Sarga 24

Verse 1

तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देश पालने ।कौशल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ॥१॥

తండ్రి ఆజ్ఞను నెరవేర్చుటకు అతడు దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నాడని చూచి, కన్నీళ్లతో గొంతు బిగుసుకున్న కౌశల్య ధర్మనిష్ఠమైన మాటలు పలికింది।

Verse 2

अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत् ॥२॥

ఎప్పుడూ దుఃఖాన్ని చూడని, ధర్మాత్ముడు, సమస్త జీవులకు మధురంగా పలికే—దశరథుని ద్వారా నా గర్భంలో జన్మించిన రాముడు—చెదరిపోయిన ధాన్యకణాలను ఏరుకొని జీవనం ఎలా సాగించగలడు?

Verse 3

यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते ।कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान्ययम् ॥३॥

ఎవరి సేవకులు, దాసులు రుచికరమైన అన్నాన్ని భుజించేవారో, ఆ ఆధారహీనుడు ఇప్పుడు అడవిలో మూలఫలాలు మాత్రమే తిని ఎలా జీవించగలడు?

Verse 4

कः एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम् ।गुणवान्दयितो राज्ञा राघवो यद्विवास्यते ॥४॥

ఇది విని ఎవరు నమ్మగలరు, ఎవరికీ భయం కలగదు? గుణవంతుడూ రాజుకు ప్రియుడైన రాఘవుడు వనవాసానికి పంపబడుతున్నాడు!

Verse 5

नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन् ।लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि ॥५॥

నిశ్చయంగా లోకంలో కృతాంతుడు (విధి) మహాబలవంతుడు; అన్నిటినీ ఆజ్ఞాపిస్తూ నడిపిస్తున్నాడు. అందుకే లోకానందకరుడైన నీవు, ఓ రామా, అడవికి వెళ్లవలసి వస్తోంది.

Verses 6-8

अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः ।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः ॥६॥चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः ।कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः ॥७॥त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् ।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये ॥८॥

ఓ పుత్రా! నీ దర్శనం లేని వియోగవాయువు దానిని రగిలిస్తుంది; విలాపం, దుఃఖమే ఇంధనం; నా కన్నీళ్లే ఆహుతులు; చింతాబాష్పమే ఘనధూమం. నీ రాక కోసం మనసు తపిస్తూ, అలసిన నిట్టూర్పుల నుంచే పుట్టిన ఈ శోకాగ్ని నన్ను బాగా క్షీణింపజేస్తుంది. నీవు లేని ఈ స్థితిలో, ఈ అతులమైన మహాశోకాగ్ని నన్ను దహించివేస్తుంది—వేసవి వేడిలో జ్వాలాగ్ని ఎండిన గడ్డిని కాల్చినట్లే.

Verse 9

कथं हि धेनु स्स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति ।अहं त्वाऽनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि ॥९॥. ॥

ఆవు తన దూడ వెళ్లుచుండగా ఎలా అనుసరించకుండా ఉంటుంది? అలాగే, కుమారా, నీవు ఎక్కడికి వెళ్తావో అక్కడికే నేను కూడా నిన్ను అనుసరిస్తాను।

Verse 10

तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः ।श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥१०॥

తల్లి అలా పలికిన మాటలు విని, పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాముడు తీవ్ర దుఃఖంలో ఉన్న తల్లిని ఉద్దేశించి ప్రతివచనం పలికాడు।

Verse 11

कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते ।भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति ॥११॥

కైకేయి రాజును మోసగించింది. నేను అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించినప్పుడు, మీరు కూడా ఆయనను విడిచిపెడితే, ఆయన నిశ్చయంగా జీవించలేడు।

Verse 12

भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः ।स भवत्या न कर्तव्यो मनसाऽपि विगर्हितः ॥१२॥

స్త్రీకి భర్తను పరిత్యజించడం నిజంగా క్రూరకర్మ; మనసులోనైనా నిందనీయం అయిన ఆ పని మీరు చేయకూడదు।

Verse 13

यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः ।शुश्रूषा क्रियतां तावत्सहि धर्मस्सनातनः ॥१३॥

నా తండ్రి—భూమికి అధిపతియైన కాకుత్స్థుడు—జీవించి ఉన్నంతవరకు ఆయనకు సేవా-శుశ్రూష చేయండి; ఇదే సనాతన ధర్మం।

Verse 14

एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना ।तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम् ॥१४॥

రాముడు ఇలా పలికినప్పుడు శుభదర్శనమైన కౌశల్యా అత్యంత సంతోషించి, అక్లిష్టకర్ముడైన రామునితో—“తథాస్తు” అని పలికింది.

