Adhyaya 171
नारायणास्त्र-शमनं द्रौणि-प्रहारश्च (Pacification of the Nārāyaṇāstra and Drauni’s Renewed Assault)
Upa-parva: Nārāyaṇāstra-pratīhāra (Pacification of the Nārāyaṇāstra) Episode
Sañjaya reports that Arjuna, seeing Bhīma engulfed by Aśvatthāman’s weapon-force, veils the field with the Vāruṇāstra to blunt the radiance and render Bhīma difficult to perceive. The Nārāyaṇāstra’s pressure induces panic and disarray; Arjuna and Kṛṣṇa urgently move to Bhīma and enforce the prescribed protocol—disarmament and withdrawal from active resistance—so the weapon’s destructive agency does not intensify. Kṛṣṇa admonishes Bhīma’s refusal to desist and compels him down from the chariot; once weapons are abandoned, the astra pacifies and the directions clear, restoring composure to forces and animals. Duryodhana urges Aśvatthāman to redeploy the astra, but Aśvatthāman explains its non-repeatability and the danger of rebound upon the user, noting that Kṛṣṇa has already applied the proper countermeasure. Combat then resumes in conventional mode: Aśvatthāman, enraged by his father’s death, charges Dhṛṣṭadyumna, exchanges volleys, disables his chariot elements, and routs Pāñcāla units. Sātyaki attacks, is gravely wounded and withdrawn; Aśvatthāman continues striking multiple opponents, felling key warriors and pressing the Pāṇḍava-aligned host into flight.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—रणभूमि में नकुल अपनी तीव्रता से शत्रु-वाहिनी को रौंदते हुए आगे बढ़ते हैं, और उनके सामने सौबलराज शकुनि आ खड़ा होता है। → पुराने वैर से बँधे दोनों वीर एक-दूसरे के वध की आकांक्षा से, समान कौशल का प्रदर्शन करते हुए, बाण-वर्षा से बाण-वर्षा का उत्तर देते हैं—जैसे नकुल छोड़ते हैं, वैसे ही शकुनि भी ‘शिक्षा संदर्शयन्’ युद्ध-विद्या दिखाता है। उधर शिखण्डी और कृपाचार्य का घोर संग्राम भी साथ-साथ भड़कता है; रथ, घोड़े, पैदल—सब दिशाओं में धूल और अंधकार फैलाते हैं। → नकुल के प्रहारों से शकुनि की स्थिति डगमगाती है; ‘विसंज्ञ निपतित’ श्याल को गिरा देख कौरव-पक्ष में क्षणिक स्तब्धता छा जाती है। उसी उन्मादित क्षण में कृपाचार्य क्रोध से दारुण शक्ति फेंकते हैं—और शिखण्डी के साथ उनका युद्ध प्रलय-सा उग्र हो उठता है। → युद्ध का विस्तार इतना बढ़ता है कि रात्रि भी प्रदीपों से दिन-सी हो जाती है; धूल और तम से ढँकी दिशाएँ फिर प्रकाश से चमक उठती हैं। पर उस प्रकाश में भी कोलाहल ऐसा कि योद्धा ‘मैं कौन हूँ’ तक नहीं जान पाते—स्व-चेतना रण-उन्माद में गल जाती है। → प्रदीप्त रात्रि में युद्ध थमता नहीं; पृथ्वी पैदल सैनिकों की धमक से भयभीत-सी काँपती रहती है—अगले क्षण किसका पतन होगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
अतड-४--क+ एकोनसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: नकुलके द्वारा शकुनिकी पराजय तथा शिखण्डी और कृपाचार्यका घोर युद्ध संजय उवाच नकुलं॑ रभसं युद्धे निघ्नन्तं वाहिनीं तव । अभ्ययात् सौबल: क्रुद्धस्तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्
సంజయుడు పలికెను—రాజా! వేగశాలియైన నకులుడు యుద్ధంలో నీ సేనను సంహరిస్తుండగా, కోపంతో మండిన సౌబలుడు (సుబలపుత్రుడు) శకుని ఎదురుగా వచ్చి—“నిలువు! నిలువు!” అని అరిచెను.
Verse 2
कृतवैरौ तु तौ वीरावन्योन्यवधकाड्क्षिणौ । शरै: पूर्णायतोत्सूष्टैरन्योन्यमभिजष्नतु:
ఆ ఇద్దరు వీరులు ముందే పరస్పర వైరం కట్టుకొని, ఒకరినొకరు సంహరించాలనే తపనతో, పూర్తిగా విల్లు లాగి విడిచిన బాణాలతో పరస్పరం గాయపరచసాగారు.
