||

kachuka kāja bidhi bīca bigāreu |bhūpati surapati pura pagu dhāreu ||

sunata bharatu bhae bibasa biṣādā |janu sahameu kari kehari nādā ||

tāta tāta hā tāta pukārī |pare bhūmitala byākula bhārī ||

calata na dekhana pāyaũ tohī |tāta na rāmahi sauṁpehu mohī ||

bahuri dhīra dhari uṭhe sãbhārī |kahu pitu marana hetu mahatārī ||

suni suta bacana kahati kaikeī |maramu pā̃chi janu māhura deī ||

ādihu teṁ saba āpani karanī |kuṭila kaṭhora mudita mana baranī ||

"ಮಗುವೇ, ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಜೋಡಿಸಿದ್ದೆ, ಬಡ ಮಂಥರೆ ನನ್ನ ಸಹಾಯಕಿಯಾದಳು." "ಆದರೆ ವಿಧಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಬಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿತು: ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಇಂದ್ರನ ನಗರದಲ್ಲಿ ರಾಜ ತನ್ನ ಪಾದವನ್ನಿಟ್ಟನು." ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಭರತ ಮಹತ್ತಾದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು, ಸಿಂಹದ ಗರ್ಜನೆಗೆ ಭಯಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ. "ತಂದೆ, ತಂದೆ, ಐಯ್ಯೋ ತಂದೆ!" ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ಮಹತ್ತಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. "ನೀನು ಹೊರಟಾಗ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ, ತಂದೆ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಿಲ್ಲ." ನಂತರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಸಂಭರಿಸಿ ಎದ್ದು, "ತಾಯಿ, ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳು" ಎಂದನು. ಮಗನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೈಕೇಯಿ, ಗಾಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ವಿಷವನ್ನು ಸುರಿಯುವವನಂತೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಕುತಂತ್ರಳೂ ಕಠಿನ ಹೃದಯದವಳೂ ಆಗಿ, ಸಂತೋಷದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆದಿಯಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ವರ್ಣಿಸಿದಳು.

ದೋಹಾ 160

भरतहि बिसरेउ पितु मरन सुनत राम बन गौनु।हेतु अपनपउ जानि जियँ थकित रहे धरि मौनु।।⁠160।।

bharatahi bisareu pitu marana sunata rāma bana gaunu |hetu apanapau jāni jiyã thakita rahe dhari maunu ||⁠160||

ಭರತನು ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನೆಂದು ಕೇಳಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನು ಮರೆತನು. ತಾನೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅರಿತು, ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ನಿಂತು ಮೌನವನ್ನು ಹಿಡಿದನು.

