Adhyaya 219
खाण्डवदाहे देवविमुखता तथा मयदानवाभयदानम् | Khāṇḍava Burning: Devas Withdraw; Maya Granted Protection
Upa-parva: Khāṇḍava-dāha (The Burning of the Khāṇḍava Forest)
Vaiśaṃpāyana describes the escalation of the Khāṇḍava conflagration: terrified beings—dānavas, rākṣasas, nāgas, and animals—attempt to flee as Kṛṣṇa deploys the radiant cakra in repeated throws that return to his hand, while Arjuna blocks escape routes with dense arrow-fall. The scene emphasizes asymmetry: neither assembled devas nor dānavas achieve victory against Kṛṣṇa–Arjuna, and even Indra becomes unable to halt the burning. A disembodied voice addresses Indra, explaining Takṣaka’s absence (at Kurukṣetra) and declaring Kṛṣṇa and Arjuna to be Nara–Nārāyaṇa, effectively unassailable in combat. After the devas withdraw, the burning continues unchecked; the text dwells on the sensory scale—roars, panic, and the fire’s grisly fuel—before introducing Maya, who flees from Takṣaka’s residence. Agni requests his destruction, and Kṛṣṇa raises the cakra; Maya appeals to Arjuna, who grants safety. Consequently, Kṛṣṇa refrains from killing and Agni does not burn Maya; the chapter closes by noting a small set of exceptions spared amid the wider devastation.
Chapter Arc: वासुदेव (कृष्ण) की अनुमति लेकर भरतश्रेष्ठ अर्जुन अपने कृत्य का वृत्तांत कह-सुनाकर कृष्ण का मत साथ लिये निकल पड़ता है; उधर यादवों की सभा-सुधर्मा में हलचल उठती है। → दारुक कृष्ण के सुवर्णमय रथ को विधिपूर्वक सजाता है; अर्जुन मृगया-व्यपदेश (शिकार का बहाना) लेकर सन्नद्ध होकर प्रस्थान करता है। यादव-महारथी सुधर्मा-सभा में एकत्र होकर अर्जुन के पराक्रम/कृत्य का समाचार सभापाल से सुनते हैं; सैकड़ों सिंहासन, अग्नि-धिष्ण्यों-से दीप्त—सभा का वैभव भी भीतर के उबाल को ढँक नहीं पाता। → बलराम (हलायुध) का रोष फूट पड़ता है—‘अर्जुन का यह व्यतिक्रम असह्य है; आज मैं अकेला ही पृथ्वी को निष्कौरव कर दूँगा।’ मेघ-दुन्दुभि-गर्जना-सा उनका गर्जन सुनकर भोज-वृष्णि-अन्धक सब उनके पीछे हो लेते हैं। → बलराम की मानने योग्य वाणी/निर्णय सुनकर यादव क्षणभर तृष्णीम्भूत हो जाते हैं और ‘साधु, साधु’ कहकर उसकी अनुमोदना करते हैं—सभा एक दिशा में झुक जाती है: प्रतिशोध/दण्ड की तैयारी। → बलराम के नेतृत्व में यादवों का उग्र प्रस्थान—क्या वे अर्जुन पर चढ़ाई करेंगे, या कृष्ण की नीति इस क्रोध को किसी और मार्ग पर मोड़ेगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २६ श्लोक हैं) ऑपनआक्रात बछ। अर: एकोनविशर्त्याधिकद्विशततमो<् ध्याय: यादवोंकी युद्धके लिये तैयारी और अर्जुनके प्रति बलरामजीके क्रोधपूर्ण उद्गार वैशम्पायन उवाच ततः संवादिते तस्मिन्ननुज्ञातो धनंजय: । गतां रैवतके कन्यां विदित्वा जनमेजय