Verse 3
यथैव नकुलो राजन् शरवर्षाण्यमुज्चत । तथैव सौबलश्चापि शिक्षां संदर्शयन् युधि,राजन्! नकुल जैसे-जैसे बाणोंकी वर्षा करते, शकुनि भी वैसे-ही-वैसे युद्धविषयक शिक्षाका प्रदर्शन करता हुआ बाण छोड़ता था
రాజా! నకులుడు ఎలా బాణవర్షం కురిపించాడో, అలాగే సౌబలుడు (శకుని) కూడా యుద్ధంలో తన విద్యా-నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తూ బాణాలను విడిచెను।
Verse 4
तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा । व्यराजेतां महाराज श्वाविधौ शललैरिव,महाराज! वे दोनों शूरवीर समरांगणमें बाणरूपी कंटकोंसे युक्त होकर काँटेदार शरीरवाले साहीके समान सुशोभित हो रहे थे
మహారాజా! ఆ ఇద్దరు వీరులు సమరంలో బాణరూప కంటకాలతో నిండిపోయి, శలాకలతో కప్పబడిన రెండు ముళ్లపందుల వలె ప్రకాశించిరి।
Verse 5
रुक्मपुड्खैरजिद्ाग्रै: शरैश्छिन्नतनुच्छदौ । रुधिरौघपरिक्लिन्नौ व्यभ्राजेतां महामृथे
సువర్ణపక్షాలతో, అచలమైన సూటి అగ్రభాగముల గల బాణములతో వారి ఇద్దరి కవచాలు, ఆవరణాలు చినిగిపోయెను. రక్తధారలతో తడిసిపోయినప్పటికీ, ఆ మహాసమరంలో వారు ఇద్దరూ స్వర్ణసమానమైన విచిత్ర కాంతితో ప్రకాశించిరి।
Verse 6
तपनीयनिभौ चित्रौ कल्पवृक्षाविव द्रुमौ । किंशुकाविव चोत्फुल्लो प्रकाशेते रणाजिरे
తప్తసువర్ణసమానంగా దీప్తిమంతులై, విచిత్ర శోభతో కూడిన ఆ ఇద్దరు రణాజిరంలో రెండు కల్పవృక్షాల వలె ప్రకాశించిరి; పూర్తిగా వికసించిన రెండు కింశుక (పలాశ) వృక్షాల వలె వెలిగిరి।
Verse 7
तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा । व्यराजेतां महाराज कण्टकैरिव शाल्मली,महाराज! जैसे काँटोंसे सेमरका वृक्ष सुशोभित होता है, उसी प्रकार वे दोनों शूरवीर समरभूमिमें बाणरूपी कंटकोंसे युक्त दिखायी देते थे
మహారాజా! ఆ ఇద్దరు శూరులు సమరభూమిలో బాణరూప కంటకాలతో నిండిపోయి, ముళ్లతో శోభించే శాల్మలి (సీమర) వృక్షంలా ప్రకాశించిరి।
Verse 8
सुजिह्दां प्रेक्षमाणी च राजन् विवृतलोचनौ । क्रोधसंरक्तनयनौ निर्दहन्तौ परस्परम्
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! వారు కన్నులు విప్పి, కోపంతో ఎర్రబడిన నేత్రాలతో, పరస్పరం ఒకరినొకరు అలా గట్టిగా చూశారు—నిజంగా కాల్చివేయబోతున్నట్లుగా.
Verse 9
श्यालस्तु तव संक्रुद्धो माद्रीपुत्रं हसन्निव । कर्णिनिकेन विव्याध हृदये निशितेन ह
సంజయుడు అన్నాడు—తీవ్ర కోపంతో ఉప్పొంగి, నవ్వుతున్నట్టుగా, మీ బావ కర్ణినీ అనే పదునైన బాణంతో మాద్రీపుత్రుడు నకులుని హృదయదేశంలో గాయపరిచాడు.
Verse 10
नकुलस्तु भृशं विद्ध: श्यालेन तव धन्विना । निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चाविशन्महत्,आपके धनुर्धर सालेके द्वारा अत्यन्त घायल किये हुए नकुल रथके पिछले भागमें बैठ गये और भारी मूर्च्छामें पड़ गये
సంజయుడు అన్నాడు—మీ ధనుర్ధర బావ చేత తీవ్రంగా గాయపడిన నకులుడు రథపు వెనుక భాగంలో కూలి కూర్చున్నాడు; అతనిని ఘోరమైన మూర్ఛ ఆవరించింది.
Verse 11
अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्टवा शत्रुं तथागतम् । ननाद शकुनी राजंस्तपान्ते जलदो यथा
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! తన అత్యంత వైరి, అహంకారంతో ఉన్న శత్రువు అలా పడివుండటం చూసి శకుని గ్రీష్మాంతంలో గర్జించే వర్షమేఘంలా ఘోరంగా గర్జించాడు.
Verse 12
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां नकुल: पाण्डुनन्दन: । अभ्ययात् सौबल भूयो व्यात्तानन इवान्तक:,इतनेमें ही पाण्डुनन्दन नकुल होशमें आकर मुँह बाये हुए यमराजके समान पुनः सुबलपुत्रका सामना करनेके लिये आगे बढ़े
సంజయుడు అన్నాడు—అనంతరం స్పృహ తిరిగి పొందిన పాండునందనుడు నకులుడు, నోరు విప్పిన యముడిలా, మళ్లీ సౌబలపుత్రుని ఎదుర్కొనడానికి ముందుకు దూసుకెళ్లాడు.
Verse 13
संक्रुद्ध: शकुनिं षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ | पुनश्चैनं शतेनैव नाराचानां स्तनान्तरे,भरतश्रेष्ठ! इन्होंने कुपित होकर शकुनिको साठ बाणोंसे घायल कर दिया। फिर उसकी छातीमें इन्होंने सौ नाराच मारे
భరతశ్రేష్ఠా! కోపంతో అతడు శకునిని అరవై బాణాలతో గాయపరిచెను. మరల అతని వక్షస్థలంలో వంద నారాచ బాణాలను దించెను.