Verse 15

एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः ।भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥१५॥

ఇలా వినిన ధర్మధారుల్లో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు, తీవ్రమైన దుఃఖంలో మునిగిన తన తల్లిని మరల మాటలతో సంభోదించాడు.

Verse 16

मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः ।राजा भर्ता गुरु श्श्रेष्ठस्सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥१६॥

నాతోను మీతోను తండ్రి వాక్యము తప్పక నెరవేర్చవలెను. ఆయన రాజు, భర్తా-రక్షకుడు, గురువు, శ్రేష్ఠుడు—మన అందరికీ ఈశ్వరుడూ ప్రభువూ.

Verse 17

इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च ।वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव ॥१७॥

ఈ మహారణ్యంలో తొమ్మిది మరియు ఐదు—అంటే పద్నాలుగు సంవత్సరాలు విహరిస్తూ, నేను పరమానందంతో మీ వాక్యానికి స్థిరంగా నిలుస్తాను.

Verse 18

एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा ।उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला ॥१८॥

రాముడు ఇలా పలికినప్పుడు, పుత్రవాత్సల్యముగల కౌశల్యా పరమార్తురాలై, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో తన ప్రియపుత్రునితో పలికింది.

Verse 19

आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम् ।नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा ॥१९॥यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया ।

హే రామా, ఈ సపత్నుల మధ్య నివసించడం నాకు సహ్యము కాదు. హే కాకుత్స్థవంశజా, తండ్రి ఆజ్ఞను గౌరవించి నీవు వనానికి వెళ్లాలని నిశ్చయించుకున్నావంటే, నన్ను కూడా వనానికి తీసుకుపో—అరణ్య మృగిణిలా।

Verse 20

तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥२०॥जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च

ఆమె అలా ఏడుస్తుండగా చూసి రాముడూ కన్నీరు పెట్టుకొని ఇలా పలికెను—“స్త్రీ జీవించి ఉన్నంతవరకు ఆమెకు భర్తే దైవము, భర్తే అధికారి ప్రభువు.”

Verse 21

भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः ।न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता ॥२१॥

ఈ రోజు నీపై, నాపై కూడా రాజే సమర్థుడైన ప్రభువుగా అధికారము కలిగివున్నాడు. ఆ జ్ఞానవంతుడైన ప్రజానాథ రాజు ఉన్నంతవరకు మనము అనాథలు కాము.

Verse 22

भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतस्सदा ॥२२॥

భరతుడూ ధర్మాత్ముడు, సమస్త జీవులకు ప్రియంగా పలికేవాడు; అతడు ఎల్లప్పుడూ ధర్మంలో రతుడైనవాడు కనుక, నిశ్చయంగా నీకు అనుగుణంగా ప్రవర్తిస్తాడు.

Verse 23

यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः ।श्रमं नावाप्नुयात्किञ्चिदप्रमत्ता तथा कुरु ॥२३॥

నేను వెళ్లిపోయిన తరువాత పుత్రశోకంతో రాజుకు స్వల్పమైనా శ్రమ గాని బాధ గాని కలగకుండా—నీవు అప్రమత్తంగా అలాగే చేయుము।

Verse 24

दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत् ।राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता ॥२४॥

ఈ శోకం నిజంగా దారుణమైనది—ఇది ఆయనను నాశనం చేయకుండా నీవు అలా ప్రవర్తించుము. సమాహిత మనస్సుతో వృద్ధ రాజుకు ఎల్లప్పుడూ హితం చేయుము।

Verse 25

व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा ।भर्तारं नानुवर्तेत सा तु पापगतिर्भवेत् ॥२५॥

వ్రత ఉపవాసాలలో నిమగ్నమైన పరమోత్తమ స్త్రీయైనా భర్తను అనుసరించకపోతే ఆమె పాపగతిని పొందుతుంది।

Verse 26

भर्तु श्शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम् ।अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात् ॥२६॥

భర్తకు శుశ్రూష చేయుటవలన స్త్రీ ఉత్తమ స్వర్గాన్ని పొందుతుంది—ఆమె నమస్కారాలు చేయకపోయినా, దేవపూజను విడిచినదైనా।

Verse 27

शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता ।एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः ॥२७॥

భర్తకు ప్రియమూ హితమూ కలిగించుటలో నిమగ్నమై, పతివ్రత అయిన స్త్రీ భర్త సేవనే చేయవలెను. ఇదే ధర్మము—ప్రాచీనకాలమునుండి లోకములో దర్శింపబడినది, వేదములో శ్రుతమైనది, స్మృతులలో స్థిరంగా ప్రతిపాదితమైనది.