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ครั้นการสนทนานั้นสิ้นสุดลงแล้ว ธนัญชยะ (อรชุน) ได้รับอนุญาตให้ออกเดินทาง และโอ้ชนเมชยะ เขาก็ทราบว่า ธิดาแห่งไรเวตกะได้จากไปแล้ว
Verse 2
वासुदेवाभ्यनुज्ञात: कथयित्वेतिकृत्यताम् कृष्णस्य मतमादाय प्रययौ भरतर्षभ:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เมื่อได้รับอนุญาตจากวาสุเทวะแล้ว และได้กล่าวพร้อมกระทำสิ่งที่ควรกล่าวควรกระทำโดยครบถ้วน ผู้ประเสริฐในหมู่ภารตะก็ออกเดินทาง โดยนำเอาความเห็นอันรอบคอบของกฤษณะติดตัวไป
Verse 3
रथेन काज्चनाड्रेन कल्पितेन यथाविधि । शैब्यसुग्रीवयुक्तेन किड्किणीजालमालिना
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เขาออกเดินทางด้วยราชรถทองคำซึ่งจัดเตรียมตามพิธีแบบแผน ผูกเทียมด้วยม้าชื่อไศพยะและสุครีว และประดับด้วยตาข่ายกระดิ่งเล็ก ๆ พร้อมพวงห้อยอาภรณ์
Verse 4
सर्वशस्त्रोपपन्नेन जीमूतरवनादिना । ज्वलिताग्निप्रकाशेन द्विषतां हर्षघातिना
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ราชรถนั้นพร้อมด้วยศัสตราวุธนานาประการ เสียงครืนครั่นดุจคำรามแห่งเมฆา ส่องประกายดุจเพลิงที่ลุกโชน และเป็นสิ่งที่บั่นทอนความฮึกเหิมของศัตรูทั้งหลาย
Verse 5
संनद्ध:ः कवची खड्गी बद्धगोधाड्गुलित्रवान् । मृगयाव्यपदेशेन प्रययौ पुरुषर्षभ:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เขาสนัดพร้อม สวมเกราะ ถือดาบ และรัดถุงมือป้องกันทำด้วยหนังตัวเงินตัวทอง แล้วออกเดินทางโดยอ้างว่าไปล่าสัตว์—ผู้ประเสริฐในหมู่บุรุษนั้น (อรชุน) ก็จากไป
Verse 6
सुभद्रा त्वथ शैलेन्द्रम भ्यर्च्यैव हि रैवतम् । देवतानि च सर्वाणि ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ครั้นแล้วสุภัทราได้บูชาภูเขาใหญ่ไรเวตะโดยชอบธรรม นอบน้อมแด่เทพทั้งปวง และให้พราหมณ์กล่าวถ้อยคำมงคล.
Verse 7
प्रदक्षिणं गिरे: कृत्वा प्रययौ द्वारकां प्रति । तामभिद्रुत्य कौन्तेय: प्रसह्मारोपयद् रथम् । सुभद्रां चारुसर्वार्ज्ीं कामबाणप्रपीडित:
ครั้นเวียนประทักษิณภูเขาแล้ว นางมุ่งสู่ทวารกา. ขณะนั้นกุนตีบุตร (อรชุน) ผู้ถูกศรแห่งกามเผาผลาญ ได้พุ่งเข้าหาและยกสุภัทราผู้เพรียวพร้อมงดงามขึ้นสู่รถศึกโดยพลัน แม้เป็นการฝืนก็ตาม.
Verse 8
_0 8 दि । सपदधकीट ल्- ० भर न्क “पड ततः स पुरुषव्याप्रस्तामादाय शुचिस्मिताम् | रथेन काज्चनाड्रेन प्रययौ स्वपुरं प्रति
แล้วบุรุษผู้เป็นพยัคฆ์ท่ามกลางมนุษย์นั้น พาสุภัทราผู้แย้มสรวลอันบริสุทธิ์ขึ้นรถที่ประดับทอง แล้วมุ่งสู่เมืองของตน.