ಚೌಪಾಯಿ 161.1-4

बिकल बिलोकि सुतहि समुझावति।मनहुँ जरे पर लोनु लगावति।।

तात राउ नहिं सोचे जोगू।बिढ़इ सुकृत जसु कीन्हेउ भोगू।।

जीवत सकल जनम फल पाए।अंत अमरपति सदन सिधाए।।

अस अनुमानि सोच परिहरहू।सहित समाज राज पुर करहू।।

सुनि सुठि सहमेउ राजकुमारू।पाकें छत जनु लाग अँगारू।।

धीरज धरि भरि लेहिं उसासा।पापनि सबहि भाँति कुल नासा।।

जौं पै कुरुचि रही अति तोही।जनमत काहे न मारे मोही।।

पेड़ काटि तैं पालउ सींचा।मीन जिअन निति बारि उलीचा।।

bikala biloki sutahi samujhāvati |manahũ jare para lonu lagāvati ||

tāta rāu nahiṁ soce jogū |biṛhai sukṛta jasu kīnheu bhogū ||

jīvata sakala janama phala pāe |aṁta amarapati sadana sidhāe ||

asa anumāni soca pariharahū |sahita samāja rāja pura karahū ||

suni suṭhi sahameu rājakumārū |pākeṁ chata janu lāga ãgārū ||

dhīraja dhari bhari lehiṁ usāsā |pāpani sabahi bhā̃ti kula nāsā ||

jauṁ pai kuruci rahī ati tohī |janamata kāhe na māre mohī ||

peṛa kāṭi taiṁ pālau sīṁcā |mīna jiana niti bāri ulīcā ||

ತನ್ನ ಮಗನ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದಳು, ಆದರೆ ಸುಟ್ಟ ಗಾಯಕ್ಕೆ ಉಪ್ಪು ಹಚ್ಚಿದಂತೆ ಇತ್ತು. "ಮಗು, ರಾಜನು ದುಃಖಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ಅವನು ಮಹಾ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು." "ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಜನ್ಮದ ಎಲ್ಲ ಫಲಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು, ಕೊನೆಗೆ ಅಮರರ ಒಡೆಯನ ಮನೆಯನ್ನು ಸೇರಿದನು." "ಇದನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ, ನೀ ದುಃಖವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ನಿನ್ನ ಜನರೆಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ನಗರವನ್ನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳು." ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಯುವರಾಜ ಮಹಾ ಭಯದಿಂದ ಹಿಂಜರಿದನು, ಸೀವು ಹುಣ್ಣಿನ ಮೇಲೆ ಕಾದ ಕಂದಿದುಬ್ಬಿದಂತೆ. ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ ಆಳವಾದ ಉಸಿರನ್ನು ಎಳೆದನು: "ಪಾಪಿಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯೇ, ನೀ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ." "ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಮಹಾ ದುಷ್ಟತನ ಇತ್ತಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಹುಟ್ಟಿದಾಗಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದಾ?" "ಮರವನ್ನು ಕಡಿದು ಅದರ ಕೊಂಬೆಗಳಿಗೆ ನೀರು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ; ನೀರನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಬದುಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ."

ದೋಹಾ 161

हंसबंसु दसरथु जनकु राम लखन से भाइ।जननी तूँ जननी भई बिधि सन कछु न बसाइ।।⁠161।।

haṁsabaṁsu dasarathu janaku rāma lakhana se bhāi |jananī tū̃ jananī bhaī bidhi sana kachu na basāi ||⁠161||

ನನ್ನ ವಂಶ ಸೂರ್ಯ ವಂಶ, ನನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥ, ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನನ್ನ ಸಹೋದರರು; ಆದರೂ ನನ್ನ ತಾಯಿಯಾದ ನೀನು ಇಂತಹ ತಾಯಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟೆ. ವಿಧಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗದು.

ಚೌಪಾಯಿ 162.1-4

जब तैं कुमति कुमत जियँ ठयऊ।खंड खंड होइ हृदउ न गयऊ।।

बर मागत मन भइ नहिं पीरा।गरि न जीह मुहँ परेउ न कीरा।।

भूपँ प्रतीत तोरि किमि कीन्ही।मरन काल बिधि मति हरि लीन्ही।।

बिधिहुँ न नारि हृदय गति जानी।सकल कपट अघ अवगुन खानी।।

सरल सुसील धरम रत राऊ।सो किमि जानै तीय सुभाऊ।।

अस को जीव जंतु जग माहीं।जेहि रघुनाथ प्रानप्रिय नाहीं।।

भे अति अहित रामु तेउ तोही।को तू अहसि सत्य कहु मोही।।

जो हसि सो हसि मुहँ मसि लाई।आँखि ओट उठि बैठहिं जाई।।

jaba taiṁ kumati kumata jiyã ṭhayaū |khaṁḍa khaṁḍa hoi hṛdau na gayaū ||

bara māgata mana bhai nahiṁ pīrā |gari na jīha muhã pareu na kīrā ||

bhūpã pratīta tori kimi kīnhī |marana kāla bidhi mati hari līnhī ||

bidhihũ na nāri hṛdaya gati jānī |sakala kapaṭa agha avaguna khānī ||

sarala susīla dharama rata rāū |so kimi jānai tīya subhāū ||

asa ko jīva jaṁtu jaga māhīṁ |jehi raghunātha prānapriya nāhīṁ ||

bhe ati ahita rāmu teu tohī |ko tū ahasi satya kahu mohī ||

jo hasi so hasi muhã masi lāī |ā̃khi oṭa uṭhi baiṭhahiṁ jāī ||

ನೀನು ನಿನ್ನ ಕೆಟ್ಟ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು, ಕೆಟ್ಟ ಸಲಹೆಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ ಕ್ಷಣದಿಂದ, ನಿನ್ನ ಹೃದಯ ತುಂಡು ತುಂಡಾಗಿ ಒಡೆಯಲಿಲ್ಲವೇ? ವರಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೋವಾಗಲಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ನಾಲಗೆ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಲಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಗೆ ಹುಳುಗಳು ಬೀಳಲಿಲ್ಲವೇ? ರಾಜ ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ನಂಬಿದನು? ಅವನಿಗೆ ಮರಣ ಸಮಯ ಬಂದಿತು, ದೇವರು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು. ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಸ್ತ್ರೀಯ ಹೃದಯದ ಗತಿ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಅದು ಎಲ್ಲ ಮೋಸ, ಪಾಪ, ದೋಷಗಳ ಗಣಿ. ರಾಜ ಸರಳ, ಸೌಮ್ಯ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತ; ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುವನು? ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಘುನಾಥ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಿಯವಲ್ಲದ ಯಾವ ಜೀವಿ ಇದೆಯೇ? ಅಂಥ ರಾಮ ಕೂಡ ನಿನಗೆ ಶತ್ರುವಾದನು. ನೀನು ಯಾರು? ನನಗೆ ಸತ್ಯ ಹೇಳು. ನೀನು ಯಾರಾದರೂ ಆಗಿರು, ಆದರೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ಮುಖಕ್ಕೆ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣ ಬಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೀಯ. ಎದ್ದು, ನನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಎಟ್ಟದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕೂಡು.