Verse 14
अथास्य सशरं चापं मुष्टिदेशेडच्छिनत् तदा । ध्वजं च त्वरितं छित्त्वा रथाद् भूमावपातयत्
అప్పుడు అతని చేతి పట్టు దగ్గర బాణంతో కూడిన ధనుస్సును క్షణంలోనే కోసివేశెను. అలాగే ధ్వజాన్ని కూడా త్వరగా తెగదెంపి రథం నుండి నేలపై పడవేశెను.
Verse 15
तत्पश्चात् नकुलने शकुनिके बाणसहित धनुषको मुट्ठी पकड़नेकी जगहसे काट दिया और तुरंत ही उसकी ध्वजाको भी काटकर रथसे भूमिपर गिरा दिया ।।
ఆపై పాండునందనుడైన నకులుడు శకుని ధనుస్సును బాణంతో కూడి చేతి పట్టు దగ్గరే కోసివేసి, వెంటనే అతని ధ్వజాన్ని కూడా తెగదెంపి రథం నుండి నేలపై పడవేశెను. తరువాత నకులుడు ఒకే ఒక్క తೀಕ್ಷ్ణమైన, పసుపు వర్ణమైన, పదునైన విశిఖంతో శకుని తొడను ఛేదించెను.
Verse 16
सो5तिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत्
మహారాజా! అతడు తీవ్రంగా గాయపడినప్పటికీ రథాసనంపై కూర్చుండెను.
Verse 17
त॑ विसंज्ञ निपतितं दृष्टवा श्यालं तवानघ
హే అనఘా! నీ బావ (శ్యాలుడు) స్పృహతప్పి పడిపోయినదాన్ని చూసి…
Verse 18
ततः संचुक्रुशुः पार्था ये च तेषां पदानुगा:
అప్పుడు పృథాపుత్రులైన పాండవులు మరియు వారి అనుచరులు గొప్పగా విజయనాదం చేశారు. యుద్ధభూమిలో శత్రువును జయించి, కోపాగ్నితో మండుతున్న శత్రుతాపి నకులుడు తన సారథితో అన్నాడు— “సూతా! నన్ను ద్రోణాచార్యుని సేన వైపు నడిపించు.”
Verse 19
निर्जित्य च रणे शत्रुं नकुल: शत्रुतापन: । अब्रवीत् सारथिं क्रुद्धों द्रोणानीकाय मां वह
యుద్ధంలో శత్రువును జయించిన శత్రుతాపి నకులుడు కోపంతో సారథితో అన్నాడు— “సారథీ! నన్ను ద్రోణుని వ్యూహం వైపు నడిపించు.” ఆపై కుంతీపుత్రుడు తన అనుచరులతో కలిసి ఘోర సింహనాదం చేసి ప్రత్యర్థిని సవాలు చేశాడు.
Verse 20
तस्य तद्ू वचन श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्थ सारथि: । प्रायात् तेन तदा राजन् यत्र द्रोणो व्यवस्थित:,राजन! माद्रीकुमारका वह वचन सुनकर सारथि उस रथके द्वारा जहाँ द्रोणाचार्य खड़े थे, वहाँ तत्काल जा पहुँचा
రాజా! మాద్రీపుత్రుని ఆ మాటలు విని, అతని సారథి ఆ రథాన్ని వెంటనే నడిపించి ద్రోణుడు యుద్ధవ్యవస్థలో నిలిచిన చోటికి తీసుకెళ్లాడు.
Verse 21
शिखण्डिनं तु समरे द्रोणप्रेप्सुं विशाम्पते । कृप: शारद्वतो यत्त: प्रत्यगच्छत् सवेगित:
ప్రజానాథా! సమరంలో ద్రోణునితో యుద్ధం చేయాలని ఉత్సుకుడైన శిఖండిని ఎదుర్కొనడానికి శారద్వతపుత్రుడైన కృపాచార్యుడు ప్రయత్నిస్తూ మహావేగంతో ముందుకు దూసుకెళ్లాడు.
Verse 22
गौतमं द्रुतमायान्तं द्रोणानीकमरिंदमम् । विव्याध नवभिर्भल्लै: शिखण्डी प्रहसन्निव
శత్రువులను దమనించే, ద్రోణవ్యుహరక్షకుడైన గౌతమవంశీయ కృపాచార్యుడు వేగంగా వస్తున్నాడని చూసి, శిఖండీ నవ భల్లాలతో అతనిని—నవ్వుతున్నట్టుగా—విదిచాడు.