Verse 9
दह्वियमाणां तु तां दृष्टवा सुभद्रां सैनिका जना: । विक्रोशन्तो5द्रवन् सर्वे द्वारकामभित: पुरीम्,सुभद्राका अपहरण होता देख समस्त सैनिकगण हल्ला मचाते हुए द्वारकापुरीकी ओर दौड़े गये
ครั้นเห็นสุภัทราถูกพาไป เหล่าทหารและชาวเมืองก็โห่ร้องอื้ออึง แล้วพากันวิ่งไปยังนครทวารกาโดยพร้อมเพรียง.
Verse 10
ते समासाद्य सहिता: सुधर्मामभित: सभाम् | सभापालस्य तत् सर्वमाचख्यु: पार्थविक्रमम्,उन्होंने एक साथ सुधर्मासभामें पहुँचकर सभापालसे अर्जुनके उस साहसपूर्ण पराक्रमका सारा हाल कह सुनाया
คนเหล่านั้นพากันไปถึงท้องพระโรงสุธรรมาพร้อมกัน แล้วกราบทูลผู้รักษาท้องพระโรงถึงเรื่องราวทั้งหมดแห่งวีรกรรมของปารถะ (อรชุน) โดยพิสดาร.
Verse 11
तेषां श्रुव्वा सभापालो भेरीं सांनाहिकी ततः । समाजघ्ने महाघोषां जाम्बूनदपरिष्कृताम्
ครั้นได้ยินถ้อยคำของพวกเขา นายทวารบาลแห่งสภาจึงให้ตีภีรีแห่งการสรรพาวุธเพื่อเรียกระดม—ประดับด้วยทองชัมพูนท—เสียงกึกก้องดุจฟ้าร้อง เพื่อให้ที่ประชุมตื่นรู้และเตรียมพร้อมสู่ศึก
Verse 12
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर उस विवाहसम्बन्धी संदेशपर युधिष्ठिरकी आज्ञा मिल जानेके पश्चात् धनंजयको जब यह मालूम हुआ कि सुभद्रा रैवतक पर्वतपर गयी हुई है
ครั้นได้ยินเสียงนั้น เหล่าวีรชนแห่งเผ่าภชะ วฤษณิ และอันธกะก็เดือดดาลสะท้านใจ ละทิ้งอาหารและน้ำ แล้วพากันกรูกันมาจากทุกทิศ
Verse 13
तत्र जाम्बूनदाड्नि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च । मणिविद्रुमचित्राणि ज्वलिताग्निप्रभाणि च
ณ ที่นั้นมีที่นั่งและแท่นบรรทมปูด้วยผืนรองอันควรแก่การประชัน ประดับมั่งคั่งด้วยทองชัมพูนท ฝังแก้วมณีและปะการัง จึงส่องประกายดุจเปลวเพลิงที่ลุกโชน
Verse 14
भेजिरे पुरुषव्याप्रा वृष्ण्यन्धकमहारथा: । सिंहासनानि शतशो धिष्ण्यानीव हुताशना:
เหล่ามหารถีผู้เป็นพยัคฆ์ในหมู่บุรุษแห่งวฤษณิและอันธกะ ต่างเข้าประทับบนราชบัลลังก์นับร้อย ประหนึ่งไฟหุตาศนะสถิตงามอยู่บนแท่นบูชายัญ
Verse 15
तेषां समुपविष्टानां देवानामिव संनये । आचर्ख्यौ चेष्टितं जिष्णो: सभापाल: सहानुग:,देवसमूहकी भाँति वहाँ बैठे हुए उन यदुवंशियोंके समुदायमें सेवकोंसहित सभापालने अर्जुनकी वह सारी करतूत कह सुनायी
เมื่อเหล่ายาทวะนั่งพร้อมกันในสภาดุจหมู่เทพประชุม นายทวารบาลพร้อมบริวารก็เล่ากิจการทั้งปวงของชิษณุ (อรชุน) อย่างครบถ้วนต่อหน้าที่ประชุม
Verse 16
तच्छुत्वा वृष्णिवीरास्ते मदसंरक्तलोचना: । अमृष्यमाणा: पार्थस्य समुत्पेतुरहंकृता:,यह सुनते ही युद्धोन््मादसे लाल नेत्रोंवाले वृष्णि-वंशी वीर अर्जुनके प्रति अमर्षसे भर गये और गर्वसे उछल पड़े
ครั้นได้ยินดังนั้น เหล่าวีรชนวงศ์วฤษณิ ผู้มีดวงตาแดงฉานด้วยความเมามัวแห่งศึก ก็ทนต่อพารถะ (อรชุน) มิได้; ด้วยทิฐิมานะพองโต จึงผุดลุกขึ้นด้วยโทสะ.