ದೋಹಾ 162

राम बिरोधी हृदय तें प्रगट कीन्ह बिधि मोहि।मो समान को पातकी बादि कहउँ कछु तोहि।।⁠162।।

rāma birodhī hṛdaya teṁ pragaṭa kīnha bidhi mohi |mo samāna ko pātakī bādi kahaũ kachu tohi ||⁠162||

ಬ್ರಹ್ಮನು ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ವಿರೋಧವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಹೊರತರಿಸಿದನು. ನನ್ನಂತಹ ಪಾಪಿ ಬೇರೆ ಯಾರು ಇದ್ದಾರೆ? ನಿಮಗೆ ನಾನು ಏನಾದರೂ ಹೇಳುವುದು ವ್ಯರ್ಥ.

ಚೌಪಾಯಿ 163.1-4

सुनि सत्रुघुन मातु कुटिलाई।जरहिं गात रिस कछु न बसाई।।

तेहि अवसर कुबरी तहँ आई।बसन बिभूषन बिबिध बनाई।।

लखि रिस भरेउ लखन लघु भाई।बरत अनल घृत आहुति पाई।।

हुमगि लात तकि कूबर मारा।परि मुह भर महि करत पुकारा।।

कूबर टूटेउ फूट कपारू।दलित दसन मुख रुधिर प्रचारू।।

आह दइअ मैं काह नसावा।करत नीक फलु अनइस पावा।।

सुनि रिपुहन लखि नख सिख खोटी।लगे घसीटन धरि धरि झोंटी।।

भरत दयानिधि दीन्हि छड़ाई।कौसल्या पहिं गे दोउ भाई।।

suni satrughuna mātu kuṭilāī |jarahiṁ gāta risa kachu na basāī ||

tehi avasara kubarī tahã āī |basana bibhūṣana bibidha banāī ||

lakhi risa bhareu lakhana laghu bhāī |barata anala ghṛta āhuti pāī ||

humagi lāta taki kūbara mārā |pari muha bhara mahi karata pukārā ||

kūbara ṭūṭeu phūṭa kapārū |dalita dasana mukha rudhira pracārū ||

āha daia maiṁ kāha nasāvā |karata nīka phalu anaisa pāvā ||

suni ripuhana lakhi nakha sikha khoṭī |lage ghasīṭana dhari dhari jhoṁṭī ||

bharata dayānidhi dīnhi chaṛāī |kausalyā pahiṁ ge dou bhāī ||

ಶತ್ರುಘ್ನನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಕುಟಿಲತನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ದೇಹ ಸುಡುವಂತೆ ಕೋಪ ಬಂದು, ಅದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುಬರಿ ಎಂಬ ಕೂನಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ. ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮ ಕೋಪದಿಂದ ತುಂಬಿದನು, ತುಪ್ಪ ಆಹುತಿ ಪಡೆದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯ. ಅವನು ನೆಗ್ಗಿ ಗುರಿ ಇಟ್ಟು, ಅವಳ ಕೂನಿಗೆ ಕಾಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆದನು; ಅವಳು ಮುಖ ಭರದಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಕೂಗಿದಳು. ಅವಳ ಕೂನು ಒಡೆದು ತಲೆ ಸೀಳಿತು, ಹಲ್ಲುಗಳು ಮುರಿದು, ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು. "ಆ, ದೇವರೇ! ನಾನು ಯಾವ ಹಾನಿ ಮಾಡಿದೆ? ನಾನು ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ, ಆದರೆ ಕೆಟ್ಟ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದೆ." ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿದನು, ಉಗುರಿನಿಂದ ತಲೆಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದವರೆಗೆ ಕೆಟ್ಟವಳು, ಮತ್ತತ್ತು ಕೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎಳೆಯತೊಡಗಿದನು. ಕರುಣೆಯ ಭಂಡಾರವಾದ ಭರತನು ಅವಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿಸಿದನು, ನಂತರ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು.

ದೋಹಾ 163

मलिन बसन बिबरन बिकल कृस सरीर दुख भार।कनक कलप बर बेलि बन मानहुँ हनी तुसार।।⁠163।।

malina basana bibarana bikala kṛsa sarīra dukha bhāra |kanaka kalapa bara beli bana mānahũ hanī tusāra ||⁠163||

ಕೊಳೆತ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಮಂಕಾದ ವರ್ಣ, ಕಲಕ್ಕಿದ ಮನಸು, ಕೃಶವಾದ ದೇಹ, ದುಃಖದ ಭಾರ ಹೊತ್ತು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿನ ಚಿನ್ನದ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಳ್ಳಿಯು ಹಿಮದಿಂದ ಹೊಡೆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು.