Verse 23
तमाचार्यों महाराज विद्ध्वा पठ्चभिराशुगै: । पुनर्विव्याध विंशत्या पुत्राणां प्रियकृत् तव,महाराज! तब आपके पुत्रोंका प्रिय करनेवाले कृपाचार्यने शिखण्डीको पाँच बाणोंसे बींधकर फिर बीस बाणोंसे घायल कर दिया
మహారాజా! మీ కుమారులకు ప్రియమైన కార్యాలు చేయదలచిన కృపాచార్యుడు అతనిని ఐదు వేగబాణాలతో గాయపరచి, మరల ఇరవై బాణాలతో మళ్లీ గాయపరిచాడు।
Verse 24
महद् युद्ध तयोरासीद् घोररूपं भयानकम् । यथा देवासुरे युद्धे शम्बरामरराजयो:
ఆ ఇద్దరి మధ్య ఘోరరూపమైన, భయంకరమైన మహాయుద్ధం చెలరేగింది—పూర్వకాలంలో దేవాసుర సంగ్రామంలో శంబరాసురుడు అమరరాజు ఇంద్రునితో చేసిన యుద్ధంలాగానే।
Verse 25
शरजालावृतं व्योम चक्रतुस्ती महारथौ । मेघाविव तपापाये वीरौ समरदुर्मदौ
సమరంలో ఉన్మత్తులైన ఆ ఇద్దరు వీర మహారథులు బాణజాలంతో ఆకాశాన్ని కప్పివేశారు; అది గ్రీష్మాంతంలో కమ్ముకొనే మేఘాల వలె కనిపించింది।
Verse 26
उन दोनों रणदुर्मद वीर महारथियोंने वर्षाकालके दो मेघोंके समान आकाशको बाणसमूहोंसे व्याप्त कर दिया ।। प्रकृत्या घोररूपं तदासीद् घोरतरं पुन: । रात्रिश्व भरतश्रेष्ठ योधानां युद्शशालिनाम्
ఆ దృశ్యం సహజంగానే ఘోరమైనది; మరల మరింత భయంకరమైంది—ఓ భరతశ్రేష్ఠా, యుద్ధనిపుణులైన యోధులపై రాత్రి కమ్ముకుంది।
Verse 27
शिखण्डी तु महाराज गौतमस्य महद् धनु:
మహారాజా! శిఖండీ వద్ద గౌతముని మహాధనుస్సు ఉండెను।
Verse 28
तस्य क्रुद्ध: कृपो राजन् शक्ति चिक्षेप दारुणाम्
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ రాజా! అతనిపై కోపంతో కృపుడు భయంకరమైన శక్తి-అస్త్రాన్ని విసిరాడు।
Verse 29
तामापतन्तीं चिच्छेद शिखण्डी बहुभि: शरै:
సంజయుడు అన్నాడు—ఆమె దూసుకొస్తుండగా శిఖండీ అనేక బాణాలతో ఆమెను ఛేదించి పడగొట్టాడు।
Verse 30
अथान्यद् धनुरादाय गौतमो रथिनां वर:
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు రథయోధులలో శ్రేష్ఠుడైన గౌతముడు (కృపుడు) మరో ధనుస్సును తీసుకున్నాడు।
Verse 31
प्राच्छादयच्छितैर्बाणैमहाराज शिखण्डिनम् । महाराज! तब रथियोंमें श्रेष्ठ कृपाचार्यने दूसरा धनुष हाथमें लेकर पैने बाणोंद्वारा शिखण्डीको ढक दिया ।। स च्छाद्यमान: समरे गौतमेन यशस्विना
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! రథయోధులలో శ్రేష్ఠుడైన కృపాచార్యుడు మరో ధనుస్సు పట్టుకొని పదునైన బాణాలతో శిఖండిని పూర్తిగా కప్పివేశాడు; యుద్ధంలో యశస్వి గౌతముడు (కృపుడు) ఇలా ఆవరించగా శిఖండి తీవ్రంగా ఒత్తిడికి లోనయ్యాడు।
Verse 32
सीदन्तं चैनमालोक्य कृप: शारद्वतो युधि
సంజయుడు అన్నాడు—యుద్ధంలో అతడు కుంగిపోతున్నాడని చూసి కృప శారద్వతుడు అతని స్థితిని గమనించాడు।
Verse 33
विमुखं तु रणे दृष्टवा याज्ञसेनिं महारथम्
సంజయుడు అన్నాడు—యుద్ధరంగంలో యాజ్ఞసేనీ యొక్క ఆ మహారథుడు విముఖుడై కనిపించగానే, సంకల్పం కదిలితే మహావీరత్వమూ తడబడుతుందని వీక్షకులు గ్రహించారు; ధర్మ-నీతి, వ్యూహభారాలతో నిండిన ఈ సంగ్రామంలో అది అపశకున సూచనగా నిలిచింది.
Verse 34
पज्चाला: सोमकाश्वैव परिवद्रु: समनन््तत: । राजा द्रुपदके उस महारथी पुत्रको युद्धविमुख हुआ देख पांचालों और सोमकोंने उसे चारों ओरसे घेरकर अपने बीचमें कर लिया ।।
సంజయుడు అన్నాడు—పంచాలులు, సోమకులు అతనిని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టారు. రాజు ద్రుపదుని మహారథుడైన కుమారుడు యుద్ధం నుంచి విముఖుడై ఉన్నాడని చూసి, వారు అన్ని దిశల నుంచీ వలయంగా కట్టి తమ మధ్యకు తీసుకొచ్చారు—వెనుదిరుగుదల ఆపి, తమ పక్షధర్మశాసనంలో మళ్లీ నిలిపేందుకు.
Verse 35
रथानां च रणे राजन्नन्योन्यमभिधावताम्
ఓ రాజా, యుద్ధంలో రథాలు పరస్పరం ఎదురెదురుగా దూసుకువచ్చాయి.
Verse 36
द्रवतां सादिनां चैव गजानां च विशाम्पते
ఓ ప్రజాధిపా, పారిపోతున్న అశ్వారోహులు, గజాలు కూడా ఉన్నాయి.
