Previous Verse
Next Verse

Shloka 10

कौशल्यारामसंवादः

Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma

तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः।श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्।।2.24.10।।

tathā nigaditaṃ mātrā tad vākyaṃ puruṣarṣabhaḥ | śrutvā rāmo ’bravīd vākyaṃ mātaraṃ bhṛśa-duḥkhitām ||

తల్లి అలా పలికిన మాటలు విని, పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాముడు తీవ్ర దుఃఖంలో ఉన్న తల్లిని ఉద్దేశించి ప్రతివచనం పలికాడు।

तथाthus, in that manner
तथा:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formअव्यय (indeclinable adverb)
निगदितम्spoken, uttered
निगदितम्:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Rootni+gad (धातु)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
मात्राby the mother
मात्रा:
Kartṛ (कर्ता)
TypeNoun
Rootmātṛ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण/Instrumental), एकवचन
तत्-वाक्यम्those words / that statement
तत्-वाक्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottat (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + vākya (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (षष्ठी-तत्पुरुष: 'तस्य वाक्यम्'); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
पुरुषर्षभःbest among men
पुरुषर्षभः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootpuruṣa (प्रातिपदिक) + ṛṣabha (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (कर्मधारय-प्राय: 'पुरुषेषु ऋषभः'); पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootśru (धातु)
Formकृदन्त; त्वान्त (absolutive/ल्यप्), अव्ययभाव
रामःRama
रामः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootrāma (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अब्रवीत्said, spoke
अब्रवीत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootbrū (धातु)
Formलङ्-लकार (imperfect/past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
वाक्यम्words, a statement
वाक्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvākya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
मातरम्to (his) mother
मातरम्:
Sampradāna/Āmantrita (सम्प्रदान/आमन्त्रित-प्रति)
TypeNoun
Rootmātṛ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
भृश-दुःखिताम्deeply sorrowful
भृश-दुःखिताम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootbhṛśa (अव्यय) + duḥkhita (प्रातिपदिक; कृदन्त-प्राय)
Formकर्मधारयसमास; स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying 'मातरम्')

At these words of his mother who was deeply afflicted Rama, best among men replied:

R
Rāma
K
Kauśalyā

FAQs

Dharma includes responding to grief with composed, responsible speech—Rāma does not react impulsively but answers with moral purpose.

After Kauśalyā speaks to him in sorrow, the narrative turns to Rāma’s reply, setting up his dharmic reasoning.

Rāma’s steadiness and gentleness (dhairya and dayā) in consoling a suffering parent.