ಚೌಪಾಯಿ 164.1-4

भरतहि देखि मातु उठि धाई।मुरुछित अवनि परी झइँ आई।।

देखत भरतु बिकल भए भारी।परे चरन तन दसा बिसारी।।

मातु तात कहँ देहि देखाई।कहँ सिय रामु लखनु दोउ भाई।।

कैकइ कत जनमी जग माझा।जौं जनमि त भइ काहे न बाँझा।।

कुल कलंकु जेहिं जनमेउ मोही।अपजस भाजन प्रियजन द्रोही।।

को तिभुवन मोहि सरिस अभागी।गति असि तोरि मातु जेहि लागी।।

पितु सुरपुर बन रघुबर केतू।मैं केवल सब अनरथ हेतु।।

धिग मोहि भयउँ बेनु बन आगी।दुसह दाह दुख दूषन भागी।।

bharatahi dekhi mātu uṭhi dhāī |muruchita avani parī jhaĩ āī ||

dekhata bharatu bikala bhae bhārī |pare carana tana dasā bisārī ||

mātu tāta kahã dehi dekhāī |kahã siya rāmu lakhanu dou bhāī ||

kaikai kata janamī jaga mājhā |jauṁ janami ta bhai kāhe na bā̃jhā ||

kula kalaṁku jehiṁ janameu mohī |apajasa bhājana priyajana drohī ||

ko tibhuvana mohi sarisa abhāgī |gati asi tori mātu jehi lāgī ||

pitu surapura bana raghubara ketū |maiṁ kevala saba anaratha hetu ||

dhiga mohi bhayaũ benu bana āgī |dusaha dāha dukha dūṣana bhāgī ||

ಭರತನನ್ನು ನೋಡಿ ತಾಯಿ ಎದ್ದು ಓಡಿದಳು; ತಲೆಸುತ್ತಿ ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಳು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಭರತನು ಮಿಕ್ಕಿಲಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು; ತನ್ನ ದೇಹದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮರೆತು ಆಕೆಯ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. "ತಾಯೇ, ನನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ತೋರಿಸು. ಸೀತೆ, ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ?" "ಕೈಕೇಯಿ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಹುಟ್ಟಿದಳು? ಹುಟ್ಟಿದಳಾದರೆ, ಏಕೆ ಬಂಜೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ?" "ಕುಲದ ಕಳಂಕವಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅವಳು ಹೆತ್ತಳು; ಅಪಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾದವನು, ಪ್ರಿಯಜನರಿಗೆ ದ್ರೋಹಿ." "ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಅದೃಷ್ಟಹೀನ ಯಾರು? ನನ್ನಿಂದ, ತಾಯೇ, ನಿನಗೆ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಬಂತು." "ನನ್ನ ತಂದೆ ದೇವತೆಗಳ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋದರು; ರಘುವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ನಾನು ಮಾತ್ರ ಎಲ್ಲ ಆಪತ್ತುಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ." "ನನಗೆ ಛೀ! ಬಿದಿರಿನ ಕಾಡಿನ ಬೆಂಕಿಯಾದೆನು; ತಡೆಯಲಾಗದ ಸುಡುವಿಕೆ, ದುಃಖ, ನಿಂದೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲುಗೊಳ್ಳುವವನು."

ದೋಹಾ 164

मातु भरत के बचन मृदु सुनि सुनि उठी सँभारि।लिए उठाइ लगाइ उर लोचन मोचति बारि।।⁠164।।

mātu bharata ke bacana mṛdu suni suni uṭhī sãbhāri |lie uṭhāi lagāi ura locana mocati bāri ||⁠164||

ಭರತನ ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಮತ್ತಮತ್ತ ಕೇಳಿ, ಅವನ ತಾಯಿ ತನ್ನನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಿಕೊಂಡು ಎದ್ದಳು. ಅವನನ್ನು ಎತ್ತಿ ತನ್ನ ಎದೆಗೆ ಅಣೆದುಕೊಂಡಳು, ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೀರು ಸುರಿಯಿತು.