Verse 37
पत्तीनां द्रवतां चैव पादशब्देन मेदिनी
పారిపోతున్న పదాతుల పాదధ్వనితో భూమి మోగింది.
Verse 38
रथिनो रथमारुहा प्रद्रुता वेगवत्तरम्
సంజయుడు అన్నాడు—రథికులు రథాలెక్కి మరింత అధిక వేగంతో ముందుకు దూసుకెళ్లారు।
Verse 39
तथा गजानू प्रभिन्नांश्व॒ सम्प्रभिन्ना महागजा:
సంజయుడు అన్నాడు—అలాగే మహాగజాలు మదోన్మత్తంగా ఉండి, కొందరి కపోలాల నుంచి మదం కారుతూ, యుద్ధకోలాహలంలో దూసుకొచ్చాయి।
Verse 40
सादी सादिनमासाद्य पत्तयश्न पदातिनम्
సంజయుడు అన్నాడు—అశ్వారోహులు అశ్వారోహులతో ఢీకొని, పాదాతులు పాదాతులతో తలపడారు; రథికులూ సారథుల దగ్గరకు చేరి పాదసేన కూడా సమరంలో గట్టిగా ఎదురుదెబ్బ ఇచ్చింది।
Verse 41
धावतां द्रवतां चैव पुनरावर्ततामपि
సంజయుడు అన్నాడు—ఎక్కడో వారు పరుగెడుతున్నారు, ఎక్కడో పారిపోతున్నారు, మరెక్కడో మళ్లీ తిరిగి వస్తున్నారు.
Verse 42
दीप्यमाना: प्रदीपाश्च॒ रथवारणवाजिषु
సంజయుడు అన్నాడు—రథాలపై, ఏనుగులపై, గుర్రాలపై మండుతూ ప్రకాశించే దీపాలు కనిపించాయి।
Verse 43
अदृश्यन्त महाराज महोल्का इव खाच्च्युता: । महाराज! रथों, हाथियों और घोड़ोंपर चलती हुई मशालें आकाशसे गिरी हुई बड़ी-बड़ी उल्काओंके समान दिखायी देती थीं || ४२ $ ।। सा निशा भरतश्रेष्ठ प्रदीपेरवभासिता
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! రథాలపై, గజాలపై, అశ్వాలపై కదులుతున్న ఆ మశాలలు ఆకాశం నుండి పడిన మహా ఉల్కల వలె కనిపించెను. ఓ భరతశ్రేష్ఠా! అట్లా ఆ రాత్రి దీపాల వెలుగుతో ప్రకాశించెను.
Verse 44
आदित्येन यथा व्याप्तं तमो लोके प्रणश्यति
సూర్యుడు వ్యాపించగానే లోకంలోని చీకటి నశించునట్లే, వెలుగు వ్యాపించినప్పుడు సమస్త మోహాంధకారం తొలగిపోవును.
Verse 45
द्यौश्वैव पृथिवी चापि दिशश्व प्रदिशस्तथा
ఆకాశమును, భూమిని, అలాగే సమస్త దిక్కులను ఉపదిక్కులను కూడా.
Verse 46
अस्त्राणां कवचानां च मणीनां च महात्मनाम्
మహాత్ములైన యోధుల అస్త్రాలు, కవచాలు, మణులు (వాటి కాంతి).
Verse 47
अन्तर्दधु: प्रभा: सर्वा दीपैस्तैरव भासिता: । महामनस्वी योद्धाओंके अस्त्रों, कवचों और मणियोंकी सारी प्रभा उन प्रदीपोंके प्रकाशसे तिरोहित हो गयी थी ।। तस्मिन् कोलाहले युद्धे वर्तमाने निशामुखे
ఆ దీపాల వెలుగులో అన్ని కాంతులూ మాయమైపోయినట్లయ్యెను. మహామనస్కులైన యోధుల అస్త్రాలు, కవచాలు, మణులలో మెరిసిన తేజస్సు ఆ దీపాల ప్రకాశంతో మరుగున పడెను. అట్లా ఆ కోలాహలభరిత యుద్ధం సాగుతుండగా, రాత్రి మొదలు కాబోతుండెను.
Verse 48
अवधीत् समरे पुत्र पिता भरतसत्तम
సంజయుడు పలికెను—భరతశ్రేష్ఠా! ఆ ఘోర సమరంలో కుమారుడు తండ్రిని సంహరించాడు; ఇది స్వధర్మవిపర్యయం, యుద్ధమోహంలో స్వజనులే స్వజనులను హతమార్చుట మొదలుపెట్టిరి।
Verse 49
पुत्रश्न पितरं मोहातू सखायं च सखा तथा । स्वस्त्रीयं मातुलश्चापि स्वस्रीयश्चापि मातुलम्
సంజయుడు పలికెను—మోహవశాత్ కుమారుడు తండ్రిని హతమార్చగలడు; మిత్రుడు మిత్రుని కూడా. అలాగే మాముడు మేనల్లుడిని, మేనల్లుడు మాముని—యుద్ధభ్రమ బంధాలను తలక్రిందులు చేస్తుంది.