Verse 17
योजयघथ्वं रथानाशु प्रासानाहरतेति च । धनूंषि च महाहाणि कवचानि बृहन्ति च,(वे बड़ी उतावलीसे कहने लगे--) “जल्दी रथ जोतो, फौरन प्रास ले आओ, धनुष तथा बहुमूल्य एवं विशाल कवच लाओ”
พวกเขารีบร้อนออกคำสั่ง—“จงเทียมรถศึกเดี๋ยวนี้! เอาหอกมาโดยพลัน! เอาคันธนูมา และเอาเกราะอันล้ำค่าใหญ่โตมาด้วย!”
Verse 18
सूतानुच्चुक्रुशु: केचिद् रथान् योजयतेति च । स्वयं च तुरगान् केचिदयुञ्जन् हेमभूषितान्
บางพวกตะโกนเรียกสารถีว่า “เทียมรถเร็วเข้า!” อีกพวกหนึ่งด้วยความรีบร้อนก็ลงมือเทียมม้าด้วยตนเอง—ม้าที่ประดับด้วยเครื่องทอง—เข้ากับรถศึก.
Verse 19
रथेष्वानीयमानेषु कवचेषु ध्वजेषु च । अभिक्रन्दे नृवीराणां तदासीत् तुमुलं महत्,रथ, कवच और ध्वजाओंके लाये जाते समय चारों ओर उन नर-वीरोंके कोलाहलसे वहाँ बड़ी भारी तुमुल ध्वनि व्याप्त हो गयी
เมื่อรถศึก เกราะ และธงรบถูกนำเข้ามา เสียงโห่ร้องศึกของวีรชนก็ดังกระหึ่มรอบด้าน จนสถานที่นั้นเต็มไปด้วยเสียงอึกทึกกึกก้องอันใหญ่หลวง.
Verse 20
वनमाली तत: क्षीब:ः कैलासशिखरोपम: । नीलवासा मदोत्सिक्त इदं वचनमब्रवीत्,तदनन्तर कैलासशिखरके समान गौरवर्णवाले नील वस्त्र और वनमाला धारण करनेवाले बलरामजी उन यादवोंसे इस प्रकार बोले---
แล้วต่อมา พระพลราม ผู้สวมพวงมาลัยป่า เมามัวด้วยสุรา นุ่งห่มผ้าสีน้ำเงิน และสง่างามดุจยอดเขาไกรลาส ได้กล่าวถ้อยคำนี้แก่เหล่ายาทวะ.