ಚೌಪಾಯಿ 165.1-4

सरल सुभाय मायँ हियँ लाए।अति हित मनहुँ राम फिरि आए।।

भेंटेउ बहुरि लखन लघु भाई।सोकु सनेहु न हृदयँ समाई।।

देखि सुभाउ कहत सबु कोई।राम मातु अस काहे न होई।।

माताँ भरतु गोद बैठारे।आँसु पौंछि मृदु बचन उचारे।।

अजहुँ बच्छ बलि धीरज धरहू।कुसमउ समुझि सोक परिहरहू।।

जनि मानहु हियँ हानि गलानी।काल करम गति अघटित जानि।।

काहुहि दोसु देहु जनि ताता।भा मोहि सब बिधि बाम बिधाता।।

जो एतेहुँ दुख मोहि जिआवा।अजहुँ को जानइ का तेहि भावा।।

sarala subhāya māyã hiyã lāe |ati hita manahũ rāma phiri āe ||

bheṁṭeu bahuri lakhana laghu bhāī |soku sanehu na hṛdayã samāī ||

dekhi subhāu kahata sabu koī |rāma mātu asa kāhe na hoī ||

mātā̃ bharatu goda baiṭhāre |ā̃su pauṁchi mṛdu bacana ucāre ||

ajahũ baccha bali dhīraja dharahū |kusamau samujhi soka pariharahū ||

jani mānahu hiyã hāni galānī |kāla karama gati aghaṭita jāni ||

kāhuhi dosu dehu jani tātā |bhā mohi saba bidhi bāma bidhātā ||

jo etehũ dukha mohi jiāvā |ajahũ ko jānai kā tehi bhāvā ||

ತನ್ನ ಸರಳ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ತಾಯಿ ಅವನನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ಅಷ್ಟು ಒಲವಿನಿಂದ ರಾಮನೇ ಮತ್ತೆ ಬಂದನೆಂದು ಭಾಸವಾಯಿತು. ನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ದುಃಖವೂ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಆಕೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಲಿಲ್ಲ. ಆಕೆಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲರೂ ಹೇಳಿದರು: "ಆಕೆ ಹಾಗೆ ಇರದಿದ್ದರೆ ಏಕೆ? ಆಕೆ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಅಲ್ಲವೇ." ತಾಯಿ ಭರತನನ್ನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ, ಅವನ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿ, ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದಳು. "ಮಗುವೇ, ಇನ್ನೂ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳು, ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳು. ಕಾಲವು ಕೆಟ್ಟದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿದು ದುಃಖವನ್ನು ಬಿಡು. ಕಾಲ ಮತ್ತು ವಿಧಿಯ ಗತಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸಲಾಗದು ಎಂದು ತಿಳಿದು, ನಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅವಮಾನದಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬೇಸರಪಡಬೇಡ. ಮಗನೇ, ಯಾರ ಮೇಲೂ ದೋಷವನ್ನು ಆರೋಪಿಸಬೇಡ. ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ಎಲ್ಲ ವಿಧದಿಂದ ನನಗೆ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ದುಃಖದಲ್ಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿದವನು, ಇನ್ನೂ ಏನು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾನೆಂದು ಯಾರಿಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು?"

ದೋಹಾ 165

पितु आयस भूषन बसन तात तजे रघुबीर।बिसमउ हरषु न हृदयँ कछु पहिरे बलकल चीर।।⁠165।।

pitu āyasa bhūṣana basana tāta taje raghubīra |bisamau haraṣu na hṛdayã kachu pahire balakala cīra ||⁠165||

ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ, ತಂದೆಯೇ, ರಘುಬೀರನು ತನ್ನ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸುಂದರ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಸಂತೋಷವೂ ಇಲ್ಲ, ಮರದ ತೊಗಟೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದನು.