Verse 50
भरतश्रेष्ठ] उस समरांगणमें मोहवश पिताने पुत्रका वध कर डाला और पुत्रने पिताका। मित्रने मित्रके प्राण ले लिये। मामाने भानजेको मार डाला और भानजेने मामाको ।।
సంజయుడు పలికెను—భరతశ్రేష్ఠా! ఆ రాత్రి సమరంలో మోహవశాత్ తండ్రి కుమారుని సంహరించాడు, కుమారుడు తండ్రిని కూడా. మిత్రుడు మిత్రుని ప్రాణాలు తీసెను. మాముడు మేనల్లుడిని చంపెను, మేనల్లుడు మాముని కూడా. తమ పక్షపు యోధులు తమ సైనికులపైనే, శత్రుపక్షపు సైనికులూ తమ యోధులపైనే పరస్పరం ఘాతక ప్రహారాలు చేయసాగిరి. అలా ఆ రాత్రి యుద్ధం మర్యాదలేని దానై, భీరువులకు సైతం అత్యంత భయంకరమైంది.
Verse 153
श्येनं सपक्ष॑ व्याधेन पातयामास तं तदा । इसके बाद एक पानीदार पैने एवं तीखे बाणसे पाण्डुनन्दन नकुलने शकुनिकी दोनों जाँघोंको विदीर्ण करके व्याधद्वारा विद्ध हुए पंखयुक्त बाज पक्षीके समान उसे गिरा दिया
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు పాండునందనుడు నకులుడు పదునైన, చీల్చే బాణంతో శకుని రెండు తొడలను చీల్చి అతనిని కూలదోసెను—వేటగాడి బాణానికి రెక్కలున్న శ్యేనము పడిపోవునట్లు.
Verse 163
ध्वजयष्टिं परिक्लिश्य कामुक: कामिनीं यथा । महाराज! उस बाणसे अत्यन्त घायल हुआ शकुनि
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! ఆ బాణంతో తీవ్రంగా గాయపడిన శకుని, కాముకుడు కామినిని ఆలింగనం చేసుకున్నట్లే, ధ్వజయష్టిని రెండు భుజాలతో బిగిగా పట్టుకొని రథపు వెనుక భాగంలో కూర్చుండిపోయెను.
Verse 169
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे एकोनसप्तत्यधिकशततमो< ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, ఘటోత్కచవధపర్వాంతర్గతంగా, రాత్రియుద్ధములో సంఖుల (అత్యంత గందరగోళ) యుద్ధవర్ణనలో నూట అరవై తొమ్మిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 173
अपोवाह रथेनाशु सारथिध्व॑जिनीमुखात् । निष्पाप नरेश! आपके सालेको बेहोश पड़ा देख सारथि रथके द्वारा शीघ्र ही उसे सेनाके आगेसे दूर हटा ले गया
సంజయుడు పలికెను—నిష్పాప నరేశా! మీ బావ అచేతనంగా పడివున్నాడని చూచి, సారథి రథముతో అతనిని సేన ముందుభాగం నుండి వేగంగా దూరం తీసుకుపోయెను.
Verse 263
कालरात्रिनिभा हासीद् घोररूपा भयानका । भरतश्रेष्ठ) स्वभावसे ही भयंकर दिखायी देनेवाला आकाश उस समय और भी घोरतर हो उठा। युद्धभूमिमें शोभा पानेवाले योद्धाओंके लिये वह घोर एवं भयानक रात्रि कालरात्रिके समान प्रतीत होती थी
సంజయుడు పలికెను—ఆ రాత్రి కాలరాత్రి వలె, ఘోరరూపముతో భయంకరంగా కనిపించింది. భరతశ్రేష్ఠా! స్వభావముగానే భయానకంగా ఉన్న ఆకాశం ఆ సమయంలో మరింత ఘోరమైంది. యుద్ధభూమిలో కీర్తిని కోరిన వీరులకు ఆ రాత్రి కాలరాత్రిసమానంగా అనిపించింది.
Verse 273
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद सज्यं सविशिखं तदा । महाराज! शिखण्डीने उस समय अर्धचन्द्राकार बाण मारकर प्रत्यंचा और बाणसहित कृपाचार्यके विशाल धनुषको काट दिया
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! ఆ సమయంలో శిఖండీ అర్ధచంద్రాకార బాణంతో, సజ్యమై బాణంతో కూడిన కృపాచార్యుని మహాధనుస్సును కోసివేశాడు.
Verse 286
स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां कर्मारपरिमार्जिताम् । राजन्! तब कृपाचार्यने कुपित होकर सोनेके दण्ड और अप्रतिहत धारवाली तथा कारीगरके द्वारा साफ की हुई एक भयंकर शक्ति उसके ऊपर चलायी
సంజయుడు పలికెను—రాజా! అప్పుడు కృపాచార్యుడు కోపంతో, స్వర్ణదండముతో, ముద్దుబారని పదునైన అగ్రంతో, కమ్మరి చేత మెరుగు పెట్టబడిన భయంకర శక్తిని అతనిపై విసిరెను.