Verse 28

अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः ।पूज्यास्ते मत्कृते देवि बाह्मणाश्चैव सुव्रताः ॥२८॥

హే దేవి! నా నిమిత్తం నీవు ఎల్లప్పుడూ అగ్నికార్యములలో పుష్పములతో దేవతలను పూజించవలెను; అలాగే సువ్రతులైన బ్రాహ్మణులను కూడా యథావిధిగా సత్కరించవలెను.

Verse 29

एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी ।नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता ॥२९॥

నా పునరాగమనాన్ని ఆకాంక్షిస్తూ ఈ విధంగా కాలాన్ని వేచియుండుము—సంయమంతో ఉండుము, ఆహారంలో నియమం పాటించుము, భర్త సేవలో నిమగ్నమై ఉండుము.

Verse 30

प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति ।यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् ॥३०॥

నేను తిరిగి వచ్చినప్పుడు నీవు నీ పరమ కోరికను పొందుదువు—ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడైన నా తండ్రి అప్పటివరకు జీవితం నిలుపుకొనిన యెడల.

Verse 31

एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत् ॥३१॥

రాముడు ఇలా పలికినప్పుడు, కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో, కుమారశోకంతో బాధపడుతున్న కౌశల్య రామునితో ఈ వాక్యములు పలికింది.

Verse 32

गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक ।विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः ॥३२॥

పుత్రా, ప్రయాణానికి నీ బుద్ధి సుదృఢంగా స్థిరపడింది; దానిని నేను మరల్చలేను. వీరా, కాలవిధి నిజంగా దురతిక్రమ్యము.

Verse 33

गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः ।पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतव्यथा ॥३३॥

పుత్రా, ఏకాగ్రచిత్తంతో వెళ్ళు; సర్వేశ్వరుడు నీకు ఎల్లప్పుడూ మంగళం కలుగజేయుగాక. నీవు తిరిగి వచ్చినప్పుడే నా వ్యథ తొలగును.

Verse 34

प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते ।पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं सुखम् ॥३४॥

మహాభాగా, నీవు కృతార్థుడై, వ్రతాన్ని ఆచరించి పూర్తి చేసి, పితృఋణం తీర్చుకొని తిరిగివచ్చినప్పుడు నేను పరమసుఖాన్ని పొందుదును.

Verse 35

कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि ।यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य राघव ॥३५॥

పుత్రా, రాఘవా, ఈ లోకంలో కృతాంతుని గతి ఎల్లప్పుడూ అచింత్యము; అతడే నా మాటలను త్రుంచి నిన్ను ముందుకు నడిపిస్తున్నాడు.

Verse 36

गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः ।नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना वाक्येन चारुणा ॥३६॥

ఓ మహాబాహో! ఇప్పుడు వెళ్ళి క్షేమంగా తిరిగి రా. తిరిగి వచ్చాక, ఓ పుత్రా, మృదువైన మధుర వాక్యాలతో నన్ను మళ్లీ ఆనందింపజేయి.

Verse 37

अपीदानीं स कालस्स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः ।यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम् ॥३७॥

ఆ సమయం ఇప్పుడే వస్తే ఎంత బాగుండును—నీవు అడవినుంచి మళ్లీ తిరిగి వచ్చే రోజు, ఓ ప్రియ పుత్రా—అప్పుడు జటలు, వల్కలము ధరించిన నిన్ను నేను చూడగలుగుతాను.

Verse 38

तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा ।उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी ॥३८॥

అప్పుడు దేవి రాముడు వనవాసానికి దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నాడని చూసి, పరమ ఏకాగ్రచిత్తంతో శుభలక్షణయుక్తమైన వాక్యాలు పలికింది; అతని క్షేమార్థం స్వస్త్యయన మంగళకర్మలను నిర్వహించాలని ఆకాంక్షించింది।