ಚೌಪಾಯಿ 166.1-4

मुख प्रसन्न मन रंग न रोषू।सब कर सब बिधि करि परितोषू।।

चले बिपिन सुनि सिय सँग लागी।रहइ न राम चरन अनुरागी।।

सुनतहिं लखनु चले उठि साथा।रहहिं न जतन किए रघुनाथा।।

तब रघुपति सबही सिरु नाई।चले संग सिय अरु लघु भाई।।

रामु लखनु सिय बनहि सिधाए।गइउँ न संग न प्रान पठाए।।

यहु सबु भा इन्ह आँखिन्ह आगें।तउ न तजा तनु जीव अभागें।।

मोहि न लाज निज नेहु निहारी।राम सरिस सुत मैं महतारी।।

जिऐ मरै भल भूपति जाना।मोर हृदय सत कुलिस समाना।।

mukha prasanna mana raṁga na roṣū |saba kara saba bidhi kari paritoṣū ||

cale bipina suni siya sãga lāgī |rahai na rāma carana anurāgī ||

sunatahiṁ lakhanu cale uṭhi sāthā |rahahiṁ na jatana kie raghunāthā ||

taba raghupati sabahī siru nāī |cale saṁga siya aru laghu bhāī ||

rāmu lakhanu siya banahi sidhāe |gaiũ na saṁga na prāna paṭhāe ||

yahu sabu bhā inha ā̃khinha āgeṁ |tau na tajā tanu jīva abhāgeṁ ||

mohi na lāja nija nehu nihārī |rāma sarisa suta maiṁ mahatārī ||

jiai marai bhala bhūpati jānā |mora hṛdaya sata kulisa samānā ||

ಅವನ ಮುಖ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿತ್ತು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೋಪವೂ ಆಸೆಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿದನು. ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವನೆಂದು ಕೇಳಿ ಸೀತೆ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಳು; ರಾಮನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಅನುರಾಗವಿಟ್ಟವಳು, ಹಿಂದೆ ಉಳಿಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೇಳಿದೊಡನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎದ್ದು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋದನು; ರಘುನಾಥ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ರಾಮ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಲೆ ಬಾಗಿ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟನು. ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟರು. ನಾನು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಕಣ್ಣುಗಳ ಮುಂದೆ ನಡೆದವು, ಆದರೂ ನನ್ನ ಅದೃಷ್ಟವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಾಣ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನಂತಹ ಮಗನಿಗೆ ನಾನು ತಾಯಿ, ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ನನಗೆ ನಾಚಿಕೆ ಇಲ್ಲ. ರಾಜ ಬದುಕುವುದನ್ನೂ ಸಾಯುವುದನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲವನು; ನನ್ನ ಹೃದಯ ನೂರು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಕಠಿಣವಾದದ್ದು.

ದೋಹಾ 166

कौसल्या के बचन सुनि भरत सहित रनिवास।ब्याकुल बिलपत राजगृह मानहुँ सोक नेवासु।।⁠166।।

kausalyā ke bacana suni bharata sahita ranivāsa |byākula bilapata rājagṛha mānahũ soka nevāsu ||⁠166||

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಭರತನು ಮತ್ತು ಅರಮನೆಯ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು; ರಾಜಗೃಹವೇ ಶೋಕದ ನಿವಾಸವಾಗಿ ತೋರಿತು.

ಚೌಪಾಯಿ 167.1-4

बिलपहिं बिकल भरत दोउ भाई।कौसल्याँ लिए हृदयँ लगाई।।

भाँति अनेक भरतु समुझाए।कहि बिबेकमय बचन सुनाए।।

भरतहुँ मातु सकल समुझाईं।कहि पुरान श्रुति कथा सुहाईं।।

छल बिहीन सुचि सरल सुबानी।बोले भरत जोरि जुग पानी।।

जे अघ मातु पिता सुत मारें।गाइ गोठ महिसुर पुर जारें।।

जे अघ तिय बालक बध कीन्हें।मीत महीपति माहुर दीन्हें।।

जे पातक उपपातक अहहीं।करम बचन मन भव कबि कहहीं।।

ते पातक मोहि होहुँ बिधाता।जौं यहु होइ मोर मत माता।।

bilapahiṁ bikala bharata dou bhāī |kausalyā̃ lie hṛdayã lagāī ||

bhā̃ti aneka bharatu samujhāe |kahi bibekamaya bacana sunāe ||

bharatahũ mātu sakala samujhāīṁ |kahi purāna śruti kathā suhāīṁ ||

chala bihīna suci sarala subānī |bole bharata jori juga pānī ||

je agha mātu pitā suta māreṁ |gāi goṭha mahisura pura jāreṁ ||

je agha tiya bālaka badha kīnheṁ |mīta mahīpati māhura dīnheṁ ||

je pātaka upapātaka ahahīṁ |karama bacana mana bhava kabi kahahīṁ ||

te pātaka mohi hohũ bidhātā |jauṁ yahu hoi mora mata mātā ||

ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಾದ ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನ ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು; ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅವರನ್ನು ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಅವಳು ಭರತನನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದಳು; ವಿವೇಕದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದಳು. ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರೂ ಭರತನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದರು; ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವೇದಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸುಂದರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಭರತ ತನ್ನ ಎರಡು ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಮೋಸವಿಲ್ಲದ, ಪವಿತ್ರ, ಸರಳ, ಸುಂದರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದನು. ತಾಯಿ, ತಂದೆ ಅಥವಾ ಮಗನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಬರುವ ಪಾಪಗಳು, ಹಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗೋಶಾಲೆಯನ್ನು ಸುಡುವುದರಿಂದ ಬರುವ ಪಾಪ, ಅಥವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ನಗರವನ್ನು ಸುಡುವುದರಿಂದ ಬರುವ ಪಾಪ, ಹೆಣ್ಣು ಅಥವಾ ಮಗುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಬರುವ ಪಾಪಗಳು, ಅಥವಾ ಸ್ನೇಹಿತನಿಗೆ ಅಥವಾ ರಾಜನಿಗೆ ವಿಷ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಬರುವ ಪಾಪ, ಕವಿಗಳು ಕರ್ಮ, ವಾಕ್, ಮನಸ್ಸು ಇವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಎಲ್ಲ ಮಹಾಪಾಪಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಪಾತಕಗಳು, ಇದು ನನ್ನ ಸಲಹೆ ಆಗಿದ್ದರೆ, ಆ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ನನಗೇ ಆಗಲಿ, ಓ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತಾ, ತಾಯೇ.