Verse 296
सा5पतन्मेदिनीं दीप्ता भासयन्ती महाप्रभा | अपने ऊपर आती हुई उस शक्तिको शिखण्डीने बहुत-से बाण मारकर काट दिया। वह अत्यन्त कान्तिमती एवं प्रकाशमान शक्ति खण्डित हो सब ओर प्रकाश बिखेरती हुई पृथ्वीपर गिर पड़ी
సంజయుడు పలికెను—అత్యంత దీప్తిమంతమైన, మహాప్రభావశాలినీ అయిన ఆ శక్తి చుట్టూ వెలుగు ప్రసరింపజేస్తూ భూమివైపు పడసాగింది. అది శిఖండిపై దూసుకొస్తుండగా శిఖండీ అనేక బాణాలతో దానిని కొట్టి చీల్చివేశాడు. ఖండితమైన ఆ మహాతేజస్సు దిక్కులన్నిటా కాంతిని చిమ్ముతూ నేలపై పడిపోయింది.
Verse 316
न्यषीदत रथोपस्थे शिखण्डी रथिनां वर: । समरभूमिमें यशस्वी कृपाचार्यद्वारा बाणोंसे आच्छादित किया जाता हुआ रथियोंमें श्रेष्ठ शिखण्डी रथके पिछले भागमें शिथिल होकर बैठ गया
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధభూమిలో ఆచార్య కృపుడు వేసిన బాణాలతో చుట్టుముట్టబడి, రథయోధులలో శ్రేష్ఠుడైన యశస్వి శిఖండీ శక్తిహీనుడై రథాసనంపై కూలి, రథపు వెనుక భాగం వైపు శిథిలంగా కూర్చున్నాడు.
Verse 326
आजलेने बहुभिर्बाणर्जिघांसन्निव भारत । भरतनन्दन! युद्धस्थलमें शिखण्डीको शिथिल हुआ देख शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने उसपर बहुत-से बाणोंका प्रहार किया, मानो वे उसे मार डालना चाहते हों
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! యుద్ధభూమిలో శిఖండీ శిథిలుడైనట్లు చూసి, శరద్వతుని కుమారుడైన కృపాచార్యుడు అతన్ని చంపదలచినవాడిలా అనేక బాణాలను అతనిపై వర్షింపజేశాడు.
Verse 343
महत्या सेनया सार्ध ततो युद्धमवर्तत । इसी प्रकार आपके पुत्रोंने भी विशाल सेनाके साथ आकर द्विजश्रेष्ठ कृपाचार्यको अपने बीचमें कर लिया। फिर दोनों दलोंमें घोर युद्ध होने लगा
సంజయుడు పలికెను—ఆపై మహాసేనతో కూడ యుద్ధం ప్రారంభమైంది. అలాగే మీ కుమారులు కూడా గొప్ప సేనతో వచ్చి, ద్విజశ్రేష్ఠుడైన కృపాచార్యుని తమ మధ్యలో నిలిపారు; తదనంతరం రెండు పక్షాల మధ్య ఘోర సంగ్రామం చెలరేగింది.
Verse 353
बभूव तुमुल: शब्दो मेघानां गर्जतामिव । राजन! रणभूमिमें परस्पर धावा करनेवाले रथोंकी घर्घराहटका भयंकर शब्द मेघोंकी गर्जनाके समान जान पड़ता था
సంజయుడు పలికెను—రాజా! యుద్ధభూమిలో మేఘగర్జనలవలె ఘోరమైన కోలాహలం లేచింది. పరస్పరం దూసుకొచ్చే రథాల ఘర్ఘర ధ్వని భయంకరంగా మేఘాల గర్జననే తలపించింది.
Verse 363
अन्योन्यमभितो राजन् क्रूरमायोधनं बभौ । प्रजापालक नरेश! चारों ओर एक-दूसरेपर आक्रमण करनेवाले घुड़सवारों और हाथीसवारोंके संघर्षसे वह रणभूमि अत्यन्त दारुण प्रतीत होने लगी
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా, అన్ని వైపులా పరస్పరం దాడి చేసుకోవడంతో యుద్ధం క్రూరంగా, నిర్దయంగా కనిపించింది. ప్రజాపాలక నరేశా! అశ్వారోహులు, గజారోహుల ఘోర సంగ్రామంతో ఆ రణభూమి అత్యంత దారుణంగా తోచింది.
Verse 383
अगृह्नन् बहवो राजन् शलभान् वायसा इव | राजन! जैसे कौए दौड़-दौड़कर टिड्डियोंको पकड़ते हैं, उसी प्रकार रथपर बैठकर बड़े वेगसे धावा करनेवाले बहुसंख्यक रथी शत्रुपक्षके सैनिकोंको दबोच लेते थे
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా, కాకులు మిడతలను దూకుతూ పట్టుకునేలా, రథాలపై కూర్చొని మహావేగంతో దాడి చేసే అనేక రథికులు శత్రుపక్ష సైనికులను పట్టిపడేసేవారు.
Verse 396
तस्मिन्नेव पदे यत्ता निगृह्नन्ति सम भारत । भरतनन्दन! मदस्रावी विशाल हाथी मदकी धारा बहानेवाले दूसरे गजराजोंसे सहसा भिड़कर एक-दूसरेको यत्नपूर्वक काबूमें कर लेते थे
భారతనందనా! అదే స్థలంలో యుద్ధంలో నిమగ్నమైన మదస్రావి విశాల గజాలు, మదధారలు కార్చే ఇతర గజరాజులతో అకస్మాత్తుగా ఢీకొని, పరస్పరం శక్తిమేరకు అదుపులోకి తెచ్చుకోవడానికి యత్నించేవి.