Verse 21
किमिदं कुरुथाप्रज्ञास्तृष्णीं भूते जनार्दने । अस्य भावमविज्ञाय संक्रुद्धा मोधगर्जिता:
พวกผู้มีปัญญาน้อยเอ๋ย! เมื่อชนารทนะยังนิ่งสงบอยู่ ไฉนพวกเจ้าจึงกระทำเช่นนี้? มิได้รู้เจตนาของท่านกลับโกรธเกรี้ยวลุกโพลง; เสียงคำรามของพวกเจ้านั้นไร้ผลสิ้นดี
Verse 22
एष तावदभिप्रायमाख्यातु स्वं महामति: । यदस्य रुचिरं कर्तु तत् कुरुध्वमतन्द्रिता:
ขอให้ผู้มีปัญญายิ่งนั้นประกาศเจตนาของตนก่อน แล้วสิ่งใดที่ท่านเห็นว่าสมควรและพึงกระทำ จงลงมือทำโดยไม่ประมาท ไม่เกียจคร้าน
Verse 23
ततस्ते तद् वच: श्रुत्वा ग्राह्मुरूपं हलायुधात् । तृष्णीम्भूतास्तत: सर्वे साधु साध्विति चाब्रुवन्,बलरामजीकी यह मानने योग्य बात सुनकर सब यादव चुप हो गये और सब लोग उन्हें साधुवाद देने लगे
ครั้นได้ฟังถ้อยคำอันควรรับจากหะลายุธะ (พระพลราม) ทุกคนก็สงบนิ่ง แล้วพร้อมกันกล่าวว่า “ดีแล้ว ดีแล้ว” เพื่อรับรองคำแนะนำนั้น
Verse 24
सम॑ वचो निशम्यैव बलदेवस्य धीमत: । पुनरेव सभामध्ये सर्वे ते समुपाविशन्,परम बुद्धिमान् बलरामजीके उस वचनको सुननेके साथ ही वे सभी वीर फिर उस सभामें मौन होकर बैठ गये
เมื่อได้ยินถ้อยคำอันสุขุมและพอดีของพระพลเทวผู้มีปัญญา เหล่าวีรชนทั้งปวงก็กลับไปนั่ง ณ ท่ามกลางสภา และสงบนิ่งอีกครั้ง
Verse 25
ततो<ब्रवीद् वासुदेवं वचो राम: परंतप: । किमवागुपविष्टो$सि प्रेक्षमाणो जनार्दन,तदनन्तर परंतप बलरामजी भगवान् श्रीकृष्णसे बोले--जनार्दन! यह सब कुछ देखते हुए भी तुम क्यों मौन होकर बैठे हो?
แล้วพระราม (พระพลราม) ผู้เผาผลาญศัตรู ตรัสแก่พระวาสุเทพว่า “โอ้ชนารทนะ เหตุใดท่านจึงนั่งนิ่ง ก้มพักตร์ เพียงเฝ้ามองเหตุการณ์ทั้งหมดนี้?”
Verse 26
सत्कृतस्त्वत्कृते पार्थ: सर्वैरस्माभिरच्युत । न च सोऊहति तां पूजां दुर्बुद्धि: कुलपांसन:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ อจยุตะ! เพื่อความพอพระทัยของท่าน พวกเราทั้งหมดจึงยกย่องปารถะ (อรชุน) อย่างสูงยิ่ง แต่ชายผู้นั้น—ผู้มีปัญญาวิปริต เป็นมลทินแห่งวงศ์—หาได้คู่ควรแก่การบูชานั้นไม่ และยังไม่อาจเข้าใจหรือรับไว้ซึ่งเกียรติที่มอบให้ได้โดยชอบ”
Verse 27
को हि तत्रैव भुक्त्वान्न॑ भाजनं भेत्तुमहति । मन्यमान: कुले जातमात्मानं पुरुष: क्वचित्,“अपनेको कुलीन माननेवाला कौन ऐसा मनुष्य है, जो जिस बर्तनमें खाये, उसीमें छेद करे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ผู้ใดเล่า เมื่อกินจากภาชนะแล้ว จะสมควรเจาะหรือทำลายภาชนะนั้นเอง? ชายใดที่ถือว่าตนเกิดในตระกูลสูง จะทำเช่นนั้นได้อย่างไร?”
Verse 28
इच्छन्नेव हि सम्बन्ध॑ कृत॑ पूर्व च मानयन् । को हि नाम भवेनार्थी साहसेन समाचरेत्,“सम्बन्धकी इच्छा रहते हुए भी कौन ऐसा कल्याणकामी पुरुष होगा, जो पहलेके उपकारको मानते हुए ऐसा दुःसाहसपूर्ण कार्य करे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ทั้งที่ยังปรารถนาจะรักษาสัมพันธ์ไว้ และทั้งที่ยังยกย่องคุณความดีที่เคยได้รับมาก่อน ชายผู้แสวงหาความผาสุกของตนจริง ๆ จะกระทำการอันบ้าบิ่นเช่นนั้นได้อย่างไร?”