ದೋಹಾ 167

जे परिहरि हरि हर चरन भजहिं भूतगन घोर।तेहि कइ गति मोहि देउ बिधि जौं जननी मत मोर।।⁠167।।

je parihari hari hara carana bhajahiṁ bhūtagana ghora |tehi kai gati mohi deu bidhi jauṁ jananī mata mora ||⁠167||

ಹರಿ ಮತ್ತು ಹರರ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊರೆದು, ಭಯಂಕರವಾದ ಭೂತಗಣಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ಪಡೆಯುವ ಗತಿಯನ್ನು, ಇದು ನನ್ನ ಸಲಹೆಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮ ನನಗೆ ಕೊಡಲಿ, ತಾಯೀ.

ಚೌಪಾಯಿ 168.1-4

बेचहिं बेदु धरमु दुहि लेहीं।पिसुन पराय पाप कहि देहीं।।

कपटी कुटिल कलहप्रिय क्रोधी।बेद बिदूषक बिस्व बिरोधी।।

लोभी लंपट लोलुपचारा।जे ताकहिं परधनु परदारा।।

पावौं मैं तिन्ह के गति घोरा।जौं जननी यहु संमत मोरा।।

जे नहिं साधुसंग अनुरागे।परमारथ पथ बिमुख अभागे।।

जे न भजहिं हरि नरतनु पाई।जिन्हहि न हरि हर सुजसु सोहाई।।

तजि श्रुतिपंथु बाम पथ चलहीं।बंचक बिरचि बेष जगु छलहीं।।

तिन्ह कै गति मोहि संकर देऊ।जननी जौं यहु जानौं भेऊ।।

becahiṁ bedu dharamu duhi lehīṁ |pisuna parāya pāpa kahi dehīṁ ||

kapaṭī kuṭila kalahapriya krodhī |beda bidūṣaka bisva birodhī ||

lobhī laṁpaṭa lolupacārā |je tākahiṁ paradhanu paradārā ||

pāvauṁ maiṁ tinha ke gati ghorā |jauṁ jananī yahu saṁmata morā ||

je nahiṁ sādhusaṁga anurāge |paramāratha patha bimukha abhāge ||

je na bhajahiṁ hari naratanu pāī |jinhahi na hari hara sujasu sohāī ||

taji śrutipaṁthu bāma patha calahīṁ |baṁcaka biraci beṣa jagu chalahīṁ ||

tinha kai gati mohi saṁkara deū |jananī jauṁ yahu jānauṁ bheū ||

ವೇದವನ್ನು ಮಾರುವವರು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂಡುವವರು, ಪರರ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಪಾಪಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ನಿಂದಿಸುವವರು; ಮೋಸಗಾರರು, ವಕ್ರಮಾರ್ಗದವರು, ಜಗಳವನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವವರು, ಕೋಪಿಷ್ಠರು, ವೇದಗಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವವರು, ಪ್ರಪಂಚದ ಶತ್ರುಗಳು; ಲೋಭಿಗಳು, ಕಾಮುಕರು, ಭೋಗಾಸಕ್ತರು, ಪರಧನ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಣ್ಣಿಂದ ನೋಡುವವರು; ಈ ಪಿತೂರಿ ನನ್ನ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಿಂದ ನಡೆದಿದ್ದರೆ, ಅಮ್ಮಾ, ನಾನು ಅವರ ಘೋರ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ; ಸಾಧುಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವಿಲ್ಲದವರು, ಪರಮಾರ್ಥದ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸುವ ಅಭಾಗ್ಯರು; ಮಾನವ ದೇಹ ಪಡೆದು ಹರಿಯನ್ನು ಭಜಿಸದವರು, ಹರಿ ಹರರ ಕೀರ್ತಿ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದವರು; ವೇದಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಪ್ಪು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವರು, ಮೋಸದ ವೇಷಧಾರಣೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ವಂಚಿಸುವವರು; ಈ ಪಿತೂರಿಯ ರಹಸ್ಯ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ಅಮ್ಮಾ, ಶಂಕರನು ನನಗೆ ಅವರ ಗತಿಯನ್ನು ಕೊಡಲಿ.

ದೋಹಾ 168

मातु भरत के बचन सुनि साँचे सरल सुभायँ।कहति राम प्रिय तात तुम्ह सदा बचन मन कायँ।।⁠168।।

mātu bharata ke bacana suni sā̃ce sarala subhāyã |kahati rāma priya tāta tumha sadā bacana mana kāyã ||⁠168||

ಭರತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸತ್ಯವಾದ, ಸರಳವಾದ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ತಾಯಿ ಹೇಳಿದಳು: ಪ್ರಿಯ ಮಗನೇ, ನೀನು ರಾಮನಿಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಕಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾದವನು.