Verse 403
समासाद्य रणेडन्योन्यं संरब्धा नातिचक्रमु: । रणभूमिमें घुड़सवार घुड़सवारोंसे और पैदल पैदलोंसे भिड़कर परस्पर कुपित होते हुए भी एक-दूसरेको लाँधघकर आगे नहीं बढ़ पाते थे
యుద్ధంలో పరస్పరం దగ్గరికి చేరి, కోపంతో ఉప్పొంగినా వారు ప్రత్యర్థులను దాటి ముందుకు సాగలేకపోయారు. అశ్వారోహులు అశ్వారోహులతో, పాదాతులు పాదాతులతో ఢీకొని, రెండు పక్షాలూ సమంగా నిలబడ్డాయి.
Verse 413
बभूव तत्र सैन्यानां शब्द: सुविपुलो निशि । उस रात्रिके समय दौड़ते, भागते और पुनः लौटते हुए सैनिकोंका महान् कोलाहल सुनायी पड़ता था
ఆ రాత్రి అక్కడ సైన్యాల మధ్య అపారమైన గర్జన లేచింది. పరుగెత్తుతూ, పారిపోతూ, మళ్లీ తిరిగి వస్తూ ఉన్న సైనికుల మహా కోలాహలం వినిపించింది.
Verse 436
दिवसप्रतिमा राजन् बभूव रणमूर्थनि । भरतभूषण नरेश! प्रदीपोंसे प्रकाशित हुई वह रात्रि युद्धके मुहानेपर दिनके समान हो गयी थी
సంజయుడు పలికెను—రాజా, యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో ఆ రాత్రి దీపాల వెలుగుతో పగలువలె కనిపించింది. భరతభూషణ నరేశా, సమరముఖంలో చీకటి తొలగిపోయింది; యుద్ధమే నిరంతర జాగ్రత్తను, అచంచల సంకల్పాన్ని కోరుతున్నట్లుగా అనిపించింది.
Verse 443
तथा नष्ट तमो घोरें दीपैर्दीप्तैरितस्ततः । जैसे सूर्यके प्रकाशसे सम्पूर्ण जगत्में फैला हुआ अन्धकार नष्ट हो जाता है, उसी प्रकार इधर-उधर जलती हुई मशालोंसे वहाँका भयानक अँधेरा नष्ट हो गया था
సంజయుడు పలికెను—సూర్యకాంతి సమస్త జగత్తులో వ్యాపించిన చీకటిని ఎలా తొలగిస్తుందో, అలాగే ఇక్కడక్కడ వెలిగిన జ్వలంత దీపాలు/మశాళ్ల వల్ల అక్కడి భయంకర అంధకారం తొలగిపోయింది. యుద్ధభయం, గందరగోళం మధ్య ఈ వెలుగు రక్షణకు సాధనమే కాక, ప్రమాదంపై స్పష్టత గెలిచిన ప్రతీకగా నిలిచింది.
Verse 456
रजसा तमसा व्याप्ता द्योतिता: प्रभया पुन: । धूल और अन्धकारसे व्याप्त आकाश, पृथ्वी, दिशा और विदिशाएँ प्रदीपोंकी प्रभासे पुनः प्रकाशित हो उठी थीं
సంజయుడు పలికెను—ధూళి, చీకటితో కమ్ముకున్న ఆకాశం, భూమి, దిక్కులు మరియు ఉపదిక్కులు మళ్లీ దీపాల ప్రభతో ప్రకాశించాయి. యుద్ధ గందరగోళంలోనూ కొంతసేపు స్పష్టత తిరిగి వస్తుందనే భావాన్ని ఆ దృశ్యం తెలిపింది.
Verse 473
न किंचिद् विदुरात्मानमयमस्मीति भारत । भारत! उस रात्रिके समय जब वह भयंकर कोलाहलपूर्ण संग्राम चल रहा था
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా, ఆ రాత్రి భయంకర కోలాహలంతో సమరం ఉద్ధృతంగా సాగుతుండగా యోధులకు ఏదీ స్పష్టంగా తెలియలేదు. గందరగోళంలో వారు తమను తామే గుర్తించలేక ‘నేను ఫలానా’ అని కూడా తెలుసుకోలేకపోయారు.
Verse 3736
अकम्पत महाराज भयत्रस्तेव चाड़ना | महाराज! दौड़ते हुए पैदल सैनिकोंके पैरोंकी धमकसे यह पृथ्वी भयभीत अबलाके समान काँपने लगी
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా, పరుగెత్తుతున్న పాదాతి సైనికుల పాదధ్వనుల గర్జనతో భూమి భయపడిన అశక్త స్త్రీలాగా కంపించింది. వారి పాదాఘాతాల మ్రోగుడికి నలిగిన నేల వణికిపోయింది, భయం దానిని పట్టుకున్నట్లుగా.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether heroic persistence (continuing to fight) is ethically valid when a weapon’s injunction requires non-resistance for communal survival; Bhīma’s impulse to continue is checked by Kṛṣṇa’s insistence on protocol.
Power is bounded by rule: even in sanctioned conflict, restraint and procedural compliance can be the highest form of duty when escalation risks indiscriminate harm and compounded karmic consequence.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary functions implicitly through the narrative logic that correct observance of astra-protocol restores order, whereas defiance amplifies danger and disorder.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.