Verse 29
सो5वमन्य तथास्माकमनादृत्य च केशवम् | प्रसहा हृतवानद्य सुभद्रां मृत्युमात्मन:,“उसने हमलोगोंका अपमान और केशवका अनादर करके आज बलपूर्वक सुभद्राका अपहरण किया है, जो उसके लिये अपनी मृत्युके समान है
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “เขาได้ดูหมิ่นพวกเรา และแสดงความไม่เคารพต่อเกศวะ; วันนี้เขายังฉุดสุภัทระไปด้วยกำลัง—การกระทำนั้นสำหรับเขาไม่ต่างจากการเชื้อเชิญความตายมาสู่ตนเอง”
Verse 30
कथं हि शिरसो मध्ये कृतं तेन पं मम । मर्षयिष्यामि गोविन्द पादस्पर्शमिवोरग:,“गोविन्द! जैसे सर्प पैरकी ठोकर नहीं सह सकता, उसी प्रकार मैं उसने जो मेरे सिरपर पैर रख दिया है, उसे कैसे सह सकूँगा?
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ โควินทะ! ข้าจะทนได้อย่างไรกับสิ่งที่เขากระทำ—ประหนึ่งเอาเท้าวางลงกลางศีรษะของข้า? ดุจงูที่ทนการสัมผัสหรือการเหยียบย่ำด้วยเท้าไม่ได้ ฉันใด ข้าก็ทนความอัปยศนี้ไม่ได้ฉันนั้น”
Verse 31
अद्य निष्कौरवामेक: करिष्यामि वसुंधराम् । न हि मे मर्षणीयो5यमर्जुनस्य व्यतिक्रम:,“अर्जुनका यह अन्याय मेरे लिये असहा है। आज मैं अकेला ही इस वसुन्धराको कुरुवंशियोंसे विहीन कर दूँगा”
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “วันนี้เราจะทำให้แผ่นดินนี้ไร้เผ่าคุรุฝ่ายเการพเพียงลำพัง เพราะการล่วงเกินต่ออรชุนนี้ เราไม่อาจอดทนได้”
Verse 32
त॑ तथा गर्जमानं तु मेघदुन्दुभिनि:स्वनम् । अन्वपद्यन्त ते सर्वे भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा
ไวศัมปายนะกล่าวว่า เมื่อได้ยินเสียงคำรามของเขาอันกังวานลึกดุจเสียงฟ้าร้องจากเมฆครึ้มและเสียงกลองศึกดุนทุภี เหล่าวีรชนแห่งเผ่าภชะ วฤษณิ และอันธกะทั้งปวงก็พากันติดตามเขาไปในบัดนั้น
Verse 219
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सुभद्राहरणपर्वणि बलदेवक्रो थे एकोनविंशत्यधिकद्वधिशततमो<5ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะอาทิปัรวะ ในตอนว่าด้วยการพาสุภัทราไป ได้จบลงซึ่งบทที่สองร้อยสิบเก้า อันมีนามว่า “พิโรธของพลราม”
Frequently Asked Questions
The dilemma is the tension between a large-scale, goal-driven action (assisting Agni’s burning) and the ethical force of an explicit protection vow: once Arjuna grants abhaya to Maya, continued lethal action against him becomes impermissible despite prior intent.
Power is portrayed as ethically bounded by speech-acts and commitments: a pledge (abhaya) creates a binding constraint that can override momentum, illustrating how dharma operates through intention, promise, and accountability, not only through outcomes.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-commentary functions indirectly through the aśarīriṇī vāk identifying Kṛṣṇa–Arjuna as Nara–Nārāyaṇa, framing the episode within a larger theological and narrative rationale.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.