ಚೌಪಾಯಿ 169.1-4

राम प्रानहु तें प्रान तुम्हारे।तुम्ह रघुपतिहि प्रानहु तें प्यारे।।

बिधु बिष चवै स्रवै हिमु आगी।होइ बारिचर बारि बिरागी।।

भएँ ग्यानु बरु मिटै न मोहू।तुम्ह रामहि प्रतिकूल न होहू।।

मत तुम्हार यहु जो जग कहहीं।सो सपनेहुँ सुख सुगति न लहहीं।।

अस कहि मातु भरतु हियँ लाए।थन पय स्रवहिं नयन जल छाए।।

करत बिलाप बहुत यहि भाँती।बैठेहिं बीति गइ सब राती।।

बामदेउ बसिष्ठ तब आए।सचिव महाजन सकल बोलाए।।

मुनि बहु भाँति भरत उपदेसे।कहि परमारथ बचन सुदेसे।।

rāma prānahu teṁ prāna tumhāre |tumha raghupatihi prānahu teṁ pyāre ||

bidhu biṣa cavai sravai himu āgī |hoi bāricara bāri birāgī ||

bhaẽ gyānu baru miṭai na mohū |tumha rāmahi pratikūla na hohū ||

mata tumhāra yahu jo jaga kahahīṁ |so sapanehũ sukha sugati na lahahīṁ ||

asa kahi mātu bharatu hiyã lāe |thana paya sravahiṁ nayana jala chāe ||

karata bilāpa bahuta yahi bhā̃tī |baiṭhehiṁ bīti gai saba rātī ||

bāmadeu basiṣṭha taba āe |saciva mahājana sakala bolāe ||

muni bahu bhā̃ti bharata upadese |kahi paramāratha bacana sudese ||

ರಾಮರು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ನಿಮಗೆ ಪ್ರಿಯರು; ನೀವು ರಘುಪತಿಯಾದ ರಾಮರಿಗೆ ಆತನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಿಯರು. ಚಂದ್ರನು ವಿಷವನ್ನು ಸುರಿಸಬಹುದು, ಹಿಮದಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಹೊಮ್ಮಬಹುದು; ಜಲಚರವು ನೀರನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಬಹುದು. ಜ್ಞಾನ ಉದಯಿಸಿದ ಮೇಲೂ ಮೋಹ ಕಳೆಯದಿರಬಹುದು; ಆದರೆ ನೀವು ರಾಮರಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲರಾಗಲು ಎಂದಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇದು ನಿಮ್ಮ ಎಣಿಕೆ ಎಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಸುಖವನ್ನಾಗಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಗತಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಪಡೆಯಲಾರರು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ತಾಯಿ ಭರತನನ್ನು ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅಣಿಕೊಂಡಳು; ಅವಳ ಸ್ತನಗಳಿಂದ ಹಾಲು ಸುರಿಯಿತು, ಕಣ್ಣುಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು. ಈ ರೀತಿ ಬಹಳವಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ, ಅಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿದ್ದಾಗ, ಇಡೀ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ಆಗ ವಾಮದೇವ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠರು ಬಂದರು; ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು, ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆಸಿದರು. ಮುನಿ ಭರತನಿಗೆ ಅನೇಕ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶ ನೀಡಿದರು; ಪರಮಾರ್ಥವಾದ ವಚನಗಳನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ಹೇಳಿದರು.

ದೋಹಾ 169

तात हृदयँ धीरजु धरहु करहु जो अवसर आजु।उठे भरत गुर बचन सुनि करन कहेउ सबु साजु।।⁠169।।

tāta hṛdayã dhīraju dharahu karahu jo avasara āju |uṭhe bharata gura bacana suni karana kaheu sabu sāju ||⁠169||

"ಮಗು, ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಧರಿಸು, ಇಂದು ಅವಶ್ಯಕವಾದುದನ್ನು ಮಾಡು." ಗುರುವಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಎದ್ದು ಎಲ್ಲಾ ಏರ್ಪಾಟುಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೇಳಿದನು.

Frequently Asked Questions

परंपरा में भरत-चरित के पाठ से ‘राम-प्रेम में निष्कपटता’, माता-पिता के प्रति धर्मबुद्धि, और संकट में धैर्य-लाभ माना गया है; विशेषतः ‘राम-प्रतिकूलता’ का त्याग और शरणागति-भाव दृढ़ होता है।

सामान्य मानस-परंपरा में शोक-निवारण/धैर्य हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-स्मरण समपुट रूप में जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियावर रामचंद्र की जय’ का आवर्तन भी किया जाता है।

Ask anything about Prakarana 17 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play